Âmin Kelimesi Üzerine Bir Muhasebe
Bir Müslüman dua ettiğinde, dudaklarından çoğu zaman bir
kelime dökülür: âmin. Bu kelime neredeyse refleks hâline gelmiştir.
Eller açılır, dua edilir, ardından “âmin” denir ve eller yüze sürülür. Çocukluğumuzdan
beri böyle gördük. Camide, evde, bir cenazede… Dua varsa sonunda “âmin” vardır.
Peki hiç durup düşündük mü: Bu kelime Kur’an’da var mı?
Bu uygulama vahyin bir parçası mı? Yoksa zaman içinde oluşmuş bir gelenek
mi?
Bu soruları sormak, bir geleneğe saldırmak değildir. Aksine,
iman ettiğimizi söylediğimiz kitabın merkezde kalıp kalmadığını kontrol
etmektir. Çünkü Rabb’imiz açıkça bildiriyor:
“De ki: Ben yalnızca bana vahyedilene uyuyorum.”
(Ahkaf, 9)
Eğer bir elçi yalnızca vahye uyuyorsa, biz de dini yaşarken
ölçüyü vahiyden almak zorundayız. Aksi hâlde, farkında olmadan din diye başka
bir şeyi yaşamaya başlarız.
TDV Ansiklopedisindeki Tespit
Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi’nde “Âmin”
maddesinde şu ifade yer alır:
“Âmîn kelimesi Kur’an’da geçmemektedir.”
Bu cümle üzerinde uzun uzun durmak gerekir. Çünkü mesele
burada düğümleniyor. Kur’an’da geçmeyen bir kelime, nasıl oldu da ibadetin
ayrılmaz parçası gibi algılandı?
Ansiklopedide ayrıca kelimenin Sâmî gelenekten geldiği,
Tevrat’ta bulunduğu ve daha sonra İslâmî uygulamada yer aldığı belirtilir.
Burada dikkat edilmesi gereken şudur: Kur’an’ın kendisi bu kelimeyi dua sonu
ifadesi olarak öğretmez.
Şimdi soruyu kendimize soralım: Eğer bir uygulama vahyin
içinde yoksa, onu ibadetin asli unsuru gibi görmek doğru mudur?
Rabbimiz buyurur:
“Allah’ın öteden beri süregelen kanunu budur. Allah’ın
kanununda asla bir değişiklik bulamazsın.”
(Fetih, 23)
Allah’ın yasası değişmiyorsa, Nebi Âdem’den Nebi Muhammed’e
kadar gelen ilahi çizgi aynıysa, o zaman dinin temel ilkeleri de vahiy
merkezlidir. Bir kelimenin kutsallaşması için Kur’an’da bir karşılığı olması
gerekir.
Kur’an’da “Âmin” Var mı?
Burada bir kavram karışıklığı oluşuyor. Kur’an’da “اٰمِنْ / âmin” şeklinde geçen
kelime vardır; ancak bu, bizim dua sonunda söylediğimiz anlamda değildir.
Kur’an’daki “âmin” fiili, iman et, inan, güven
anlamındadır. Örneğin:
“Yazıklar olsun sana! İman et. Allah’ın vaadi gerçektir.”
(Ahkaf, 17)
Buradaki “âmin”, bir emirdir: İnan!
Bir başka ayette:
“İnsanlardan öyleleri vardır ki, inanmadıkları hâlde
‘Allah’a ve ahiret gününe iman ettik’ derler.”
(Bakara, 8)
Buradaki kelime “âmenna”dır; yani “inandık”.
Ayrıca:
“Onlara ‘İnsanların iman ettiği gibi siz de iman edin’
denildiğinde…”
(Bakara, 13)
Burada da aynı kökten gelen kelime kullanılır.
Demek ki Kur’an’daki “âmin” kökü, iman ve güven ile
ilgilidir. Dua sonunda “kabul et” anlamında kullanılan bir “âmin” ifadesi
Kur’an’da yoktur.
Şimdi düşünelim: Biz dua ettikten sonra “âmin” dediğimizde
ne demiş oluyoruz? Eğer kelime Kur’an’daki anlamıyla ele alınırsa, “iman et”
demiş oluruz. Peki kime? Allah’a mı? Böyle bir anlam elbette düşünülemez.
O hâlde dua sonunda söylenen “âmin” kelimesi, Kur’an’daki
kullanımla örtüşmemektedir.
Duaların Kur’an’daki Bitiriş Şekli
Kur’an’da birçok dua örneği vardır. Nebi İbrahim’in duası:
“Rabb’im! Beni ve soyumdan gelenleri salatı ikame edenlerden
kıl. Rabbimiz! Duamı kabul buyur.”
(İbrahim, 40)
Burada dua açıkça yapılır ve bitirilir. Sonunda “âmin”
yoktur.
Bir başka dua:
“Rabbimiz! Üzerimize sabır yağdır, ayaklarımızı sabit kıl ve
inkârcı topluma karşı bize yardım et.”
(Al-i İmran, 147)
Yine bitişte “âmin” yoktur.
Cennet ehlinin duası şöyle anlatılır:
“Oradaki duaları: ‘Seni tüm eksikliklerden tenzih ederiz
Allah’ım!’; selamlaşmaları ‘Selam’dır; dualarının sonu da: ‘Hamd, âlemlerin
Rabbi Allah’a mahsustur.’”
(Yunus, 10)
Dikkat edelim: Duanın sonu hamd ile bitiyor.
Kur’an’ın öğrettiği dua dilinde “hamd”, “tesbih”,
“bağışlanma talebi” vardır; fakat “âmin” yoktur.
Gelenek ve Vahiy Arasındaki Çizgi
Gelenek güçlüdür. İnsan alıştığını bırakmak istemez. Ancak
Rabb’imiz şöyle uyarır:
“Onlara ‘Allah’ın indirdiğine uyun’ denildiğinde, ‘Hayır,
biz atalarımızı üzerinde bulduğumuz şeye uyarız’ derler.”
(Bakara, 170)
Bu ayet bizi sarsmalı. Çünkü mesele sadece bir kelime
değildir. Mesele şudur: Ölçümüz vahiy mi, yoksa alışkanlık mı?
Bir baba düşünün. Oğluna der ki: “Evladım, bu yolu takip
et.” Ama çocuk mahallede gördüğü başka bir yolu tercih eder. Sonra da “Ama
herkes böyle yapıyor.” der. Hakikat çoğunlukla ölçülmez.
Kur’an, rehber olarak indirilmiştir:
“Biz sana bu Kitabı, her şeyi açıklayan, doğru yolu
gösteren, rahmet ve müjde olarak indirdik.”
(Nahl, 89)
Eğer kitap açıklayıcıysa, ibadetin temel unsurlarını da
öğretir. Öğretmediği bir şeyi dinin ayrılmaz parçası hâline getirmek, ciddi bir
meseledir.
Dua Ettikten Sonra Ne Yapmalı?
Şimdi samimi bir soru: Dua ettikten sonra mutlaka bir şey
söylemek zorunda mıyız?
Bir çocuk düşünün. Babasına bir istekte bulunuyor. Söyledi,
içini döktü. Sonra sustu. Baba zaten duydu. Çocuk ayrıca “bitti” demek zorunda
mı?
Allah işitendir, bilendir:
“Şüphesiz Allah işitendir, bilendir.”
(Bakara, 127)
O hâlde dua ettikten sonra susmak en doğal olandır. Çünkü Allah
duanın bittiğini bilmektedir.
Kur’an’da duaların çoğu doğrudan talep cümlesiyle biter. Ek
bir kelime yoktur. Bu, bize bir sadelik öğretir. Din sade olandır.
Eğer bir ifade kullanmak istersek, Kur’an’ın öğrettiği
ifadeleri kullanabiliriz:
“Elhamdülillahi Rabbil âlemin.”
(Hamd âlemlerin Rabb’i Allah’adır.)
Ya da:
“Rabbena tekabbel minna.”
“Rabb’imiz! Bizden kabul buyur.”
(Bakara, 127)
Veya
“Rabbena takabbel dua”
“Rabb’imiz duamızı kabul buyur.”
Bunlar Kur’anî ifadelerdir. Kaynağı bellidir.
İmtihan Bilinci ve Sorumluluk
Hayat bir imtihandır. Rabb’imiz:
“O, hanginizin daha güzel amel yapacağını denemek için ölümü
ve hayatı yaratandır.”
(Mülk, 2)
İmtihanın olduğu yerde sorgulama vardır. Sorgulama isyan
değildir; bilinçtir. Eğer bize ulaşan her bilgiyi sorgusuz kabul edersek,
sorumluluğumuzu yerine getirmiş olmayız.
Kur’an sürekli akletmeye çağırır:
“Hiç akletmez misiniz?”
(Bakara, 44)
Bir kelimeyi kullanmaya devam edebiliriz. Ancak onu vahyin
parçası gibi görmek başka bir şeydir. Gelenek olarak söylenebilir; fakat dinî
zorunluluk gibi sunulamaz.
Son Bir Düşünce
Belki bazıları şöyle diyecek: “Biz ‘âmin’ derken kötü niyetle
demiyoruz.” Doğrudur. Niyet önemlidir. Ancak niyet doğru olsa bile bilgi
eksikse, eksik olanı tamamlamak gerekir.
Rabbimiz şöyle buyurur:
“Hakkında bilgin olmayan şeyin ardına düşme.”
(İsra, 36)
Bilgi geldiğinde insanın sorumluluğu artar. Artık mesele
cehalet değildir; bilinçtir.
Bu yazı bir hüküm dayatması değildir. Bir davettir. Kur’an’a
dönme daveti. Çünkü Nebi Muhammed şöyle demekle emrolunmuştur:
“Ben yalnızca bana vahyedilene uyarım.”
(Ahkaf, 9)
Eğer elçi vahye uyuyorsa, biz de vahye uymalıyız.
Dua edelim. İçten, samimi, gösterişsiz… Sonra susalım. Çünkü
Rabbimiz işitmektedir.
Ve unutmayalım:
“Hamd, âlemlerin Rabb’i Allah’a mahsustur.”
(Yunus, 10)