BOŞANMA: KUR’AN MERKEZLİ BİR YAKLAŞIMLA AİLE, HAK VE TOPLUM

 BOŞANMA: KUR’AN MERKEZLİ BİR YAKLAŞIMLA AİLE, HAK VE TOPLUM

Evlilik: Birlikte Yaşama Kararından Daha Fazlası

Evlilik, iki insanın aynı evi paylaşmasından veya hayatlarını birleştirmesinden ibaret değildir. Kur’an’ın ortaya koyduğu anlayışta evlilik; sevgi, merhamet, güven, karşılıklı sorumluluk ve hakların gözetilmesi üzerine kurulan ciddi bir birlikteliktir. Bu birlikteliğin temelinde yalnızca duygular değil, aynı zamanda ahlaki ve hukuki yükümlülükler de bulunmaktadır.

Allah, evliliğin insan hayatındaki yerini şöyle açıklar:
“Kaynaşmanız için size kendi cinsinizden eşler yaratıp aranıza sevgi ve merhamet koyması da O’nun ayetlerindendir. Şüphesiz bunda düşünen bir toplum için ayetler vardır.” (Rum, 30/21)
Bu ayet, evliliğin temelinde huzur, sevgi ve merhametin bulunduğunu gösterir. İnsanların birbirlerine karşı duydukları sevgi, zamanla karşılıklı güvene ve sorumluluk bilincine dönüşmelidir. Çünkü evlilik, yalnızca birlikte geçirilen güzel zamanlardan değil, hayatın güçlüklerinin de birlikte göğüslenmesinden oluşur.

Kur’an, eşlerin birbirleriyle ilişkisini son derece anlamlı bir benzetmeyle anlatır:
“Onlar sizin için bir elbise, siz de onlar için bir elbisesiniz.” (Bakara, 2/187)
Elbise insanı korur, örter ve ona yakınlık sağlar. Eşlerin birbirlerine karşı konumları da böyledir. Birbirlerinin eksikliklerini istismar etmek yerine örtmeli, zayıflıklarını kullanmak yerine destek olmalı, güvenlerini sarsmak yerine korumalıdırlar.

Evliliğin sıradan bir birliktelik olmadığını gösteren bir başka ayet ise bu bağı “sağlam bir sözleşme” olarak nitelendirir (Nisa, 21). Dolayısıyla nikâh, yalnızca iki insanın birlikte yaşamaya başlaması değil, karşılıklı hak ve sorumlulukları üstlenmesidir.

Bu sözleşmenin sağlıklı yürüyebilmesi için karşılıklı rıza, güven, sadakat, adalet ve sorumluluk bilinci gereklidir. Taraflardan birinin diğerini baskı altında tutması, haklarını görmezden gelmesi veya evliliği kendi üstünlüğünü kabul ettireceği bir alan olarak görmesi, bu birlikteliğin temelini zedeler.

Kur’an, evlilikte kadın ve erkeği birbirine karşı hak sahibi bireyler olarak ele alır. Evlilikte esas olan bir tarafın diğerine hükmetmesi değil, iki tarafın da sorumluluklarını bilerek ortak bir hayat kurmasıdır.

Evlilikte Haklar ve Sorumluluklar
Evlilikte hakların korunması, yalnızca boşanma aşamasında değil, birliktelik devam ederken de önemlidir. Çünkü bir ilişkinin adalet üzerine kurulması, tarafların birbirlerine karşı yükümlülüklerini yerine getirmeleriyle mümkündür.

Kur’an, kadınların da erkekler gibi haklarının bulunduğunu açıkça bildirir:
“Kadınların da örfe uygun olarak yükümlülükleri kadar hakları vardır.” (Bakara, 2/228)
Bu ifade, evlilikte hak ve sorumlulukların tek taraflı olmadığını gösterir. Kadın yalnızca kendisinden görev beklenen bir birey değildir. Onun da korunması gereken hakları, saygı görme beklentisi ve kendi iradesi vardır.

Erkeğin aile içindeki ekonomik sorumlulukları da bu çerçevede değerlendirilmelidir. Nisa suresinin 34. ayetinde erkeklerin aile içindeki sorumlulukları ve harcama yükümlülükleriyle bağlantılı bir konumdan söz edilir. Bu sorumluluk, erkeğe sınırsız bir otorite veya kadını yönetme hakkı vermez. Bir yükümlülüğün yerine getirilmesi, karşı tarafın haklarını ortadan kaldırmaz.

Kadının evlilikteki önemli haklarından biri mehirdir. Kur’an bu konuda şöyle bildirir:
“Kadınlara mehirlerini gönül hoşluğuyla verin.” (Nisa, 4/4)
Mehir, kadının kendisine ait bir hakkıdır. Erkeğin bunu vermekten kaçınması veya kadının rızası olmadan geri almaya çalışması doğru değildir.

Burada mehir ile nafakanın birbirinden farklı kavramlar olduğunu da belirtmek gerekir. Mehir, evlilik nedeniyle kadına verilen bir haktır. Nafaka ise Kur’an'da aile fertlerinin geçiminin sağlanması ve özellikle boşanma sonrasındaki ekonomik yükümlülükler bağlamında ele alınır.

Çocukların bakım ve geçim sorumluluğunda da adalet esas alınmıştır. Bakara suresinin 233. ayeti, çocuğun emzirilmesi ve geçimi konusunda babanın ekonomik yükümlülüğüne dikkat çeker.

Bütün bunlar gösteriyor ki evlilikte haklar, taraflardan birinin diğerine sağladığı bir lütuf değildir. Her iki tarafın da gözetmesi gereken sorumluluklardır.

Evlilikte Sorunlar ve Uzlaşma Yolları
Her evlilik aynı ölçüde huzurlu yürümeyebilir. Zamanla anlaşmazlıklar, iletişim sorunları, ekonomik sıkıntılar, güven kaybı ve farklı beklentiler ortaya çıkabilir. Önemli olan, bu sorunların nasıl ele alındığıdır.

Kur’an, evlilikte anlaşmazlıkların büyümesini ve tarafların birbirlerine haksızlık etmesini önlemeye yönelik bir yaklaşım ortaya koyar.

Nisa suresinin 35. ayetinde, eşler arasında ayrılık tehlikesi belirdiğinde her iki taraftan birer hakem görevlendirilmesi bildirilir:
“Eğer karı kocanın arasının açılmasından endişe ederseniz, erkeğin ailesinden bir hakem ve kadının ailesinden bir hakem gönderin. Bunlar uzlaşmak isterlerse Allah aralarını bulur. Şüphesiz Allah bilendir, haberdardır.” (Nisa, 4/35)
Burada dikkat edilmesi gereken husus, hakemlerin taraflardan birini desteklemek için değil, anlaşmazlığı adaletle değerlendirmek ve uzlaşma imkânını araştırmak için görevlendirilmesidir.

Aileyi korumak, her ne pahasına olursa olsun evliliği devam ettirmek anlamına gelmez. Önemli olan, sorunların çözümü mümkünse birlikteliğin korunması; mümkün değilse tarafların birbirlerine haksızlık etmeden ayrılabilmesidir.

Çünkü sürekli kavga, baskı, hak ihlali ve huzursuzluk üreten bir evliliği yalnızca dışarıdan sağlam görünmesi için sürdürmek, Kur’an'ın adalet anlayışıyla bağdaşmaz.

Talak: Boşanmanın Kur’an’daki Düzeni
Kur’an, boşanmayı yasaklamaz. Ancak evlilik gibi ciddi bir sözleşmenin sona erdirilmesini de gelişigüzel sözlere, öfkeye ve keyfî kararlara bırakmaz.

Boşanmanın Kur’an'daki temel düzenlemelerinden biri Bakara suresinin 229. ayetinde açıklanır:
“Boşama iki defadır. Bundan sonrası ya iyilikle tutmak ya da güzellikle bırakmaktır.” (Bakara, 2/229)
Bu ayet, boşanmanın sınırsız biçimde kullanılabilecek bir tehdit veya baskı aracı olmadığını gösterir. İki kez boşama hakkından söz edilmesinin ardından, evliliği sürdürmek isteyenlerin bunu iyilikle yapmaları, ayrılmak isteyenlerin ise güzellikle ayrılmaları istenir.

Burada önemli olan, talakın yalnızca bir cümleye indirgenemeyecek olmasıdır. Kur’an'ın ortaya koyduğu sistemde bekleme süresi, yeniden değerlendirme, barışma ihtimali ve ayrılık durumunda hakların korunması gibi unsurlar bulunmaktadır.

Talakın uygulanışında zamanlama da önemlidir. Talak suresinin ilk ayetinde boşamanın iddet dikkate alınarak gerçekleştirilmesi ve iddetin sayılması bildirilir:
“Ey Nebi! Kadınları boşadığınız zaman onları iddetlerini gözeterek boşayın ve iddeti sayın. Rabb'iniz Allah'a karşı sorumluluğunuzun bilincinde olun.” (Talak, 65/1)
Bu düzenleme, boşanmanın öfke anında verilen ani bir kararla sonuçlandırılmaması gerektiğini gösterir. Sürecin ölçülü yürütülmesi, tarafların haklarının korunması ve yeniden düşünme imkânının bulunması önemlidir.

Aynı ayette, kadınların iddet süresince evlerinden çıkarılmaması ve kendilerinin de çıkmamaları bildirilir. Böylece boşanma sürecinde kadının barınma hakkı da gözetilmiş olur.

Bakara suresinin 228. ayetinde boşanmış kadınların üç kurû beklemeleri bildirilir. Kur’an'ın kullandığı bu kavramın anlamı konusunda farklı yorumlar bulunmaktadır. Burada önemli olan, iddetin belirli bir bekleme süresi olarak düzenlenmiş olmasıdır. Bu süre, olası hamileliğin anlaşılması ve evlilik bağının sona erme sürecinin belirli kurallara bağlanması bakımından önem taşır.

Aynı ayette, barışma ve düzeltme niyeti bulunması hâlinde eşlerin yeniden bir araya gelme imkânına da yer verilir. Böylece boşanma süreci, tarafların birbirlerine karşı düşmanlık geliştirecekleri bir dönem değil, kararlarını adalet ve sorumluluk bilinciyle değerlendirecekleri bir dönem olarak düzenlenir.

Boşama iki defa ile sınırlandırıldıktan sonra üçüncü boşama gerçekleştiğinde ise farklı bir hüküm devreye girer:
“Eğer onu boşarsa artık bundan sonra kadın başka bir eşle evlenmedikçe ona helal olmaz. Eğer bu yeni eş de onu boşarsa Allah'ın sınırlarını koruyabileceklerini düşünüyorlarsa birbirlerine dönmelerinde ikisine de bir günah yoktur.” (Bakara, 2/230)
Bu düzenleme, boşamanın sürekli tekrarlanan bir tehdit ve baskı aracına dönüştürülmesini engelleyen önemli bir hükümdür.
Dolayısıyla Kur’an'daki talak sistemini, bir anda söylenen üç boşama sözüyle eşdeğer görmek doğru değildir. Ayetlerde anlatılan düzen, boşama sayısını ve sonuçlarını belirleyen aşamalı bir hükümdür.

Kadının Boşanma Hakkı ve Ayrılıkta Adalet
Boşanma konusunda toplumda yerleşmiş yanlış anlayışlardan biri, boşama hakkının yalnızca erkeğe ait olduğu düşüncesidir. Oysa Kur’an, kadının da evlilik birliğini sona erdirebilmesine ilişkin hükümler ortaya koymuştur.

Bakara suresinin 229. ayetinde, eşlerin Allah'ın sınırlarını koruyamayacaklarından endişe etmeleri durumunda kadının evlilikten ayrılmak için verdiği bedelden söz edilir. Bu düzenleme, kadının da evlilik birliğinden çıkış talebinde bulunabileceğini gösterir.

Burada önemli olan, ayrılık sürecinin karşılıklı hakları gözeterek yürütülmesidir. Kadının ayrılmak istemesi, onun bütün haklarından vazgeçtiği anlamına gelmez. Hangi hakların hangi koşullarda söz konusu olduğu, ilgili ayetler çerçevesinde değerlendirilmelidir.

Boşanma gerçekleştiğinde de tarafların birbirlerine karşı sorumlulukları sona ermiş sayılmaz. Kur’an, ayrılık sırasında da iyiliği ve adaleti emreder.

Bakara suresinin 231. ayetinde, kadınların zarar vermek amacıyla evlilikte tutulmaları yasaklanır. Bu ayetin ortaya koyduğu temel ilke son derece açıktır: Evlilik, bir insanı cezalandırmak, baskı altında tutmak veya hayatını zorlaştırmak için kullanılamaz.

Aynı şekilde boşanma sırasında kadının ekonomik haklarının gasp edilmesi, mehir hakkının görmezden gelinmesi veya çocukların bir baskı aracına dönüştürülmesi de adalet anlayışıyla bağdaşmaz.

Kur’an, boşanmış kadınlara da maddi destek verilmesini öngörür:
“Boşanmış kadınlar için de uygun bir geçimlik vardır. Bu, sorumluluk bilinci taşıyanlar üzerine bir borçtur.” (Bakara, 2/241)
Talak suresinin 6. ve 7. ayetlerinde de barınma, geçim ve ekonomik imkânlar ölçüsünde harcama yapılması konuları ele alınır. Özellikle hamile olan kadınların doğumlarına kadar geçimlerinin sağlanması bildirilir.

Bu hükümler, boşanmanın ardından kadının ekonomik ve sosyal bakımdan sahipsiz bırakılmaması gerektiğini ortaya koyar.

Boşanmanın Çocuklar ve Toplum Üzerindeki Etkileri
Boşanma, yalnızca eşlerin hayatını ilgilendiren bir karar değildir. Evlilikten doğan çocuklar, aile çevresi ve toplumsal ilişkiler de bu süreçten etkilenir.

Özellikle çocuklar açısından anne ve babanın ayrılması, alışılmış yaşam düzeninin değişmesi anlamına gelebilir. Ekonomik koşullar, yaşanılan çevre, ebeveynlerin birbirlerine karşı tutumları ve çocuğun bu süreçte nasıl korunduğu, ortaya çıkabilecek sonuçları doğrudan etkiler.

Ancak burada önemli bir ayrım yapılmalıdır. Boşanmanın çocukları etkilemesi, her evliliğin mutlaka sürdürülmesi gerektiği anlamına gelmez. Sürekli çatışma, şiddet, baskı ve güvensizlik ortamında büyümek de çocukların ruhsal gelişimini olumsuz etkileyebilir.

Bu nedenle mesele yalnızca boşanmanın gerçekleşip gerçekleşmemesi değildir. Asıl mesele, çocukların haklarının ve güvenliğinin nasıl korunduğudur.

Anne ve babanın ayrılmış olması, çocuklarına karşı sorumluluklarının sona erdiği anlamına gelmez. Eğitim, sağlık, barınma, bakım ve ekonomik ihtiyaçlar konusunda sorumluluk devam eder.

Kur’an'ın genel adalet anlayışı, boşanma sonrasında da çocukların tarafların anlaşmazlıklarından zarar görmemesini gerektirir. Çocukların anne ve babaları arasındaki çekişmelerde bir araç olarak kullanılması, onların haklarının ihlal edilmesidir.

Boşanmanın ekonomik sonuçları da göz ardı edilmemelidir. Bir evin giderlerinin iki ayrı yaşam düzenine bölünmesi, tarafların ekonomik imkânlarını zorlayabilir. Özellikle çocukların bakımını üstlenen tarafın geçim koşulları daha fazla etkilenebilir. Bu nedenle boşanma sürecinde maddi yükümlülüklerin adaletli biçimde yerine getirilmesi büyük önem taşır.

Toplumsal açıdan bakıldığında ise aile kurumunun sağlıklı olması, yalnızca evliliklerin sayısıyla ölçülemez. Aile içindeki sevgi, güven, adalet ve sorumluluk da en az evliliğin devamı kadar önemlidir.

Aileyi Korumak ve Boşanmayı Önlemek
Kur’an'ın aileye yaklaşımında dikkat çeken temel unsurlardan biri, anlaşmazlıkların büyümeden çözülmesine verilen önemdir. Evliliğin korunması için eşlerin birbirlerine karşı anlayışlı, sabırlı ve adaletli davranmaları gerekir.

Evlilik öncesinde tarafların birbirlerini tanımaları, beklentilerini açıkça ortaya koymaları ve evlilikle birlikte üstlenecekleri sorumlulukları bilmeleri önemlidir. Yalnızca duygusal yakınlıkla kurulan, fakat karşılıklı sorumluluk bilincinden yoksun birliktelikler zamanla ciddi sorunlarla karşılaşabilir.

Evlilik devam ederken de iletişim kopukluğu, ekonomik anlaşmazlıklar ve karşılıklı güvensizlik gibi sorunların görmezden gelinmemesi gerekir. Sorunlar büyüdüğünde ailelerin veya tarafsız kişilerin desteği alınabilir. Kur’an'ın Nisa suresinin 35. ayetinde ortaya koyduğu hakemlik yöntemi de bu bakımdan önemli bir yol göstericidir.

Bununla birlikte aileyi korumak adına kadının veya erkeğin haklarından vazgeçmesi beklenemez. Bir tarafın sürekli fedakârlık yapması, diğer tarafın ise sorumluluklarını yerine getirmemesi üzerine kurulu bir evlilik adaletli değildir.

Evliliğin devam etmesi kadar, nasıl devam ettiği de önemlidir. Sevgi ve merhametin yerini korku, baskı ve düşmanlık almışsa yalnızca evlilik bağının korunması gerçek anlamda aileyi korumak değildir.

Kur’an'ın boşanma hükümleri de bu dengeyi gözetir. Önce uzlaşma ve yeniden değerlendirme imkânı tanınır; ayrılık kaçınılmaz olduğunda ise tarafların birbirlerine haksızlık etmeden yollarını ayırmaları istenir.

Sonuç: Evlilikte Sevgi, Ayrılıkta Adalet
Kur’an'ın evlilik ve boşanma konusundaki hükümleri birlikte değerlendirildiğinde ortaya tutarlı bir anlayış çıkmaktadır. Evlilik, sevgi, merhamet, güven ve karşılıklı sorumluluk üzerine kurulmalıdır. Boşanma ise öfkeye, keyfî kararlara ve bir tarafın diğerini cezalandırma isteğine bırakılamaz.

Kur’an, evliliği korumak için uzlaşma yollarını gösterirken, ayrılık kaçınılmaz olduğunda da tarafların haklarını güvence altına alır. Kadının mehir hakkını, ekonomik güvencesini, çocukların bakımını ve boşanma sonrasındaki yükümlülükleri dikkate alır.

Bu yaklaşımda ne erkeğin sınırsız yetkisi vardır ne de kadının hakları görmezden gelinebilir. Her iki taraf da Allah'ın belirlediği sınırlar içerisinde hareket etmek ve birbirlerine karşı adaletli davranmakla yükümlüdür.

Unutulmaması gereken en önemli nokta şudur: Evlilik bir insanın diğerine sahip olması değil, iki insanın karşılıklı hak ve sorumluluklarla ortak bir hayat kurmasıdır. Bu ortaklık sona erdiğinde de insanlık, vicdan ve adalet sona ermez.

Kur’an'ın ortaya koyduğu ölçü, evliliğin sürdürülmesinde de sona erdirilmesinde de aynıdır: Hakka riayet etmek, haksızlıktan uzak durmak ve Allah'ın belirlediği sınırları çiğnememek.

Çünkü bir evliliğin gerçek değeri yalnızca ne kadar sürdüğüyle değil, içerisinde ne kadar adalet, sevgi ve merhamet yaşandığıyla ölçülür. Ayrılığın gerçek değeri de tarafların birbirlerine yaşattıkları acıyla değil, ayrılırken dahi hakları koruyabilmeleriyle ortaya çıkar.

Gerçek olan Allah’ın lütfu, hata ise benim aczimdendir.

Selam ve esenlik, hakikati arayan ve yalnızca Allah'ın kitabını kendisine rehber edinenlerin üzerine olsun.
aydinorhon.com

 

 

 

 

 

 

GAVS VE DERT: İMAN VE TESLİMİYET ÜZERİNE BİR DEĞERLENDİRME

 GAVS VE DERT: İMAN VE TESLİMİYET ÜZERİNE BİR DEĞERLENDİRME

İnsan, hayatı boyunca çeşitli sıkıntılarla karşılaşır. Hastalık, geçim kaygısı, ailevi sorunlar, gelecek endişesi ve çözülemeyen problemler zaman zaman insanı çaresiz hissettirebilir. Böyle zamanlarda insanın bir çıkış yolu araması, yardım istemesi ve kendisine destek olacak birilerini bulmak istemesi son derece doğaldır. Ancak burada üzerinde durulması gereken asıl mesele, insanın yardım araması değil, yardım beklentisini hangi anlayış üzerine kurduğudur. Çünkü iman ve teslimiyet, insanın yalnızca Allah'ın varlığına inanmasıyla değil, O'nun yeterliliğine de güvenmesiyle anlam kazanır.

Günümüzde bazı dinî çevrelerde kullanılan “Gavs var, dert yok” sözü, bu açıdan üzerinde düşünülmesi gereken bir anlayışı ortaya koymaktadır. Bu söz, yalnızca bir kişiyi öven veya ona bağlılığı ifade eden sıradan bir söylem değildir. Aynı zamanda insanın sıkıntılarından kurtulmak için Allah'ın dışında özel yetkilerle donatılmış bir kişiye yönelmesi gerektiği düşüncesini de besleyebilir. İşte asıl sorgulanması gereken nokta budur: Allah'ın yarattığı bir kul, başka kulların dertlerini giderme, görünmeyen yardımlarda bulunma ve onların hayatlarını yönlendirme gücüne sahip olabilir mi? Böyle bir yetkiyi ona kim vermiştir? Kur'an'da bu yetkinin kaynağına ilişkin bir bildirim var mıdır?

Bu soruların cevabını ararken başvuracağımız tek ölçü Kur'an'dır. Çünkü Allah, kulunun kendisine nasıl yönelmesi gerektiğini açıkça bildirmiştir:
“Allah kuluna yetmez mi?” (Zümer, 39/36)
Bu ayet, insanın iman anlayışının merkezinde bulunması gereken temel bir gerçeği hatırlatır. Allah kuluna yetmiyorsa başka kimin yetmesi beklenebilir? Her şeyi yaratan, yaşatan, yöneten ve hükmeden Allah iken O'nun yanına başka kurtarıcılar koymak, Allah'a duyulan güvenin sorgulanmasını gerektirmez mi?

Allah'ın Yetkisi Başkasına Devredilemez
Kur'an'ın Allah tasavvurunda, O'nun kudretine ortak olabilecek, O'nun izni olmadan bir zararı ortadan kaldırabilecek veya bağımsız biçimde bir fayda sağlayabilecek hiçbir varlık yoktur.
“Eğer Allah sana bir sıkıntı verirse onu O'ndan başka giderecek yoktur. Eğer sana bir hayır dilerse O'nun lütfunu geri çevirecek de yoktur. O, lütfunu kullarından dilediğine ulaştırır. O, çok bağışlayandır, çok merhamet edendir.” (Yunus, 10/107)
Bu ayet, insanın sıkıntı ve beklentileri karşısında kime güvenmesi gerektiğini açıkça ortaya koyar. Burada Allah'ın dışında bir varlığın, kendi başına sıkıntı giderme veya hayır ulaştırma gücüne sahip olduğuna ilişkin herhangi bir ifade bulunmaz. Dolayısıyla bir insana, Allah'ın kendisine bildirmediği görünmeyen yetkiler yüklemek, inancın sınırlarını insan düşüncesiyle genişletmek anlamına gelir.

Allah, tevekkülün karşılığını da açıkça bildirmiştir:
“Kim Allah'a karşı gelmekten sakınırsa Allah ona bir çıkış yolu açar ve onu hiç beklemediği yerden rızıklandırır. Kim Allah'a tevekkül ederse O, ona yeter.” (Talâk, 65/2-3)
Dikkat edilirse ayet, Allah'a güvenen insanın başka bir manevi otoriteye bağlanmasını değil, doğrudan Allah'a dayanmasını öğütlemektedir. Tevekkül, insanın elindeki imkânları kullanmadan beklemesi değildir. İnsan çalışır, tedbir alır, çözüm üretir, gerektiğinde başkalarından yardım ister; fakat bütün bunları yaparken hiçbir insanı Allah'ın yerine koymaz. Sebeplere başvurmak başka, sebeplere ilahi güç yüklemek başkadır.

Allah Var Ama Yetmez Anlayışı
Tarih boyunca insanların Allah'ın varlığını kabul etmelerine rağmen O'nun yanına başka ilahlar ve aracılar koyduklarını görüyoruz. Kur'an'da anlatılan müşriklerin önemli bir özelliği de Allah'ı bütünüyle inkâr etmemeleriydi. Onların yanlışı, Allah'ın yanında başka varlıklara da dinî yetkiler ve kutsal konumlar yüklemeleriydi.

Bugün de benzer bir düşünce farklı isimler ve söylemler altında karşımıza çıkabilmektedir. Gavs, kutup, gavs-ı azam, mübarek veya efendi gibi unvanlarla anılan kişilere olağanüstü yetkiler yüklenmesi, insanın Allah ile ilişkisine başka bir otoriteyi dâhil etmesi sonucunu doğurabilir.

Elbette bir insanın bilgisine, tecrübesine, ahlakına ve güzel davranışlarına değer vermek başka bir şeydir. Bir insanı Allah'ın özel yetkilerle donattığına inanmak, onun görünmeyen âlemde tasarruf sahibi olduğunu düşünmek ve sıkıntıların giderilmesini ondan beklemek ise bambaşka bir meseledir.

Kur'an'ın eleştirdiği temel yanlış da tam olarak burada ortaya çıkar: Allah'a ait olan yetkilerin başka varlıklara verilmesi.
“De ki: Allah'ı bırakıp da sizin için ne bir zarara ne de bir faydaya gücü yeten şeylere mi kulluk ediyorsunuz? Oysa Allah, hakkıyla işitendir, hakkıyla bilendir.” (Mâide, 5/76)
Bu ayet, yalnızca putların önünde eğilen insanlara yönelik bir uyarı olarak değerlendirilmemelidir. Allah'ın dışında herhangi bir varlığa, kendisinde bulunmayan ilahi güç ve yetkiler yüklenmesi de aynı temel sorunu gündeme getirir. Bir insanın Allah'ın sevgili kulu olduğuna inanmak, ona Allah'ın yetkilerinden pay vermeyi gerektirmez.

Allah İle Kul Arasına Aracı Gerekir mi?
İnsanın Allah'a ulaşabilmesi için başka bir insanın manevi aracılığına ihtiyaç duyduğu düşüncesi de Kur'an açısından sorgulanmalıdır. Allah, kendisini kullarından uzak ve ancak belirli kişilerin aracılığıyla ulaşılabilecek bir varlık olarak tanıtmaz. Tam tersine, kuluna yakın olduğunu ve duasını işittiğini bildirir.
“Kullarım sana beni sorduklarında bilsinler ki ben çok yakınım. Bana dua ettiğinde dua edenin duasına karşılık veririm. O hâlde onlar da benim çağrıma karşılık versinler ve bana iman etsinler ki doğru yolu bulabilsinler.” (Bakara, 2/186)
Bu ayette Allah, kendisine yönelmek isteyen kuluna herhangi bir aracı göstermemiştir. Kulun duasını işitenin, ona yakın olanın ve karşılık vereceğini bildirenin doğrudan kendisi olduğunu açıklamıştır.
“Rabb’iniz şöyle buyurdu: Bana dua edin, duanıza karşılık vereyim.” (Mümin, 40/60)
Öyleyse insanın Allah'a yönelmesi için bir gavsın, şeyhin veya başka bir dinî otoritenin iznine ya da aracılığına ihtiyacı olduğunu söylemek hangi Kur'an ayetine dayandırılabilir? Allah'ın açıkça kendisine çağırdığı bir kulun, başka bir kulun kapısında manevi kurtuluş araması nasıl açıklanabilir?

Burada önemli olan, dua etmekle bir insandan yardım istemeyi birbirine karıştırmamaktır. Bir insandan hastalığında yardım istemek, bir doktora başvurmak, bir arkadaşından destek almak veya bir uzmandan bilgi edinmek hayatın olağan ilişkileridir. Bunlar Allah'ın yarattığı imkânlardan yararlanmaktır. Ancak bir insandan Allah'a ait olan görünmeyen yardımı, özel manevi tasarrufu veya ilahi müdahale gücünü beklemek aynı kapsamda değerlendirilemez.

Gavsın Yetkisi Nereden Geliyor?
Bir insana gavs unvanı verilmesi, ona kendiliğinden herhangi bir güç kazandırmaz. Bir kişinin Allah katında değerli olduğuna inanılması da ona başkalarının hayatına müdahale etme yetkisi verildiğini göstermez. İnsanların bir kişiye duyduğu sevgi, bağlılık veya saygı, o kişinin Allah tarafından özel bir kurtarıcı olarak görevlendirildiğinin kanıtı olamaz.

Bu noktada şu soruların cevaplanması gerekir: Gavs olduğu söylenen kişi, insanların dertlerini hangi bilgiyle bilmektedir? Uzakta bulunan bir insanın sıkıntısından nasıl haberdar olmaktadır? Bir başkasının hastalığını, geçim sorununu veya geleceğini hangi yetkiyle değiştirebilmektedir? Bu yetkinin Kur'an'da açık bir karşılığı var mıdır?

Kur'an, gayb bilgisinin Allah'a ait olduğunu bildirir:
“De ki: Göklerde ve yerde Allah'tan başka hiç kimse gaybı bilmez.” (Neml, 27/65)
Dolayısıyla bir insana Allah'ın bildirmediği gayb bilgileri yüklemek, onun Allah katındaki konumunu insan düşüncesiyle belirlemek anlamına gelir. Bir kişinin geleceği bildiğini, uzaktaki insanların hâllerinden haberdar olduğunu veya görünmeyen âlemde özel tasarruflarda bulunduğunu ileri sürmek, Kur'an'ın ortaya koyduğu ölçüyle bağdaşmaz.

Bir insanın salih, dürüst, merhametli ve bilgili olması mümkündür. Ancak bunların hiçbiri ona Allah'a ait yetkiler kazandırmaz. Allah'ın kulu olmakla Allah'ın yetkilerini kullanabilmek arasında aşılmaz bir fark vardır.

Selim Kalp Kime Güvenir?
Kur'an, insanın Allah'a hangi kalple ulaşması gerektiğini de açıkça bildirir:
“O gün ne mal fayda verir ne de evlat. Ancak Allah'a selim bir kalple gelenler başka.” (Şuarâ, 26/88-89)
Selim kalp, Allah'a ortak koşmayan, O'nun hükmünü yeterli gören, güvenini ve bağlılığını O'na yönelten kalptir. Böyle bir kalp, Allah'ın dışında kurtarıcılar aramaz. İnsanları Allah'ın yerine koymaz, dinî unvanlardan güç üretmez ve manevi bağlılığı ilahi yetkiyle karıştırmaz.

İnsan, kendisine iyi davranan birini sevebilir, bilgili birinden faydalanabilir, salih insanların davranışlarını örnek alabilir. Ancak sevgi ve saygı, kulluk ve teslimiyet sınırını aşmamalıdır. Çünkü Allah'a ait olan yönelişin başka bir varlığa aktarılması, insanın imanındaki en önemli ölçünün kaybolmasına yol açar.

Burada asıl mesele, bir kişinin adının gavs, şeyh veya başka bir unvanla anılması değildir. Mesele, o kişiye yüklenen anlam ve ondan beklenen yetkidir. Bir insanı sevmekle ona sığınmak, ondan bilgi almakla onun görünmeyen güç sahibi olduğuna inanmak aynı şey değildir.

Dertlerin Çözümünü Nerede Aramalıyız?
İnsanın sıkıntılarını gidermek için çaba göstermesi, çözüm yolları araması ve diğer insanlardan yardım alması gerekir. Kur'an, insanın hayatını böyle bir çaba ve sorumluluk üzerine kurar. Hastalanan insan tedavi olmalı, geçim sıkıntısı çeken insan çalışmalı, haksızlığa uğrayan hakkını aramalı, bir sorunla karşılaşan insan aklını ve imkânlarını kullanmalıdır.

Bütün bunları yapmak Allah'a güvenmekle çelişmez. Tam tersine, Allah'ın insana verdiği aklı, iradeyi ve imkânları kullanmak hayatın sorumluluklarındandır. Ancak insanlardan alınan yardımla Allah'a ait olduğu düşünülen manevi güçleri birbirinden ayırmak gerekir.

Bir doktorun hastayı tedavi etmesi, bir dostun sıkıntıya düşen insana destek olması, bir uzmanın sorunların çözümüne katkı sağlaması somut ve anlaşılabilir yardımlardır. Fakat bir kişinin, Allah'ın kendisine vermediği özel bir güçle insanların dertlerini kaldırdığına inanmak farklıdır.

Allah'ın yardımı, her zaman insanın beklediği biçimde ve zamanda gerçekleşmeyebilir. Dua eden herkesin istediği şeyin aynen gerçekleşeceğine ilişkin bir garanti yoktur. İnsan bazen istediğine kavuşur, bazen sabretmek zorunda kalır, bazen de karşılaştığı zorluklarla mücadele eder. Tevekkül, Allah'ın vereceği sonucu kendi beklentilerine göre belirlemek değil, O'na güvenerek doğru olanı yapmaya devam etmektir.

Bu nedenle Allah'a güvenmek, hayatın bütün sıkıntılarının ortadan kalkacağına inanmak değildir. Allah'a güvenmek, sıkıntılar karşısında O'nun dışında ilahi güç sahibi kurtarıcılar aramamaktır.

Sonuç: Gavs mı, Allah mı?
İnsanın hayatında dertler olabilir. Hastalıklar, kayıplar, geçim sıkıntıları ve çözülemeyen sorunlar yaşanabilir. Hiç kimse bunlardan bütünüyle uzak bir hayat sürmez. Ancak bütün bu sıkıntılar karşısında insanın imanını belirleyen şey, kime güvendiği ve kime yöneldiğidir.

Kur'an, Allah'ın kuluna yettiğini, kendisine dua edildiğinde yakın olduğunu, zarar ve fayda konusunda mutlak yetkinin kendisine ait bulunduğunu açıkça bildirir. Buna rağmen bir insanın başka bir insana olağanüstü güçler yüklemesi, onun dertleri kaldıracağına inanması ve manevi kurtuluşu o kişiye bağlaması, üzerinde ciddi biçimde düşünülmesi gereken bir inanç anlayışıdır.

Bir insanın Allah'a yakın olması, başka insanları Allah'a yaklaştırmak için vazgeçilmez bir aracı olduğu anlamına gelmez. Bir insanın salih olması, başkalarının kaderini değiştirebileceğini göstermez. Bir insanın sevilmesi, ona Allah'ın yetkilerinin verilebileceği anlamına gelmez.

Asıl güven, insanın Allah'ın yeterliliğine inanmasıdır. Asıl teslimiyet, Allah'ın dışında ilahi güç sahibi bir varlık aramamaktır. Asıl kulluk ise ihtiyaçlarını, korkularını, beklentilerini ve dualarını doğrudan Allah'a yöneltmektir.

Bu nedenle “Gavs var, dert yok” sözü yerine, Kur'an'ın öğrettiği şu gerçeği hatırlamak gerekir:

Allah var. O'nun kuluna yetmesi için başka bir kurtarıcıya ihtiyacı yoktur.
“Kim Allah'a tevekkül ederse O, ona yeter.” (Talâk, 65/3)

Gerçek olan Allah’ın lütfu, hata ise benim aczimdendir.

Selam ve esenlik, hakikati arayan ve yalnızca Allah'ın kitabını kendisine rehber edinenlerin üzerine olsun.
aydinorhon.com

 

ELÇİ DÖNEMİNDE VAHYİ TEBLİĞ EDENLERLE ALAY ETME

 ELÇİ DÖNEMİNDE VAHYİ TEBLİĞ EDENLERLE ALAY ETME

Kur’an, vahyin insanlara ulaştırıldığı dönemlerde, bu mesajı tebliğ eden elçilerin ve onlara inananların karşılaştıkları tutumları açıkça anlatır. Bu tutumların başında alay etmek, küçümsemek, yalanlamak ve vahyi getiren kişiyi toplumun gözünde değersiz göstermeye çalışmak gelir. Çünkü vahyin bildirdiği gerçekler, çoğu zaman insanların alışkanlıklarıyla, çıkarlarıyla ve atalarından devraldıkları inançlarla çatışmıştır.

İnsanlar, kendilerine sunulan mesajın içeriğini değerlendirmek yerine, çoğu zaman onu getiren elçiyi hedef almışlardır. Böylece tartışılması gereken vahiy geri plana itilmiş, elçinin kişiliği, konumu ve insan oluşu tartışma konusu yapılmıştır.

Kur’an, bu tutumun yalnızca belirli bir topluma özgü olmadığını, geçmişte gönderilen elçilerin de benzer tepkilerle karşılaştığını bildirir:
“Andolsun, senden önceki elçilerle de alay edildi. Ben de inkâr edenlere mühlet verdim. Sonra onları yakaladım. Benim cezalandırmam nasılmış!” (Ra'd, 13/32)
Bu ayet, elçilerle alay edilmesinin tarih boyunca tekrarlanan bir davranış olduğunu gösterir. Vahyi tebliğ edenlerin karşılaştıkları tepki, getirdikleri mesajın doğruluğundan çok, bu mesajın toplumun yerleşik anlayışlarını sorgulamasından kaynaklanmıştır. İnsanlar, alıştıkları inançları terk etmek istemediklerinde, kendilerini sorgulamaya çağıran kişiyi küçümsemeyi ve onunla alay etmeyi bir savunma yolu olarak kullanmışlardır.

Vahyi Yalanlamak ve Elçiyi Küçümsemek
Duhan suresinde, kendilerine gönderilen uyarılar karşısında gerçeği kabul etmek istemeyen insanların tutumu şöyle anlatılır:
“Sonra ondan yüz çevirdiler ve ‘Öğretilmiş bir deli!’ dediler.” (Duhan, 44/14)
Burada dikkat çeken husus, insanların kendilerine ulaştırılan uyarıyı değerlendirmek yerine, onu tebliğ edeni suçlamalarıdır. Mesajın içeriğiyle yüzleşmek yerine, mesajı getiren kişinin aklını ve kişiliğini hedef almışlardır. Böylece vahyin ortaya koyduğu gerçekleri tartışmak yerine, onu tebliğ eden kişiyi itibarsızlaştırmaya yönelmişlerdir.

Furkan suresinde de bu küçümseyici tavır doğrudan dile getirilir:
“Seni gördüklerinde, seni ancak alaya alıyorlar. ‘Allah'ın elçi olarak gönderdiği kişi bu mu?’ diyorlar.” (Furkan, 25/41)
Bu sözler, insanların elçinin taşıdığı mesajı değil, elçinin kim olduğunu ve nasıl bir insan olduğunu sorguladıklarını gösterir. Onların beklentisi, kendi anlayışlarına göre önemli, itibarlı ve güçlü gördükleri bir kişinin elçi olarak gönderilmesidir. Oysa Allah'ın vahyi, insanların makam ve itibar ölçülerine göre değerlendirilmez.

Elçinin İnsan Olmasını Yadırgamak
Kur’an'da karşımıza çıkan bir başka itiraz, elçilerin insan olmasına yöneliktir. İnsanlar, Allah'ın mesajını kendileri gibi bir insanın getirmesini kabullenmek istememişlerdir. Oysa elçilerin insanlardan seçilmiş olması, onların gönderiliş amacının ve insanlara örnek oluşlarının bir gereğidir.

İsrâ suresinde, vahyi dinleyen fakat onu kabul etmek istemeyenlerin kendi aralarında şöyle konuştukları bildirilir:
“Biz onların seni dinlerken neye kulak verdiklerini, kendi aralarında gizlice konuşurlarken de o zalimlerin, ‘Siz ancak büyülenmiş bir adama uyuyorsunuz.’ dediklerini çok iyi biliyoruz.” (İsrâ, 17/47)
Hicr suresinde ise bu suçlamanın başka bir örneği yer alır:
“Dediler ki: ‘Ey kendisine Zikir indirilen kişi! Sen mutlaka delisin.’” (Hicr, 15/6)
Sâffât suresinde de Allah'ın birliğine çağrı karşısında gösterilen kibirli tutum anlatılır:
“Onlara, ‘Allah'tan başka ilah yoktur.’ denildiğinde büyüklük taslıyorlardı. ‘Biz, deli bir şair için ilahlarımızı mı terk edeceğiz?’ diyorlardı.” (Sâffât, 37/35-36)
Bu ayetlerde ortak bir tavır görülmektedir: İnsanlar, kendilerine ulaştırılan vahyi anlamaya ve değerlendirmeye yönelmek yerine, elçiyi çeşitli suçlamalarla itibarsızlaştırmaya çalışmışlardır. Allah'ın birliğine yapılan çağrı karşısında kendi inançlarını sorgulamak yerine, bu çağrıyı yapan kişiyi küçümsemeyi tercih etmişlerdir.

Vahyi Getiren Kişinin Konumunu Sorgulamak
İnsanların vahye karşı geliştirdikleri itirazlar yalnızca elçinin insan oluşuyla sınırlı kalmamıştır. Onlar, elçinin toplumdaki konumunu ve sahip olduğu imkânları da ölçü olarak kullanmışlardır.

Zuhruf suresinde bu anlayış şöyle aktarılır:
“Bu Kur'an, iki şehirden büyük bir adama indirilmeli değil miydi?” (Zuhruf, 43/31)
Burada insanların düşündüğü şey, vahyin içeriği veya doğruluğu değildir. Onlara göre böyle büyük bir mesaj, toplumda itibarlı ve zengin kabul edilen bir kişiye verilmelidir. Kendi değer ölçülerini Allah'ın tercihinin önüne koymuşlardır. Böylece vahyin kaynağını ve bildirdiği gerçekleri değerlendirmek yerine, onu kimin getirdiği üzerinden reddetmeye yönelmişlerdir.

Oysa vahyin değeri, onu tebliğ eden kişinin servetiyle, makamıyla veya toplumdaki itibarıyla ölçülemez. İnsanların değerli gördüğü özellikler, Allah'ın elçi seçme ölçüsü değildir.

Sonuç: Mesajı Değil, Mesajı Getireni Hedef Almak
Kur'an'da anlatılan bu örnekler, yalnızca geçmişte yaşanmış olaylar değildir. Vahyin insanlara ulaştırıldığı dönemlerde elçilere yöneltilen alay, küçümseme, suçlama ve dışlama davranışlarının bugün de farklı biçimlerde sürdüğünü görmekteyiz. Dün Nebi Muhammed'e ve onunla birlikte vahyi tebliğ edenlere yöneltilen suçlamalar, bugün Kur'an'ı insanlara duyurmaya çalışanlara yöneltilmektedir. Değişen zaman ve kişiler olsa da gerçeği reddetmenin yöntemleri pek değişmemiştir.

Bugün Kur'an'ı tek başına Allah'ın kitabı ve dinin temel ölçüsü olarak kabul eden, insanları doğrudan vahye yönlendiren kişiler, çoğu zaman en yakın çevreleri tarafından bile dışlanmaktadır. Nebi Muhammed'in Allah'ın elçisi olduğunu kabul ettikleri hâlde, onun getirdiği vahyi merkeze alanları küçümseyen, hatta Nebi Muhammed'i yok saymakla suçlayan bir anlayışla karşılaşılmaktadır. Daha da ileri gidilerek Kur'an'ı rehber edinen insanlara kâfir denilebilmekte, imanları sorgulanabilmekte ve toplumun dışına itilmektedirler.

Burada son derece önemli bir çelişki ortaya çıkmaktadır: Nebi Muhammed'e iman ettiğini söyleyenler, onun Allah'tan aldığı vahyi insanlara duyurmaya çalışanları neden düşman olarak görmektedir? Nebi Muhammed'in getirdiği Kitap'a bağlı kalmayı savunmak nasıl olur da onun elçiliğini reddetmek şeklinde yorumlanabilir? Bir insanın imanını, Allah'ın kitabına bağlılığı üzerinden değil de geleneksel kabullere ne ölçüde uyduğu üzerinden değerlendirmek, üzerinde ciddi biçimde düşünülmesi gereken bir tutum değil midir?

Dün Nebi Muhammed'e de kendi toplumunun alışılmış inançlarına karşı çıktığı, atalarından devralınan kabulleri sorguladığı ve insanları Allah'ın vahyine çağırdığı için karşı çıkılmıştı. Bugün de Kur'an'ı rehber edinen insanlar, benzer gerekçelerle suçlanmakta, küçümsenmekte ve dışlanmaktadır. Dün elçinin getirdiği mesajla yüzleşmek yerine elçinin kendisi hedef alınmıştı; bugün de Kur'an'ın bildirdikleriyle yüzleşmek yerine Kur'an'ı merkeze alan insanlar hedef alınmaktadır.

Öyleyse kendilerine Kur'an Müslümanı diyenleri dışlayan, onlara kâfir diyen, imanlarını sorgulayan insanların önce kendilerine şu soruları sormaları gerekir: Ben gerçekten neye iman ediyorum? İman ettiğimi söylediğim Nebi Muhammed'in getirdiği vahye mi bağlıyım, yoksa atalarımdan devraldığım dinî kabulleri mi koruyorum? Allah'ın kitabını mı ölçü kabul ediyorum, yoksa Allah'ın kitabının yanında oluşturulmuş insan sözlerini de dinin vazgeçilmez hükümleri hâline mi getiriyorum?

Çünkü insanın imanını belirleyen, kendisine taktığı isim veya mensubu olduğunu söylediği topluluk değildir. Asıl belirleyici olan, Allah'a ve O'nun vahyine karşı nasıl bir tutum içinde olduğudur. Kur'an'ı rehber edinen bir insanı, sırf geleneksel kabullere bağlı kalmadığı için kâfir ilan etmek, aslında insanın kendi iman anlayışını da sorgulamasını gerektirir.

Dün Nebi Muhammed'e karşı çıkanlar da kendi inançlarının doğru olduğuna inanıyor, yaptıklarını haklı görüyor ve onun getirdiği vahyi kabul etmemek için çeşitli gerekçeler ileri sürüyorlardı. Bugün de Kur'an'ı rehber edinen insanları dışlayan ve suçlayanlar, acaba aynı tutumu sergiliyor olabilirler mi? Geçmişte elçilere yapılanları okuyup onları eleştirmek kolaydır. Asıl önemli olan, bugün aynı davranışları başkalarına karşı sergileyip sergilemediğimizi fark edebilmektir.

 

Geçmişte yaşananları bugünden değerlendirirken, o dönemin insanlarının da kendi inançlarını sorgulamak yerine korumayı tercih ettiklerini gözden kaçırmamak gerekir. İnsan, içinde yetiştiği inançları doğru kabul ettiğinde, bunlara aykırı bir mesajla karşılaştığında çoğu zaman mesajı anlamaya çalışmak yerine onu reddetme eğilimi gösterir. İşte Kur'an'ın anlattığı geçmiş olayları bugüne taşımamızın nedeni de budur. Çünkü bu olaylar yalnızca geçmişte yaşayan insanların değil, bugün de benzer tutumlar sergileyebilen herkesin kendisini sorgulamasını gerektirir.

İşte herkesin kendisine sorması gereken asıl soru budur. Çünkü geçmişte elçilerle alay edenleri kınamak, bugün aynı zihniyetin farklı biçimlerini sürdürürken bir anlam taşımaz. İnsan, başkalarının imanını sorgulamadan önce kendi imanının kaynağını ve ölçüsünü sorgulamalıdır.

Nebi Muhammed'e iman ettiğini söyleyip onun getirdiği vahyi rehber edinenleri dışlamak, üzerinde düşünülmesi gereken büyük bir çelişkidir. Vahye bağlılık, insanları suçlama gerekçesi değil, insanın kendi inancını yeniden gözden geçirmesinin vesilesi olmalıdır.

Gerçek olan Allah’ın lütfu, hata ise benim aczimdendir.

Selam ve esenlik, hakikati arayan ve yalnızca Allah'ın kitabını kendisine rehber edinenlerin üzerine olsun.
aydinorhon.com

 

CELALEDDİN RUMİ’Yİ NE KADAR TANIYORUZ?

 CELALEDDİN RUMİ’Yİ NE KADAR TANIYORUZ?

Bir insanı ne kadar tanıyoruz? Bir düşünceyi, bir kitabı, bir inanç anlayışını gerçekten okuyarak mı tanıyoruz, yoksa bize anlatılanlarla mı yetiniyoruz? Hele söz konusu, yüzyıllardır büyük bir saygıyla anılan, eserleri milyonlarca insan tarafından okunan Celaleddin Rumi ise bu soruyu sormak daha da önem kazanıyor.

Ben okumadan hüküm vermekten, bir insanı dinî inancı üzerinden suçlamaktan kaçınırım. Çünkü bilmediğimiz bir konuda konuşmak da, bir insana söylemediği sözleri isnat etmek de doğru değildir. Rabb'imiz şöyle buyurur:

“Bilmediğin şeyin ardına düşme. Çünkü kulak, göz ve kalp; bunların hepsi ondan sorumludur.” (İsra, 17/36)

Bu ayet yalnızca dedikoduya değil, araştırmadan inanıp hüküm vermeye de bir uyarıdır. Öyleyse gelin, Celaleddin Rumi'yi de başkalarının anlattıklarıyla değil, kendi eserlerinde yazdıklarıyla tanımaya çalışalım.

Burada amacımız bir insanı karalamak, onun bütün düşüncelerini yanlış ilan etmek veya tarihî kişiliğini küçümsemek değildir. Amacımız, bir insanın söylediklerini Kur'an'ın ortaya koyduğu ölçüyle karşılaştırmaktır. Çünkü sevdiğimiz, saydığımız, büyük gördüğümüz hiç kimse Allah'ın kitabının üzerinde bir ölçü hâline getirilemez.

Bir insanın güzel sözleri bulunabilir. İnsanlara iyiliği, sevgiyi, hoşgörüyü anlatmış olabilir. Fakat bunlar, o insanın her sözünü doğru kabul etmemizi gerektirmez. Önemli olan, söylenenin kimin tarafından söylendiği değil, ne söylendiği ve hangi ölçüye uygun olduğudur.

MEVLÂ VE MEVLÂNA: BİR İSİMDEN DAHA FAZLASI MI?

Önce sıkça kullanılan bir kavramı açıklığa kavuşturalım: Mevlâna.

Mevlâ kelimesi Arapçada dost, yardımcı, sahip, efendi ve koruyucu gibi farklı anlamlarda kullanılır. Kur'an'da Allah için de kullanılır. Örneğin Bakara suresinin sonunda şöyle dua ederiz:

“Sen bizim Mevlâmızsın. Öyleyse inkârcılar topluluğuna karşı bize yardım et.” (Bakara, 2/286)

Yine Rabb'imiz şöyle buyurur:

“Bu böyledir. Çünkü Allah iman edenlerin Mevlâsıdır. İnkârcıların ise Mevlâsı yoktur.” (Muhammed, 47/11)

Burada Allah'ın mutlak sahipliği, koruyuculuğu ve yardım ediciliği anlatılır. Ancak kelimenin farklı bağlamlarda insanlar için de kullanılabildiğini unutmamak gerekir. Dolayısıyla bir insana tarihsel bir saygı unvanı olarak Mevlâna denilmesini tek başına Allah'ın sıfatlarına ortak koşmak şeklinde değerlendiremeyiz.

Fakat asıl mesele unvanın kendisi değil, o unvanın etrafında oluşturulan anlayıştır.

Bir insanı öyle bir konuma getiririz ki artık söylediği her söz doğru, yazdığı her kitap kutsal, yaptığı her yorum tartışılmaz hâle gelir. İşte o zaman bir saygı ifadesi olmaktan çıkan bu yaklaşım, dinî bir otoriteye dönüşür.

Oysa Allah'ın benzeri yoktur:

“O'nun benzeri hiçbir şey yoktur. O, işitendir, görendir.” (Şura, 42/11)

Allah ile kul arasındaki sınır açıktır. Hiçbir insan, ne kadar bilgili ve etkileyici olursa olsun, Allah'ın sahip olduğu mutlak yetkiyi ve ilahî konumu paylaşamaz.

MESNEVİ ALLAH'IN KELAMIYLA AYNI ÖLÇÜYE Mİ KONULUYOR?

Şimdi Celaleddin Rumi'nin en tanınmış eseri Mesnevi'ye bakalım.

Önce Kur'an'da yer alan bir ayeti hatırlayalım:

“Eğer yeryüzündeki ağaçlar kalem, deniz de mürekkep olsa, ardından ona yedi deniz daha eklense, Allah'ın kelimeleri tükenmez. Şüphesiz Allah güçlüdür, hikmet sahibidir.” (Lokman, 31/27)

Bu ayette Allah'ın kelimelerinin tükenmezliği anlatılır. İnsanların sahip olduğu imkânlar ne kadar çoğalırsa çoğalsın Allah'ın kelimelerini yazmaya yetmez.

Şimdi Mesnevi'nin altıncı cildinde, 2248. beyit ve devamında yer alan ifadeye bakalım. Mevlânâ, ormanların kalem, denizlerin mürekkep olması durumunda bile Mesnevi'nin sonunun gelmeyeceğini anlatır. Bu beyit, Mesnevi'nin anlam ve hikmet bakımından tükenmezliğini vurgulayan bir ifade olarak aktarılır.

Burada hemen bir hüküm vermeyelim. Şiirde benzetmeler, mecazlar ve abartılı anlatımlar bulunabilir. Bir şairin eserini övmek amacıyla böyle bir ifade kullanması, tek başına Allah'ın kelamına ortaklık iddiasında bulunduğunu kanıtlamaz.

Ancak şu soruyu sormak zorundayız: Allah'ın kelimelerinin tükenmezliğini anlatan bir ayetin benzeriyle bir insanın eserinin tükenmezliğini anlatmak, okuyucuda nasıl bir algı oluşturur?

Bir insanın eseri ne kadar büyük olursa olsun, sonuçta insanın eseridir. Onu Kur'an'ın ortaya koyduğu ilahî ölçüyle aynı anlam alanına taşımak doğru değildir.

Daha da önemlisi, bir eseri sevenlerin o esere yüklediği anlam ile yazarının gerçekten ne söylediğini birbirinden ayırmalıyız. Eleştirimizi de bu ayrımı gözeterek yapmalıyız.

“BEN TANRI’YIM” SÖZÜNÜN AÇIKLAMASI

Rumi'nin Fîhi Mâ Fîh adlı eserinde yer alan bir açıklama, üzerinde özellikle durulması gereken bir başka konudur.

Eserde Hallâc-ı Mansur'un söylediği kabul edilen “Ene'l-Hak” sözü açıklanırken şu düşünce aktarılır:

“Ben Tanrı'yım” demek, kişinin kendisini yok etmesi, kendisini ortadan kaldırması ve geriye yalnızca Tanrı'nın kalması anlamına gelir. Buna karşılık “Ben kulum” demek, iki ayrı varlığı kabul etmek olarak değerlendirilir.

Bu açıklama, Rumi'nin düşüncesinde tasavvufî yok oluş anlayışının nasıl bir yere sahip olduğunu göstermektedir. Burada söz konusu olan, kişinin kendi benliğini ilahî varlık içinde yok saydığı bir düşünce biçimidir. (Fîhi Mâ Fîh, 1989, s. 37; Seadet Şıhiyeva'nın akademik incelemesindeki aktarım.)

Peki Kur'an bu konuda nasıl bir ölçü koyuyor?

Rabb'imiz açıkça şöyle buyurur:

“De ki: Ben de ancak sizin gibi bir insanım. Bana, ilahınızın tek bir ilah olduğu vahyediliyor.” (Kehf, 18/110)

Bu ayet, insan ile Allah arasındaki ayrımı hiçbir yoruma ihtiyaç bırakmayacak açıklıkta ortaya koyar. İnsan insandır, Allah Allah'tır. İnsanın kendi benliğini yok sayması veya bir tasavvuf hâli yaşadığını düşünmesi, onu Allah'la aynı varlık hâline getirmez.

Bir başka ayette Rabb'imiz şöyle buyurur:

“Göklerin ve yerin yaratılması, insanların yaratılmasından elbette daha büyük bir şeydir. Fakat insanların çoğu bilmez.” (Mümin, 40/57)

Kur'an'ın anlattığı Allah-kul ilişkisi, insanın Allah'ın varlığı içinde eriyerek ilahî bir kimlik kazanması üzerine kurulmamıştır. İnsan yaratılmıştır, Allah ise yaratandır. Bu ayrımı ortadan kaldıran bir düşünceyi, hangi tasavvufî açıklamayla sunarsak sunalım, Kur'an'ın açık hükümleriyle karşılaştırmak zorundayız.

Burada Rumi'nin düşüncesini aktarırken önemli bir ayrıntıyı da gözden kaçırmayalım: Bu ifade onun kendi ilahlık iddiası değildir. Hallâc-ı Mansur'un sözünü tasavvufî bir anlayışla açıklamasıdır. Fakat bu açıklamanın ortaya koyduğu düşünceyi sorgulamak elbette mümkündür.

MESNEVİ BİR REHBER Mİ, VAHİY Mİ?

Mesnevi'nin etrafında oluşan düşünce dünyasında dikkat çeken başka ifadeler de vardır.

Mesnevi'nin insanlara yol gösterecek bir eser olarak sunulması, hatta Molla Câmî'ye atfedilen meşhur sözde olduğu gibi, “Nebi değil fakat kitabı vardır” denilmesi bu anlayışın nasıl bir noktaya taşındığını gösterir. Bu söz Rumi'nin kendi sözü değil, onun hakkında söylenmiş bir değerlendirmedir. (III. Uluslararası Mevlâna Kongresi bildirileri, Şefik Can'ın çalışması.)

Şimdi kendimize soralım: Bir insanın yazdığı eser, ne kadar değerli olursa olsun, Allah'ın indirdiği kitabın yerini alabilir mi?

Kur'an'da bu konuda son derece açık bir ölçü vardır:

“Bu Kur'an, bana onunla sizi ve ulaştığı herkesi uyarmam için vahyedildi.” (En'am, 6/19)

Allah'ın insanlara gönderdiği uyarının kaynağı bellidir. Bu görev, bir insanın kendi düşüncelerini vahiy mertebesine yükseltmesiyle gerçekleşmez.

Rabb'imiz yine şöyle buyurur:

“Yoksa Allah'tan başkasını hakem mi arayayım? Oysa size kitabı açıklanmış olarak indiren O'dur.” (En'am, 6/114)

Öyleyse bir insanın yazdığı eseri okuyabilir, ondan yararlanabilir, güzel bulduğumuz düşüncelerini alabiliriz. Ancak onu dinî hükümlerin kaynağı, insanların kurtuluşunun vazgeçilmez rehberi veya Kur'an'ın yanında ikinci bir kutsal kitap konumuna getiremeyiz.

Mesnevi'nin bir edebiyat ve tasavvuf eseri olarak değeri başka, ona yüklenen dinî otorite başka bir meseledir. Bu ikisini birbirine karıştırmamak gerekir.

“ÂLEMLERİN RABBİNDEN İNDİRİLMİŞTİR” İFADESİ KİME AİTTİR?

Şimdi daha önemli bir ayrıntıya gelelim.

Kur'an'da bazı ifadeler vardır ki bunlar doğrudan vahyin kaynağını ve niteliğini bildirir. Örneğin:

“Şüphesiz o, âlemlerin Rabb’inden indirilmedir.” (Şuara, 26/192)

Burada anlatılan Kur'an'dır. Yani Allah'ın Resül Muhammed'e indirdiği vahiydir.

Kur'an'ın kaynağı konusunda hiçbir belirsizlik yoktur:

“Kitabın indirilmesi, güçlü ve hikmet sahibi Allah tarafındandır.” (Zümer, 39/1)

Peki bir insanın kaleme aldığı esere Rabbânî ilham atfedildiğinde, hatta bu eser vahiy çağrışımı yapan ifadelerle tanıtıldığında ne düşünmeliyiz?

İlham ile vahiy aynı şey midir?

Bir insanın zihnine bir düşünce gelebilir. Bir şair güçlü duygular yaşayabilir. Bir düşünür derin gözlemler yapabilir. Bunların hepsi insana ait düşünce ve tecrübe alanındadır. Fakat bunların hiçbiri kendiliğinden Allah'ın indirdiği vahiy hâline gelmez.

Kur'an, elçilik görevinin Allah tarafından belirlendiğini bildirir:

“Allah, meleklerden de elçiler seçer, insanlardan da. Şüphesiz Allah işitendir, görendir.” (Hac, 22/75)

Nebi Muhammed'e gelen vahyin niteliği de açıkça belirtilir:

“O, hevadan konuşmaz. O, kendisine vahyedilenden başkası değildir.” (Necm, 53/3-4)

Burada söz konusu olan, Allah'ın seçtiği elçiye gönderdiği vahiydir. Bir insanın yazdığı kitabı aynı konuma taşımak mümkün değildir.

Çünkü Allah'ın indirdiği Kur'an'ın korunması da Allah'ın güvencesi altındadır:

“Şüphesiz zikri biz indirdik, onun koruyucusu da elbette biziz.” (Hicr, 15/9)

Bir insanın eseri ise insanın düşüncesini, bilgisini, duygularını ve döneminin anlayışını yansıtır. Dolayısıyla hiçbir beşerî eser, Kur'an'ın sahip olduğu ilahî güvenceye ve otoriteye sahip değildir.

BİR ESERİN KUR'AN'IN ÖNÜNE GEÇMESİ

Burada önemli bir noktaya daha dikkat çekmek istiyorum.

Rumi'nin Kur'an'a bağlılığını ifade eden kendi sözleri de vardır. Rubailerinde şu anlamdaki ifadeyi kullanır:

“Yaşadığım sürece Kur'an'ın kölesiyim ve seçilmiş Muhammed'in yolunun toprağıyım. Kim benden bunun dışında bir söz naklederse, ben o sözden de nakledenden de şikâyetçiyim.”

Bu söz, onun Kur'an'a bağlılığını gösteren önemli bir örnektir. (Rubailer, II, 1311; ayrıca Fikret Karapınar'ın Mevlana ve İslam adlı eserindeki aktarım.)

Bu ifadeyi de görmezden gelemeyiz. Çünkü bir insanı değerlendirirken yalnızca eleştirdiğimiz sözlerini değil, kendi eserlerinde ortaya koyduğu diğer düşünceleri de dikkate almalıyız.

Fakat burada başka bir soru doğuyor: Bir insan Kur'an'a bağlı olduğunu söylemişse, onun bütün eserleri ve düşünceleri otomatik olarak Kur'an'a uygun hâle mi gelir?

Elbette hayır.

Ölçü, bir insanın kendisi hakkında ne söylediği değildir. Ölçü, söylediği ve yazdığı sözlerin Allah'ın kitabıyla uyuşup uyuşmadığıdır.

Rabb'imiz şöyle buyurur:

“Allah'tan başka bir hakem mi arayayım? Oysa O, size kitabı açıklanmış olarak indirmiştir.” (En'am, 6/114)

Bir insanın güzel bir sözü olabilir, başka bir sözü ise tartışmalı olabilir. Bir düşüncesi Kur'an'a uygun düşerken başka bir düşüncesi Kur'an'ın açık hükümleriyle çelişebilir. Bütün bunları ayırt edebilmek için öncelikle Kur'an'ı bilmek gerekir.

Aksi hâlde insan, sevdiği kişinin sözlerini savunmak için ayetleri yorumlamaya başlar. Böylece ölçü Kur'an olmaktan çıkar, kişinin düşüncesi olur.

İNSAN NEDEN SEVDİĞİNİ YÜCELTİR?

Aslında bu mesele yalnızca Celaleddin Rumi ile ilgili değildir. İnsanların sevdikleri kişileri yüceltme eğilimi çok daha eski ve yaygın bir sorundur.

Bir öğretmeni severiz, onun hiçbir yanlış yapmayacağını düşünürüz. Bir din adamını severiz, söylediği her sözü doğru kabul ederiz. Bir düşünürü severiz, kitaplarını sorgulanamaz hâle getiririz.

Zamanla kişi ile düşünce birbirinden ayrılmaz olur. O insanı eleştirmek, onun bütün fikirlerini reddetmek gibi algılanır. Hatta bir sözünün yanlış olduğunu söylemek bile saygısızlık kabul edilir.

Oysa Kur'an bize başka bir ölçü öğretir.

“Onlara, ‘Allah'ın indirdiğine uyun’ denildiğinde, ‘Hayır, biz atalarımızı üzerinde bulduğumuz yola uyarız’ derler. Ya ataları bir şey anlamamış ve doğru yolu bulamamışlarsa?” (Bakara, 2/170)

Bu ayet yalnızca geçmişte yaşamış insanları anlatmaz. Bugün de aynı davranışı sergileyen herkes için bir uyarıdır.

Bir insanın düşüncesini, sırf büyük kabul edildiği için benimsemek doğru değildir. Bir eseri, sırf yüzyıllardır okunduğu için hatasız saymak da doğru değildir.

Allah'ın dini, insanların şöhretleri ve eserleri üzerine kurulmamıştır.

ŞAİR BAŞKADIR, RESÜL BAŞKADIR

Rumi iyi bir şair olabilir. Güzel sözler söylemiş, insanın iç dünyasına dokunan ifadeler kullanmış olabilir. Bunları inkâr etmeye gerek yoktur. Fakat şairlik ile Allah'ın mesajını insanlara iletme görevi aynı şey değildir.

Kur'an, Nebi Muhammed hakkında şairlik iddiasında bulunanların sözlerini aktarır:

“Yoksa onlar, ‘O bir şairdir; onun için zamanın felaketlerine uğramasını bekliyoruz’ mu diyorlar?” (Tur, 52/30)

Ardından şöyle buyurulur:

“Biz ona şiir öğretmedik. Bu ona yakışmaz da. O ancak bir öğüt ve apaçık bir Kur'an'dır.” (Yasin, 36/69)

Burada vahyin şiirden farklı bir niteliğe sahip olduğu ortaya konur. Şiir insanın duygularını, düşüncelerini ve hayallerini anlatır. Vahiy ise Allah'ın bildirimidir.

Bir şairin sözleri ne kadar etkileyici olursa olsun vahiy değildir. Bir düşünürün fikirleri ne kadar derin olursa olsun Allah'ın hükmü değildir.

İşte bu ayrımı kaybettiğimiz zaman, insanın sözünü kutsallaştırmaya başlarız.

GÖĞÜSLERİN ŞİFASI KİMİN KELAMIDIR?

Bir başka önemli konu da Mesnevi'nin ve benzeri eserlerin insanın ruhuna şifa verdiği, gönülleri iyileştirdiği şeklindeki değerlendirmelerdir.

Bir kitabın insana huzur vermesi, düşüncelerini değiştirmesi, onu iyi davranışlara yöneltmesi elbette mümkündür. Ancak burada da ölçüyü kaybetmemeliyiz.

Kur'an, göğüslerdeki hastalıklara şifa olduğunu açıkça bildirir:

“Ey insanlar! Size Rabb'inizden bir öğüt, göğüslerde olana bir şifa, müminler için bir hidayet ve rahmet gelmiştir.” (Yunus, 10/57)

Burada şifanın kaynağı Allah'ın indirdiği vahiydir.

Bir insanın kitabından yararlanmak başka, o kitabı Allah'ın indirdiği kitabın yerine koymak başkadır. Bir eserin insanlara iyi gelmesi, onu dinin kaynağı hâline getirmez.

Kur'an'ın yerini hiçbir beşerî eser alamaz. Çünkü dinin ölçüsünü belirleyen insan değil, Allah'tır.

SEVGİ NEREDE BİTMELİ, KULLUK NEREDE BAŞLAMALI?

İnsan sevebilir, saygı duyabilir, takdir edebilir. Bir yazarın eserlerini okuyabilir, bir şairin şiirlerinden etkilenebilir. Bunda bir yanlışlık yoktur. Yanlış olan, sevginin insanı sorgulamaktan uzaklaştırması ve bir kulun dinî bakımdan dokunulmaz hâle getirilmesidir.

Kur'an, geçmiş toplulukların sevdikleri kişileri nasıl aşırı yücelttiklerine dikkat çeker.

Nebi İsa hakkında Rabb'imizin sorduğu soru son derece düşündürücüdür:

“Allah, ‘Ey Meryem oğlu İsa! Sen mi insanlara, Allah'ın yanı sıra beni ve annemi iki ilah edinin, dedin?’ dediği zaman...” (Maide, 5/116)

Bu ayet bize önemli bir gerçeği gösterir. Allah'ın elçisi olan bir insan bile kendisinin ilah edinilmesini istemez. İnsanların bir kişiye duyduğu sevgi, o kişiyi Allah'ın yerine koymalarını haklı çıkarmaz.

Nebi İsa da bir kuldur, Nebi Musa da bir kuldur, Nebi Muhammed de bir kuldur.

Rabb'imiz Nebi Muhammed'e şöyle söylemesini bildirir:

“De ki: Ben de sizin gibi bir insanım. Bana ilahınızın tek bir ilah olduğu vahyediliyor.” (Kehf, 18/110)

Öyleyse bir şairi, bir mutasavvıfı, bir din âlimini veya herhangi bir insanı bu ölçünün üzerine çıkarmak nasıl açıklanabilir?

Hiç kimsenin sözleri Allah'ın kitabından üstün tutulamaz. Hiç kimsenin eseri dinin değişmez ölçüsü hâline getirilemez.

RUMİ'NİN ŞEMS'E DUYDUĞU AŞK VE CİNSEL YAŞAMI

Celaleddin Rumi hakkında konuşurken üzerinde durulması gereken konulardan biri de Şems-i Tebrizi ile ilişkisi ve bu ilişkinin niteliğidir. Çünkü Rumi'nin hayatında Şems'in yeri sıradan bir dostluğun çok ötesindedir. Şems'in Konya'ya gelişinden sonra Rumi'nin hayatında büyük bir değişim yaşanmış, ders veren bir din âlimi olarak tanınan Rumi, zamanla şiir ve tasavvuf dünyasının en tanınmış isimlerinden biri hâline gelmiştir.

Peki bu iki insan arasındaki ilişki yalnızca manevi bir dostluk muydu? Yoksa günümüzde tartışıldığı gibi duygusal ve cinsel bir yakınlık da söz konusu muydu?

Bu soruyu sormak ayıp veya saygısızlık değildir. Tarihî bir şahsiyeti tanımak istiyorsak hayatının bütün yönlerini araştırmalıyız.

Rumi, Şems'le karşılaştığında evli, çocuk sahibi ve toplumda tanınmış bir din adamıydı. İlk evliliğini Gevher Hatun'la yapmış, bu evlilikten çocukları olmuştu. Dolayısıyla onun kadınlarla evlilik hayatı bulunduğu tarihî kaynaklarda yer almaktadır. Ancak evli ve çocuk sahibi olması, cinsel yönelimi hakkındaki bütün soruları kendiliğinden cevaplamaz.

Şems'le ilişkisine gelince, Rumi'nin şiirlerinde ve özellikle Divan-ı Kebir'de Şems'e yönelttiği son derece yoğun aşk ifadeleri vardır. Bu şiirlerde sevgiliye duyulan özlem, kavuşma arzusu, ayrılık acısı ve bedensel aşkı çağrıştıran anlatımlar dikkat çeker. Bazı araştırmacılar bu şiirleri homoerotik bir edebî dilin örnekleri olarak değerlendirirken, bazıları bunların tasavvufî aşkın sembolik anlatımı olduğunu savunur.

Burada önemli bir ayrıntı var: Klasik Fars şiirinde erkek sevgiliye yönelik aşk ifadeleri yaygın bir edebî geleneğin parçasıdır. Bu nedenle bir şiirde erkek bir sevgiliye duyulan aşkın anlatılması, tek başına cinsel ilişkinin kanıtı değildir. Öte yandan bütün bu ifadeleri yalnızca mecaz diyerek açıklamak da araştırmayı peşinen sonuçlandırmak olur.

Nitekim çağdaş araştırmalarda Rumi'nin Şems'e duyduğu aşkın homoerotik yönü üzerinde duran çalışmalar bulunmaktadır. Bununla birlikte, ikisi arasında cinsel ilişki yaşandığını kesin olarak kanıtlayan tarihî bir belge ortaya konmuş değildir. Aynı şekilde böyle bir ilişkinin kesinlikle yaşanmadığını söylemek de mevcut belgelerin ötesine geçer.

Öyleyse dürüst davranalım: Rumi'nin Şems'e duyduğu yoğun aşk tarihî ve edebî kaynaklarda görülmektedir; fakat bu ilişkinin fiziksel ve cinsel niteliği kesin olarak bilinmemektedir.

Peki bizim açımızdan asıl mesele nedir?

Bir insanın özel hayatını merak etmekten daha önemlisi, onun düşüncelerinin dinî ölçüler bakımından nerede durduğunu anlamaktır. Kur'an, cinsel hayat konusunda da ölçüler ortaya koyar. Lut kavminin davranışını anlatırken şöyle buyurur:

“Siz kadınları bırakıp şehvetle erkeklere mi yaklaşıyorsunuz? Doğrusu siz sınırı aşan bir topluluksunuz.” (Araf, 7/81)

Bu ayet, Kur'an'ın cinsel davranışlar konusundaki sınırını ortaya koymaktadır. Ancak bu ayeti bir insanın tarihî hayatı hakkında delilsiz suçlama yapmak için kullanamayız. Önce neyin yaşandığını bilmemiz, sonra da onu Kur'an'ın ölçüsüyle değerlendirmemiz gerekir.

Rumi'nin şiirlerindeki aşk dili, Şems'le ilişkisi ve bu ilişkinin sonraki dönemlerde tasavvufî bir yüceltilmeye konu olması ayrı ayrı incelenmelidir. Bir insanı büyük görmek, onun hayatını araştırma dışı bırakmamızı gerektirmez.

Bizim burada yapmak istediğimiz de budur: Rumi'yi ne olduğuna dair peşin bir hükümle değil, kendi eserleri ve tarihî belgeler ışığında tanımak.

Çünkü hakikati arıyorsak, sevdiğimiz insanların hayatlarında ve düşüncelerinde karşılaştığımız soruları da sormaktan çekinmemeliyiz.

SON SÖZ: ÖLÇÜMÜZ İNSANLAR DEĞİL, KUR'AN OLMALI

Şimdi başlangıçta sorduğumuz soruya yeniden dönelim: Celaleddin Rumi'yi ne kadar tanıyoruz?

Belki onu şiirleriyle tanıyoruz. Belki hakkında anlatılan hikâyelerle, menkıbelerle, güzel sözlerle tanıyoruz. Belki de eserlerini hiç okumadan, yalnızca toplumda oluşturulan büyük saygınlığı nedeniyle tanıdığımızı düşünüyoruz.

Oysa bir insanı gerçekten tanımak, onun söylediklerini okumayı ve gerektiğinde sorgulamayı gerektirir.

Rumi'nin Kur'an'a bağlılığını dile getiren sözleri vardır. Bunun yanında tasavvufî düşünce dünyasında tartışılması gereken açıklamaları da vardır. Bunları birbirinden ayırmadan, birini öne çıkarıp diğerini görmezden gelerek sağlıklı bir değerlendirme yapamayız.

Benim itirazım, bir insanın şiir yazmasına, düşünce üretmesine veya sevilmesine değildir. İtirazım, bir kulun sözlerinin dinî ölçü hâline getirilmesine, eserinin vahiy gibi görülmesine ve insanların Kur'an yerine onun düşünceleriyle dinlerini şekillendirmesine yöneliktir.

Rabb'imiz kulluğun yönünü bize şöyle öğretir:

“Yalnız sana kulluk eder ve yalnız senden yardım dileriz.” (Fatiha, 1/5)

Bu ayet, yalnızca namazda tekrarladığımız güzel bir söz değildir. Allah'a verdiğimiz bir sözdür. Kulluğumuzu yalnız O'na yönelteceğimizi, dinimizi O'nun hükümlerine göre yaşayacağımızı ifade eder.

Celaleddin Rumi'yi okumak isteyen okusun. Mesnevi'yi merak eden incelesin. Güzel bulduğu sözlerden yararlansın. Ancak önce Kur'an'ı tanısın. Çünkü bir sözün doğru mu yanlış mı olduğunu anlayabilmek için elimizde değişmez bir ölçü bulunmalıdır.

Bir insanın büyüklüğü, onun her sözünü doğru yapmaz. Bir eserin şöhreti, onu vahiy hâline getirmez. Yüzyılların saygısı da bir düşünceyi Allah'ın hükmü yapmaz.

Kul kuldur, elçi elçidir, Allah ise tektir.

Bizim ölçümüz insanlar değil, Allah'ın kitabıdır.

Rabb'imiz bizi, sevdiğimiz insanları hakikatin önüne koymaktan korusun. Hakikati hak bilip ona uyan, batılı batıl bilip ondan sakınan kullarından eylesin.

Kaynak:

Metinde özellikle şu eser ve araştırmalardan yararlanılan ifadeler esas alındı:

  • Fîhi Mâ Fîh: Ene'l-Hak açıklaması için akademik çalışmada belirtilen 1989 baskısı, s. 37.
  • Mesnevi: VI. cilt, 2248. beyit ve devamı.

               İSAM Makaleler VT+1

  • Rubailer: II. cilt, 1311 numaralı rubai; Kur'an'a bağlılık ifadesi.

               İSAM Veri

  • TDV İslâm Ansiklopedisi: Mesnevi'nin niteliği, kapsamı ve tarihî konumu.

               Franklin D. Lewis, Rumi: Past and Present, East and West (2000).

Gerçek olan Allah’ın lütfu, hata ise benim aczimdendir.

Selam ve esenlik, hakikati arayan ve yalnızca Allah'ın kitabını kendisine rehber edinenlerin üzerine olsun.
aydinorhon.com

 

AYIRIM GÜNÜ

 AYIRIM GÜNÜ

Kur’an’da Ayırım Günü, hak ile batılın birbirinden ayrıldığı, insanların yaptıklarının karşılığını göreceği ve Allah’ın adaletinin eksiksiz biçimde ortaya çıkacağı günü ifade eden önemli kavramlardan biridir. Bu kavram, özellikle Enfâl suresinin 41. ayetinde karşımıza çıkar. Ayette geçen Furkan günü, yalnızca iki ordunun karşı karşıya geldiği bir günü değil, hak ile batıl arasındaki ayrımın belirginleştiği önemli bir dönüm noktasını anlatır.
“Allah’a ve hak ile batılın ayrıldığı, iki topluluğun karşı karşıya geldiği gün kulumuza indirdiğimize inanıyorsanız bilin ki ele geçirdiğiniz ganimetin beşte biri Allah’a, Elçi’ye, onun yakınlarına, yetimlere, yoksullara ve yolda kalmışlara aittir. Allah her şeye gücü yetendir.” (Enfâl, 8/41)
Bu ayette Allah, Bedir karşılaşmasını Furkan günü olarak nitelendirir. Çünkü o gün, iki topluluk karşı karşıya gelmiş, hak ile batıl arasındaki mücadele açıkça ortaya çıkmıştır. Ayetin devamında ganimetlerin nasıl paylaşılacağı bildirilerek savaşın ardından ortaya çıkan toplumsal sorumluluklar da düzenlenmiştir. Dolayısıyla ayetin konusu yalnızca bir savaşın kazanılması değil, elde edilen imkânların Allah'ın bildirdiği ölçüler doğrultusunda paylaşılmasıdır.

Furkan kavramı, Kur’an’ın genel anlatımında doğru ile yanlışın, hak ile batılın birbirinden ayrılmasını ifade eder. Bu ayrım, insanların inançlarını, tercihlerini ve davranışlarını değerlendirmeleri açısından da önemlidir. Çünkü insanın hakikati tanıyabilmesi, öncelikle kendisine ulaşan bilgileri Allah’ın kitabının ölçüsüne göre değerlendirmesine bağlıdır.

Âl-i İmrân suresinin 166 ve 167. ayetleri de Uhud Savaşı sırasında yaşananları ve insanların tutumlarını ele alır:
“İki topluluğun karşılaştığı gün başınıza gelenler Allah’ın izniyledir. Bu, müminlerin ortaya çıkması ve münafıklık yapanların da belli olması içindi. Onlara, ‘Gelin, Allah yolunda savaşın veya savunmada bulunun.’ denildiğinde, ‘Savaşmayı bilseydik elbette sizinle birlikte gelirdik.’ dediler. O gün onlar imandan çok inkâra yakındılar. Kalplerinde olmayanı ağızlarıyla söylüyorlardı. Allah onların gizlediklerini çok iyi bilmektedir.” (Âl-i İmrân, 3/166-167)
Bu ayetlerde dikkat çekilen nokta, savaş sırasında insanların gerçek tutumlarının ortaya çıkmasıdır. Mümin olduğunu söyleyen herkesin samimiyeti, zor şartlarda belli olur. Bir kısmı Allah yolunda sorumluluk üstlenirken bir kısmı çeşitli bahanelerle geri durmuş, içlerinde taşıdıkları düşüncelerle söyledikleri sözler arasındaki çelişki açığa çıkmıştır.

Burada Allah’ın insanları tanımak için böyle bir olaya ihtiyaç duyduğunu düşünmemek gerekir. Ayetlerin anlattığı, yaşanan olayların insanlar arasındaki samimiyet ve ikiyüzlülüğü görünür hâle getirmesidir. Allah zaten insanların kalplerinde sakladıklarını bilmektedir. Nitekim ayetin sonunda da onların gizlediklerinin Allah tarafından bilindiği açıkça bildirilir.

Kur’an’da Ayırım Günü düşüncesi, insanın yalnızca söylediklerinin değil, inandığını iddia ettiği değerler doğrultusunda yaptıklarının da önem taşıdığını gösterir. İnsan, kendi inancını sözleriyle değil, tercihleriyle ve davranışlarıyla ortaya koyar. Hakikate bağlılık, şartlar elverişli olduğunda değil, zor zamanlarda da Allah’ın bildirdiği ölçülerden ayrılmamayı gerektirir.

Sonuç: Hak ile Batılın Ayrıldığı Gün
Ayırım Günü, insanların kendi aralarında oluşturdukları sınıflandırmaların değil, Allah’ın hak ve adalet ölçüsünün belirleyici olacağı gündür. Dünyada insanlar birbirlerini mümin, inkârcı, samimi veya ikiyüzlü olarak nitelendirebilir. Ancak hiç kimse bir başkasının kalbinde ne taşıdığını kesin olarak bilemez. Allah ise söylenenleri de gizlenenleri de bilendir.

Enfâl suresinde Furkan günü olarak anılan Bedir karşılaşması, hak ile batıl arasındaki ayrımın tarihsel bir olay üzerinden görünür hâle gelmesini anlatırken, Âl-i İmrân suresindeki ayetler de insanların gerçek tutumlarının yaşanan olaylar karşısında nasıl açığa çıktığını gösterir. Bu ayetlerden çıkarılacak önemli ders, insanın inancını yalnızca sözle ifade etmekle yetinmemesi, Allah’ın bildirdiği hakikate samimiyetle bağlı kalmasıdır.

Unutulmamalıdır ki hakikatin ölçüsü insanların kabulleri, gelenekleri veya birbirlerine verdikleri unvanlar değildir. Ölçü Allah’ın vahyidir. İnsanların birbirleri hakkında verecekleri hükümler sınırlı olabilir; fakat Allah’ın bilgisi ve adaleti eksiksizdir. Ayırımın en kesin biçimde ortaya çıkacağı gün de O’nun hükmünün geçerli olacağı gündür.

Gerçek olan Allah’ın lütfu, hata ise benim aczimdendir.

Selam ve esenlik, hakikati duyanların üzerine olsun.
aydinorhon.com

 

İSRA VE MİRAÇ: GELENEĞİN ANLATTIKLARI, KUR’AN’IN BİLDİRDİKLERİ

 İSRA VE MİRAÇ: GELENEĞİN ANLATTIKLARI, KUR’AN’IN BİLDİRDİKLERİ

İsra ve Miraç denildiğinde bugün Müslümanların büyük bir bölümünün zihninde belirli bir gece, göklere yükseliş, nebilerle görüşme, Allah ile konuşma, cennet ve cehennemin görülmesi ve namazın farz kılınması gibi pek çok anlatı canlanır. Bu anlatılar zamanla dinî inancın önemli bir parçası hâline gelmiş, hatta Miraç gecesi belirli bir tarihe bağlanarak kandil olarak kutlanmaya başlanmıştır. Ancak bir anlatının toplumda yaygın biçimde kabul görmesi, onun Allah tarafından bildirildiği anlamına gelir mi? Bir olayın çevresinde yüzyıllar boyunca oluşmuş ayrıntıları, Kur’an’ın açıkça bildirdiği gerçeklerle aynı yerde değerlendirebilir miyiz?

Bir konuyu doğru anlayabilmek için önce Allah’ın kitabına bakmamız gerekir. Kur’an bu olay hakkında ne söylüyor? Hangi bilgileri açıkça bildiriyor, hangi konularda açıklama yapmıyor? İnsanların aktardığı anlatılarla Allah’ın bildirdiklerini birbirinden ayırabiliyor muyuz?

İsra ve Miraç konusunu ele alırken de ölçümüz bu olmalıdır. Amacımız, bir anlatıyı sırf gelenek hâline geldiği için kabul etmek veya peşinen reddetmek değildir. Asıl amacımız, Allah’ın bildirdiğiyle insanların anlattıklarını birbirinden ayırmak ve din adına ileri sürülen iddiaları vahyin ışığında değerlendirmektir.

İsra Nedir?
İsra kelimesi geceleyin yürütmek, gece yolculuğu yaptırmak anlamıyla ilişkilidir. Kur’an’da bu olay, İsra suresinin ilk ayetinde şöyle bildirilir:
Bir gece, kendisine bazı ayetlerimizi gösterelim diye kulunu Mescid-i Haram’dan, çevresini bereketlendirdiğimiz Mescid-i Aksa’ya götüren Allah, eksikliklerden uzaktır. Şüphesiz O, hakkıyla işitendir, hakkıyla görendir. (İsrâ, 17/1)
Bu ayette açıkça bildirilen üç önemli husus vardır. Allah, kulunu bir gece Mescid-i Haram’dan Mescid-i Aksa’ya götürmüştür. Bu yolculuğun amacı da ona Allah’ın bazı ayetlerini göstermektir. Ayet, yolculuğun başlangıç ve varış noktalarını isimleriyle belirtir; ancak yolculuğun nasıl gerçekleştiğini ayrıntılı biçimde açıklamaz.

Kulun fiziksel olarak mı, yoksa bizim alışık olduğumuz fiziksel yolculuk anlayışının dışında bir şekilde mi götürüldüğü konusunda ayette açık bir açıklama bulunmaz. Bu nedenle yolculuğun gerçekleşme biçimi hakkında kesin konuşmak yerine Allah’ın bildirdiği bilgiyle yetinmek gerekir.

Ayetin açıklamadığı başka hususlar da vardır. Gök katlarının tek tek dolaşıldığı, cennet ve cehennemin gezildiği, başka nebilerle görüşüldüğü veya Allah ile yüz yüze konuşulduğu bu ayette anlatılmaz. Bunları İsra suresinin ilk ayetinin bildirdiği bilgiler gibi göstermek doğru değildir.

Burada küçük ama önemli bir ayrım yapalım: Mescid-i Aksa, kelime anlamı bakımından “en uzak mescit”tir. Bu ifade, Kudüs'teki bugünkü Mescid-i Aksa ile özdeşleştirilmek zorunda değildir. Ancak ayette bir yolculuğun varış noktası olarak geçtiği ve çevresinin bereketli kılındığı bildirildiği için buranın hiçbir mekânı ifade etmediğini de söyleyemeyiz. Metni, bu ayrımı koruyarak şöyle düzenleyelim:

Mescid-i Haram ve Mescid-i Aksa
İsrâ ayetinde iki ifade geçer: Mescid-i Haram ve Mescid-i Aksa. Mescid-i Haram, Mekke'de Kâbe'nin bulunduğu kutsal alandır. Mescid-i Aksa ise Arapça bir ifade olup kelime anlamı bakımından “en uzak mescit” demektir. Buradaki Aksa kelimesi, uzaklık bildiren bir sıfattır. Dolayısıyla bu ifadeyi doğrudan Kudüs'te bugün Mescid-i Aksa adıyla bilinen yerin özel adı olarak kabul etmek, ayetin kendi ifadesinden çıkan kesin bir sonuç değildir.

Ayetin anlatımına baktığımızda Allah'ın kulunu Mescid-i Haram'dan Mescid-i Aksa'ya götürdüğünü görüyoruz. İfade, Mekke'deki Mescid-i Haram'dan uzak bir mescide yapılan yolculuğu anlatmaktadır. Ancak ayette bu mescidin hangi coğrafi noktada bulunduğu, bugünkü adıyla neresi olduğu veya hangi tarihî yapıyla özdeşleştirilmesi gerektiği açıklanmamıştır.

Bu nedenle Mescid-i Aksa ifadesini, başka bir delil ortaya koymadan Kudüs'teki bugünkü yapıyla özdeşleştirmek doğru değildir. Aynı şekilde ayetin belirli bir tarihî yapıyı tarif ettiğini ileri sürmek de ayetin açıkça bildirmediği bir bilgiyi ona yüklemek olur.

Ayetin bir başka önemli ifadesi de bu mescidin çevresinin bereketli kılınmış olmasıdır. Bu ifade, yolculuğun varış noktasının ve çevresinin Allah tarafından bereketli kılındığını bildirir. Ancak bu bereketin hangi bölgeyi kapsadığı ve söz konusu mescidin nerede bulunduğu ayette ayrıntılı biçimde açıklanmaz.

Öyleyse burada dikkat etmemiz gereken husus şudur: Allah'ın bildirdiği yolculuğu kabul etmeli, fakat ayetin açıklamadığı coğrafi ayrıntıları kesin bilgiymiş gibi sunmamalıyız. “En uzak mescit” ifadesinin anlamını göz ardı ederek onu doğrudan bugünkü bir yapının adı hâline getirmek yerine, önce Kur'an'ın kullandığı kelimenin anlamını ve ayetin bütününü dikkate almalıyız.

Gösterilen Ayetler Nelerdir?
İsra 17/1’in üzerinde durduğu en önemli ifadelerden biri, Allah’ın kuluna bazı ayetlerini göstermek istemesidir. Peki, burada sözü edilen ayetler nelerdir?

Kur’an’da ayet kavramı farklı bağlamlarda kullanılır. Allah’ın vahyettiği mesajlar ayet olarak anıldığı gibi, yaratılıştaki ilahi işaretler de ayetlerdir. Güneşin ve Ay’ın hareketi, gece ile gündüzün birbirini izlemesi, göklerin ve yerin yaratılışı insanın üzerinde düşünmesi gereken Allah’ın işaretleridir.
Geceyi, gündüzü, Güneş’i ve Ay’ı yaratan O’dur. Her biri bir yörüngede hareket etmektedir. (Enbiyâ, 21/33)

Yine göklerin ve yerin yaratılışında, gece ile gündüzün art arda gelişinde akıl sahipleri için işaretler bulunduğu bildirilir. (Âl-i İmrân, 3/190)
Bu bakımdan ayet kavramını yalnızca yazılı vahiy metinleriyle sınırlandırmak doğru değildir. Allah’ın insanlara indirdiği vahiy de ayettir; kâinattaki yaratılış düzeni de Allah’ın varlığını, gücünü ve hikmetini gösteren ayetlerdir.

Ancak İsra 17/1’de gösterilen ayetlerin tam olarak neler olduğu açıklanmaz. Bunların yalnızca kâinattaki yaratılış işaretleri olduğunu söyleyemeyeceğimiz gibi, belirli olaylardan veya sonradan anlatılan sahnelerden oluştuğunu da kesinleştiremeyiz.

Burada kendi düşüncemizi ayetin açık hükmüyle karıştırmamalıyız. Allah’ın ayetleri, vahiyde bildirdiği gerçekler ve yaratılışta gösterdiği işaretlerdir. Benim bu konudaki anlayışım da Allah’ın ayetlerini, vahyi ve bütün yaratılışı birbirinden kopuk değil, aynı ilahi gerçeğin farklı biçimlerde ortaya konulması olarak değerlendirmektir. Olağanüstü diye anlatılan her olayın sorgulanmadan kabul edilmesi yerine, Allah’ın hangi ayetini bildirdiğine bakılmalıdır.

Necm Suresinde Anlatılan Görme Olayı
İsra konusuyla birlikte değerlendirilmesi gereken diğer ayetler Necm suresinin 5-18. ayetleridir. Bu ayetlerde bir görme olayından, Sidretü’l-Müntehâ’dan, Me’vâ cennetinden ve Rabb’imizin büyük ayetlerinden bazılarının görülmesinden söz edilir.

Bu ayetlerde anlatılanları dikkatle okumak gerekir. Öncelikle burada bir görme olayının bulunduğu açıktır. Ancak görülen şeylerin bütün ayrıntıları açıklanmaz. Ayetler, gök katlarının tek tek dolaşıldığı bir güzergâh tarif etmez. Her katta hangi nebiyle görüşüldüğünü anlatmaz. İsra suresindeki yolculuğun ardından bütün göklerin geçildiğini de açıkça söylemez.

Necm suresinde geçen yaklaşma ifadeleri de üzerinde durulması gereken bir konudur. Ayetlerde üstün güçlere sahip olanın öğretmesinden, en yüksek ufuktan, yaklaşmadan ve vahyedilenden söz edilir. Bu ifadelerin kimleri ve hangi olayı anlattığı konusunda farklı yorumlar yapılmıştır. Ancak 13-18. ayetlerde açıkça bildirilen husus, Nebi Muhammed’in Rabb’inin büyük ayetlerinden bazılarını gördüğüdür.
Andolsun, o, Rabb’inin büyük ayetlerinden bazılarını gördü. (Necm, 53/18)
Bu ifade önemlidir. Çünkü ayet, görülen şeyin Allah’ın zatı olduğunu söylemez. Rabb’imizin büyük ayetlerinden bazılarının görüldüğünü bildirir. Allah’ın ayetlerini görmekle Allah’ın zatını görmek aynı şey değildir. Bu iki hususu birbirine karıştırmak, ayetin açık ifadesinin ötesine geçmek olur.

Sidretü’l-Müntehâ ve Me’vâ Cenneti
Necm suresinde Sidretü’l-Müntehâ ve Me’vâ cenneti de anılır. Ancak Kur’an bu kavramların bulunduğu yeri ayrıntılı bir coğrafi tarifle açıklamaz. Sidretü’l-Müntehâ’nın göğün yedinci katında bulunduğunu, Me’vâ cennetinin de belirli bir gök katındaki yerleşim olduğunu söylemek ayetin açıkça bildirdiği bilgiler değildir.

Bir kavramın Kur’an’da geçmesi, onun hakkında sonradan anlatılan bütün ayrıntıların da doğru olduğu anlamına gelmez. Kur’an’ın bildirdiği sınırda durmak gerekir. Sidretü’l-Müntehâ’nın yeri ve mahiyeti hakkında tahminler yürütülebilir; fakat bu tahminleri Allah’ın kesin bilgisi gibi sunamayız.

Aynı şekilde Necm suresindeki bu ifadelerden hareketle Nebi Muhammed’in bütün gök katlarını dolaştığı, her katta başka nebilerle görüştüğü ve Allah’ın huzuruna çıktığı sonucunu kesin olarak çıkaramayız. Ayetlerin söylediğiyle insanların bu ayetlere eklediği ayrıntıları birbirinden ayırmak zorundayız.

İsra ile Miraç Aynı Şey midir?
İsra, Kur’an’da açıkça bildirilen gece yolculuğudur. Miraç ise geleneksel dinî anlatımda bu yolculuğun ardından göklere yükseliş olarak açıklanır. Zamanla iki kavram tek bir olayın birbirini izleyen aşamaları gibi anlatılmıştır.

Ancak Kur’an’ın İsra suresinde bildirdiği yolculuk ile geleneksel Miraç anlatısının bütün ayrıntıları aynı şey değildir. İsra ayetinde başlangıç ve varış noktaları belirtilir; yolculuğun amacı bazı ayetlerin gösterilmesi olarak açıklanır. Necm suresinde de Rabb’imizin büyük ayetlerinden bazılarının görülmesinden söz edilir. Fakat bu iki anlatımın bütün geleneksel ayrıntılarıyla tek bir gece içinde gerçekleştiği açıkça bildirilmez.

Dolayısıyla İsra ayetini, sonradan oluşmuş Miraç anlatısının bütün ayrıntılarına delil göstermek doğru değildir. İki konuyu birbirine bağlayan yorumlar yapılabilir; ancak yorum ile Allah’ın açıkça bildirdiği bilgi arasındaki sınır korunmalıdır.

Burak ve Nebilerle Görüşme Anlatısı
Geleneksel Miraç anlatısında Burak adı verilen özel bir bineğin bulunduğu ve Nebi Muhammed’in bu binek üzerinde göklere yükseldiği aktarılır. Ayrıca farklı gök katlarında Âdem, Yahya, İsa, Yusuf, İdris, Harun, Musa ve İbrahim nebilerle görüştüğü anlatılır.

Fakat İsra suresinde Burak adı verilen bir binekten söz edilmez. Necm suresinde de gök katlarında nebilerle görüşüldüğüne ilişkin bir açıklama bulunmaz. Kur’an geçmiş nebilerin hayatlarından ve görevlerinden söz eder; ancak bu karşılaşmaları Miraç olayının aşamaları olarak anlatmaz.

Burada dikkat edilmesi gereken nokta şudur: Bir olayın Kur’an’da anlatılmamış olması, onun kesinlikle yaşanmadığını tek başına kanıtlamaz. Fakat Kur’an’da bildirilmeyen bir ayrıntıyı Allah’ın kesin hükmü veya dinin değişmez bir gerçeği gibi sunmak da doğru değildir. Bir iddianın din adına kesinlik kazanabilmesi için Allah’ın bildirdiği bir dayanağa ihtiyaç vardır.

Ölmüş nebilerle görüşme anlatısı da bu ölçüyle değerlendirilmelidir. Kur’an, ölümden sonra insanın dünyadaki hayatına geri dönmesine ilişkin önemli açıklamalar yapar. Mü’minûn suresinin 99-100. ayetlerinde ölüm geldiğinde insanın dünyaya dönmek istediği, fakat önünde yeniden diriltileceği güne kadar bir berzah bulunduğu bildirilir.

Bu ayetleri dikkate aldığımızda, ölmüş nebilerin dünyadaki hayatlarına dönerek bir görüşme gerçekleştirdiklerini söyleyen anlatıları sorgulamamız gerekir. Bununla birlikte ayetin açıkça söylemediği bir konuda, Allah’ın hiçbir istisnai durum yaratamayacağı şeklinde mutlak bir hüküm de kurmamalıyız. Bizim söyleyebileceğimiz şudur: Kur’an, Miraç sırasında ölmüş nebilerle görüşüldüğünü bildirmez. Bu nedenle böyle bir anlatıyı Kur’an’ın kesin hükmü olarak kabul edemeyiz.

Allah’ı Görme ve Allah’la Görüşme İddiası
Miraç anlatısının en dikkat çekici bölümlerinden biri, Nebi Muhammed’in Allah’ın huzuruna çıktığı, O’nunla konuştuğu ve hatta O’nu gördüğü iddiasıdır. Bu iddia üzerinde özellikle durmalıyız. Çünkü Allah’ı yaratılmış bir varlık gibi düşünmek, O’nun yüceliğini ve hiçbir şeye benzemediğini göz ardı etmek olur.

Necm suresinde Nebi Muhammed’in gördüklerinden ve Rabb’imizin büyük ayetlerinden bazılarının kendisine gösterilmesinden söz edilir. Ancak bu ayetler, onun Allah’ın zatını gördüğünü açıkça bildirmez.

Allah’ın görülmesi konusunda A’râf suresindeki Musa Nebi olayını da hatırlayalım. Musa Nebi Rabb’ini görmek istediğinde kendisine, Allah’ı göremeyeceği bildirilir. Ardından dağa tecelli edilince dağ paramparça olur ve Musa bayılarak yere düşer.
Beni asla göremezsin. Fakat şu dağa bak; eğer o yerinde durabilirse sen de beni görebilirsin. (A’râf, 7/143)
Bu olay, Allah’ın yaratılmışlara benzemediğini ve insan idrakinin sınırlarını anlamamız bakımından son derece önemlidir. En’âm suresinde de Allah’ın gözlerle idrak edilemeyeceği bildirilir:
Gözler O’nu idrak edemez. O ise bütün gözleri idrak eder. (En’âm, 6/103)
Öyleyse Necm suresinde Rabb’imizin büyük ayetlerinden bazılarının görülmesini, Allah’ın zatının görülmesi şeklinde yorumlamak için nasıl bir dayanağımız olabilir? Allah’ın ayetlerini görmek başka, Allah’ın zatını görmek başkadır.

Kur’an, Allah’ın Musa Nebi ile konuştuğunu bildirir. Ancak bu bilgi, Nebi Muhammed’in Miraç sırasında Allah’ı gördüğünü veya geleneksel anlatılarda aktarılan biçimde O’nunla görüştüğünü kanıtlamaz. Bir nebi hakkında bildirilen bir olay, başka bir nebi hakkında aynı olayın yaşandığını kendiliğinden göstermez.

Allah’ı yaratılmışlara benzeten, O’nu bir mekâna yerleştiren veya insan gibi görülebilen bir varlık olarak anlatan ifadeler karşısında dikkatli olmalıyız. Her şeyin yaratıcısı olan Allah, yarattıklarına benzemez. O’nun yüceliğini insanların tasvirleriyle sınırlandıramayız.

Elli Vakit Namazın Beş Vakte İndirilmesi
Geleneksel Miraç anlatısının en bilinen bölümlerinden biri de namazın elli vakit olarak farz kılındığı, daha sonra Musa Nebi’nin tavsiyesiyle Nebi Muhammed’in Allah’a tekrar tekrar başvurduğu ve sonunda namazın beş vakte indirildiği iddiasıdır.

Bu anlatım üzerinde düşünmek gerekir. Öncelikle Kur’an’da böyle bir pazarlık anlatısı bulunmaz. Elli vakit namazın farz kılındığı, daha sonra beş vakte indirildiği veya bu konuda Musa Nebi ile Nebi Muhammed arasında bir konuşma geçtiği bildirilmez.

İkinci olarak, bu anlatı Allah’ın kullarını ve onların gücünü bilmediği gibi bir düşünceye kapı aralamıyor mu? Allah, yarattığı insanın neye gücünün yeteceğini bilmez mi? Önce elli vakit namaz emredip sonra kullarının bunu yerine getiremeyeceği anlaşılınca sayıyı azaltmak, Allah’ın hükmünü sonradan değiştirdiği izlenimini doğurmaz mı?

Oysa Kur’an, Allah’ın kanununda değişiklik bulunmadığını bildirir. (Fâtır, 35/43; Ahzâb, 33/62; Fetih, 48/23) Bu ayetleri, namazın vakitlerinin sayısını doğrudan açıklayan ayetler gibi değil, Allah’ın sünnetinin ve yasasının değişmezliğini bildiren ayetler olarak değerlendirmeliyiz. Elli vakitten beş vakte indirme anlatısı ise Kur’an’da yer almamaktadır.

Bir başka soru da şudur: Nebi Muhammed’den önce yaşayan insanlar namaz kılmıyor muydu? Kur’an, önceki nebilerin de namazla ilgili emirler aldıklarını bildirir. İbrahim Nebi Rabb’inden kendisini ve soyundan gelenleri namazı devamlı kılanlardan yapmasını ister. (İbrâhim, 14/40) İsmail Nebi'nin ailesine namazı ve zekâtı emrettiği bildirilir. (Meryem, 19/55) İsa Nebi de yaşadığı sürece namaz kılmak ve zekât vermekle emrolunduğunu söyler. (Meryem, 19/31)

Öyleyse namaz, yalnızca Nebi Muhammed döneminde ortaya çıkan veya Miraç gecesinde ilk defa belirlenen bir ibadet değildir. Önceki nebilerin de namazla sorumlu tutulduğu Kur’an’da açıkça görülmektedir.

Kur’an, namazın müminler üzerine belirlenmiş vakitlerde yerine getirilmesi gereken bir yükümlülük olduğunu bildirir:
Şüphesiz namaz, müminler üzerine vakitleri belirlenmiş bir farzdır. (Nisâ, 4/103)
İsra suresinde de namazın vakitleriyle ilgili açıklamalar bulunur. (İsrâ, 17/78) Dolayısıyla namazın farz oluşunu ve Allah katındaki önemini açıklamak için Kur’an’da bulunmayan bir pazarlık anlatısına ihtiyacımız yoktur. Namazın dayanağı, Allah’ın kitabında bildirdiği emirleridir.

Fiziksel Müdahale Kalbi Manevi Olarak Temizlemez
Miraç anlatılarının bir başka bölümü de Nebi Muhammed’in göğsünün açıldığı, kalbinin çıkarılarak temizlendiği ve ardından tekrar yerine konulduğu iddiasıdır. Bu anlatımda kalbin özel bir işlemden geçirildiği, böylece göklere yükselişe hazırlandığı ileri sürülür.

Öncelikle şunu sormalıyız: Kur’an, İsra olayını anlatırken böyle bir göğüs açma hadisesinden söz ediyor mu? Nebi Muhammed’in kalbinin çıkarılıp temizlendiğini ve tekrar yerine yerleştirildiğini bildiren bir ayet var mı? Hayır. Kur’an’da bu olayın gerçekleştiğini bildiren bir açıklama bulunmamaktadır.

Üstelik kalbin yerinden çıkarılması, temizlenmesi ve yeniden bedene yerleştirilmesi gibi bir anlatım, insan bedenine yönelik son derece olağanüstü bir müdahale tasviridir. Bu anlatıyı yalnızca etkileyici olduğu için kabul etmek, onu dinin kesin bir gerçeği hâline getirmez.

Burada fiziksel temizlik ile manevi arınma arasındaki farkı da gözden kaçırmamak gerekir. Bir insanın kalbini bedeninden çıkarıp fiziksel bir işlemden geçirmek, onu manevi anlamda temizlemez. Hatta kalbi bir gün boyunca çamaşır suyunda bekletseniz bile onu manevi olarak arındıramazsınız. Çünkü burada söz konusu olan temizlik, bedenin temizliği değil, insanın imanının, niyetinin ve davranışlarının arınmasıdır. Fiziksel bir müdahale, insanın iç dünyasındaki kötülükleri ortadan kaldıramaz.

Burada mucize kavramını da doğru değerlendirmeliyiz. Benim Kur’an merkezli anlayışımda Allah’ın ayetleri, vahiyde bildirdiği gerçekler ve kâinattaki yaratılış işaretleridir. İnsanların olağanüstü diye anlattıkları her olayı, sırf alışılmışın dışında olduğu için Allah’ın gerçekleştirdiği bir mucize olarak kabul edemeyiz. Bir olayın Allah’a nispet edilebilmesi için sağlam bir dayanak gerekir.

Kur’an’da insanın manevi arınması da bedensel bir işlemle değil, iman, takva, doğru davranış ve kötülüklerden uzaklaşmayla ilişkilendirilir. Şems suresinde insanın nefsini arındırmasının kurtuluşa, onu kötülüklerle örtmesinin ise kayba götürdüğü bildirilir (Şems, 91/9-10).

Öyleyse kalbin temizlenmesini anlamak için göğsün açılması ve kalbin fiziksel olarak çıkarılması gibi bir anlatıya ihtiyaç var mı? Kur’an’ın insanın arınmasına ilişkin açıklamaları ortadayken, ayette bulunmayan bir bedensel işlemi dinî bir gerçek gibi kabul etmek doğru mudur?

Cennet ve Cehennemin Gezildiği Anlatısı
Bazı Miraç anlatılarında Nebi Muhammed’in cenneti ve cehennemi dolaştığı, cennet nimetlerini gördüğü, cehennemde azap gören insanların durumlarına tanık olduğu aktarılır. Hatta belirli günahları işleyen insanların hangi şekillerde cezalandırıldıklarına ilişkin ayrıntılı sahneler anlatılır.

Kur’an elbette cennetten ve cehennemden söz eder. İnsanların yaptıklarının karşılığını göreceğini, hesap vereceğini ve hiç kimseye haksızlık edilmeyeceğini bildirir. Ancak cennet ve cehennemin varlığını bildiren ayetler, Nebi Muhammed’in Miraç sırasında bu yerleri dolaştığını veya rivayetlerde anlatılan sahneleri gördüğünü kanıtlamaz.

Bu anlatımda ayrıca adalet bakımından üzerinde düşünülmesi gereken bir sorun vardır. Eğer Nebi Muhammed döneminde ölmüş insanlar cehennemde azap görüyorsa, henüz dünyada yaşamakta olan ve ileride büyük zulümler işleyecek insanların hesapları nasıl değerlendirilecektir? O dönemde ölen bir insanın bin dört yüz yıl boyunca azap gördüğü, buna karşılık daha sonraki dönemlerde zulmeden insanların dünyada yaşamaya devam ettiği bir tasvir, insanın zihninde haklı sorular doğurmaz mı? Âdem Nebi döneminde ölen insanların durumu ne olacaktır? Onlar da o zamandan beri cehennemde mi beklemektedir?

Bu soruları sormak, ahirete veya Allah’ın adaletine itiraz etmek değildir. Tam tersine, Allah’ın adaletini insanların anlattığı sahneler üzerinden değil, O’nun kitabında bildirdiği ölçüler üzerinden anlamaya çalışmaktır.

Kur’an, herkesin yaptıklarının karşılığını göreceğini ve Allah’ın hiç kimseye zerre kadar haksızlık etmeyeceğini bildirir. Fakat Miraç sırasında cennet ve cehennemin gezildiği, orada insanların hangi günahları sebebiyle nasıl cezalandırıldığının görüldüğü şeklinde bir anlatım Kur’an’da bulunmaz.

Cennet ve cehennemin ne zaman yaratıldığı, ahiret hayatının hangi aşamalarında nasıl bir durumun söz konusu olduğu gibi konuları da ayrıca ayetler üzerinden incelemek gerekir. Burada kesin olarak söyleyebileceğimiz, geleneksel anlatıda yer alan cennet-cehennem gezisinin Kur’an tarafından bildirilmediğidir. Kur’an’ın açıklamadığı bir sahneyi Allah’ın kesin bilgisi gibi sunamayız.

Fiziksel Müdahale Kalbi Manevi Olarak Temizlemez

Miraç anlatılarının bir başka bölümü de Nebi Muhammed’in göğsünün açıldığı, kalbinin çıkarılarak temizlendiği ve ardından tekrar yerine konulduğu iddiasıdır. Bu anlatımda kalbin özel bir işlemden geçirildiği, böylece göklere yükselişe hazırlandığı ileri sürülür.

Öncelikle şunu sormalıyız: Kur’an, İsra olayını anlatırken böyle bir göğüs açma hadisesinden söz ediyor mu? Nebi Muhammed’in kalbinin çıkarılıp temizlendiğini ve tekrar yerine yerleştirildiğini bildiren bir ayet var mı? Hayır. Kur’an’da bu olayın gerçekleştiğini bildiren bir açıklama bulunmamaktadır.

Üstelik kalbin yerinden çıkarılması, temizlenmesi ve yeniden bedene yerleştirilmesi gibi bir anlatım, insan bedenine yönelik son derece olağanüstü bir müdahale tasviridir. Bu anlatıyı yalnızca etkileyici olduğu için kabul etmek, onu dinin kesin bir gerçeği hâline getirmez.

Burada fiziksel temizlik ile manevi arınma arasındaki farkı da gözden kaçırmamak gerekir. Bir insanın kalbini bedeninden çıkarıp fiziksel bir işlemden geçirmek, onu manevi anlamda temizlemez. Hatta kalbi bir gün boyunca çamaşır suyunda bekletseniz bile onu manevi olarak arındıramazsınız. Çünkü burada söz konusu olan temizlik, bedenin temizliği değil, insanın imanının, niyetinin ve davranışlarının arınmasıdır. Fiziksel bir müdahale, insanın iç dünyasındaki kötülükleri ortadan kaldıramaz.

Burada mucize kavramını da doğru değerlendirmeliyiz. Benim Kur’an merkezli anlayışımda Allah’ın ayetleri, vahiyde bildirdiği gerçekler ve kâinattaki yaratılış işaretleridir. İnsanların olağanüstü diye anlattıkları her olayı, sırf alışılmışın dışında olduğu için Allah’ın gerçekleştirdiği bir mucize olarak kabul edemeyiz. Bir olayın Allah’a nispet edilebilmesi için sağlam bir dayanak gerekir.

Kur’an’da insanın manevi arınması da bedensel bir işlemle değil, iman, takva, doğru davranış ve kötülüklerden uzaklaşmayla ilişkilendirilir. Şems suresinde insanın nefsini arındırmasının kurtuluşa, onu kötülüklerle örtmesinin ise kayba götürdüğü bildirilir (Şems, 91/9-10).

Öyleyse kalbin temizlenmesini anlamak için göğsün açılması ve kalbin fiziksel olarak çıkarılması gibi bir anlatıya ihtiyaç var mı? Kur’an’ın insanın arınmasına ilişkin açıklamaları ortadayken, ayette bulunmayan bir bedensel işlemi dinî bir gerçek gibi kabul etmek doğru mudur?

Miraç Gecesinin Tarihi ve Kandil Olarak Kutlanması
Miraç olayının Recep ayının yirmi yedinci gecesinde gerçekleştiği kabul edilir. Bu tarih zamanla dinî takvimde özel bir gece hâline gelmiş ve Miraç Kandili adıyla kutlanmaya başlanmıştır.

Ancak Kur’an’da İsra olayının hangi tarihte gerçekleştiği açıklanmaz. Recep ayının yirmi yedinci gecesi olduğuna ilişkin bir bilgi de bulunmaz. Dolayısıyla bu tarihin Allah tarafından belirlenmiş olduğunu veya Kur’an’da özel bir gece olarak bildirildiğini söyleyemeyiz.

Allah’ı anmak, dua etmek, namaz kılmak ve O’na yönelmek elbette değerlidir. Fakat belirli bir geceye Allah tarafından özel bir ibadet, özel bir sevap veya dinî bir zorunluluk verildiğini ileri sürmek için de Allah’ın bildirdiği bir dayanak gerekir.

Bir gecenin toplumda kandil olarak kutlanması, o gecenin Kur’an tarafından belirlenmiş olduğu anlamına gelmez. Dinî gelenek ile Allah’ın vahyettiği hükümleri birbirinden ayırmalıyız.

Miraç Bir Geceye mi Sığdırılmalıdır?
Miraç denildiğinde çoğunlukla belirli bir gecede yaşandığı anlatılan olağanüstü bir yolculuk anlaşılır. Oysa vahyin insan hayatındaki yerini düşündüğümüzde, insanın Allah’ın mesajıyla buluşmasının yalnızca bir geceye ait olmadığını görürüz.

Kur’an, insanları karanlıklardan aydınlığa çıkarmak için indirilmiş bir hidayet rehberidir. Vahiy insanın düşüncesini, bakışını ve hayatını değiştirir. İnsan, Allah’ın ayetlerini tanıdıkça, yaratılış üzerinde düşündükçe ve vahyin gösterdiği yolda ilerledikçe manevi bir yükseliş yaşar.

Bu açıdan Miraç kavramını yalnızca göklere yükseliş olarak değil, insanın vahiy aracılığıyla hakikate yükselmesi şeklinde de değerlendirebiliriz. Vahiyle buluşan, Allah’ın mesajını anlayarak hayatına taşıyan ve karanlıklardan aydınlığa çıkan insan, manevi anlamda yükselişe ulaşmış olur.

Burada önemli bir ayrımı korumalıyız: Kur’an, Miraç kelimesini bütün insanlar için bu şekilde tanımlamaz. Bu, vahyin insan üzerindeki etkisini anlatmak için yaptığımız bir değerlendirmedir. Ancak bu değerlendirme, Miraç’ı yalnızca bir gecede gerçekleştiği ileri sürülen olayın ayrıntılarına hapsetmekten daha geniş bir manevi anlam üzerinde düşünmemizi sağlar.

Vahiy bir gecede başlayabilir; fakat insanın vahyi anlaması, onunla değişmesi ve Allah’a yönelmesi bir ömür süren bir yolculuktur. Bu yolculuğun her aşamasında insanın önünde yeni bir anlama, düşünme ve arınma imkânı bulunur.

Allah'ın Bildirdiğiyle İnsanların Anlattıklarını Ayırmak
Bütün bu konuları birlikte değerlendirdiğimizde önemli bir sonuç ortaya çıkıyor. Kur’an, İsra suresinde Allah’ın kulunu bir gece Mescid-i Haram’dan Mescid-i Aksa’ya götürdüğünü ve ona bazı ayetlerini göstermek istediğini bildirir. Necm suresinde de görme olayından, Sidretü’l-Müntehâ’dan, Me’vâ cennetinden ve Rabb’imizin büyük ayetlerinden bazılarının görülmesinden söz edilir.

Bunlar Allah’ın kitabında bulunan bilgilerdir. Buna karşılık Burak adlı bineğin kullanılması, yedi göğün tek tek dolaşılması, her katta başka nebilerle görüşülmesi, Allah’ın zatının görülmesi, elli vakit namazın beşe indirilmesi, cennet ve cehennemin gezilmesi, göğsün açılarak kalbin çıkarılıp temizlenmesi ve olayın Recep ayının yirmi yedinci gecesinde gerçekleşmesi gibi ayrıntılar Kur’an’da anlatılmaz.

Bu ayrıntıların başka kaynaklarda bulunması ayrı bir konudur. Bir anlatının tarihî veya dinî kaynaklarda yer alması, onun Kur’an’ın bildirdiği bilgi hâline gelmesini sağlamaz. İnsanlar bir olay hakkında rivayetler aktarabilir, yorumlar yapabilir ve zamanla bu yorumlara yeni ayrıntılar ekleyebilir. Fakat bunların Allah’ın dininin kesin hükümleri olduğunu söylemek için vahye dayalı bir kanıt gerekir.

Kur’an, bilmediğimiz şeylerin ardına düşmememizi öğütler:
Hakkında bilgin olmayan şeyin ardına düşme. Çünkü kulak, göz ve gönül, bunların hepsi ondan sorumludur. (İsrâ, 17/36)
Bu ayet, din konusunda nasıl bir sorumluluk taşıdığımızı açıkça ortaya koyar. Duyduğumuz her anlatıyı araştırmadan kabul edemeyiz. İnsanların aktardıklarını Allah’ın sözü gibi sunamayız. Bir konuda Kur’an’ın açıklamadığı ayrıntıları kendi kanaatimizle tamamlayıp kesin hükme dönüştüremeyiz.

Burada amacımız geçmişte bu anlatılara inanmış insanları suçlamak veya bir tartışmayı kazanmak değildir. Asıl mesele, dinimizi hangi kaynağa göre tanımladığımızdır. Bir olayın ne kadar etkileyici anlatıldığı değil, Allah’ın o konuda ne bildirdiği önemlidir.

İsra olayının Kur’an’da bildirilen yönünü kabul etmek başka, bu olayın çevresinde oluşmuş bütün rivayetleri Allah’ın kesin hükmü gibi benimsemek başkadır. Bizim sorumluluğumuz, anlatılan her şeyi peşinen reddetmek değil; Allah’ın kitabında bulunmayan ayrıntıları sorgulamadan dinin değişmez gerçeği olarak kabul etmemektir.

İsra ve Miraç konusunu değerlendirirken kendimize şu soruyu sormalıyız: Biz Allah’ın bildirdiğine mi bağlı kalıyoruz, yoksa insanların yüzyıllar boyunca oluşturduğu anlatıları mı dinimizin ölçüsü hâline getiriyoruz?

 

Vahiy, insanı karanlıklardan aydınlığa çıkarır. Allah’ın ayetlerini anlamak, yaratılış üzerinde düşünmek ve O’nun bildirdiği hakikatlere göre yaşamak, insanın manevi yükselişinin temelidir. Miraç’ı yalnızca bir gecede yaşandığı anlatılan olaylarla sınırlamak yerine, vahyin insanı hakikate taşıyan yönünü de düşünmeliyiz.

Çünkü önemli olan, insanların anlattığı bir yolculuğun bütün ayrıntılarını ezberlemek değil, Allah’ın gösterdiği ayetleri anlamak ve o ayetlerin aydınlattığı yolda yürümektir.

Din konusunda ölçümüz değişmemelidir: Allah’ın bildirdiğini kabul etmek, bildirmediği konuda ise O’nun adına kesin konuşmamak.

Gerçek olan Allah’ın lütfu, hata ise benim aczimdendir.

Selam ve esenlik, hakikati arayan ve yalnızca Allah'ın kitabını kendisine rehber edinenlerin üzerine olsun.
aydinorhon.com

 

  BOŞANMA: KUR’AN MERKEZLİ BİR YAKLAŞIMLA AİLE, HAK VE TOPLUM Evlilik: Birlikte Yaşama Kararından Daha Fazlası Evlilik, iki insanın aynı...