TAŞA, TOPRAĞA VAR; İNSANA YOK!

 TAŞA, TOPRAĞA VAR; İNSANA YOK!

Bir caminin önünden boynu bükük geçen, karnı aç, sırtında doğru dürüst giysisi olmayan bir ihtiyaç sahibini düşünün. Bugüne kadar kaç camide, böyle bir insanın ihtiyacını karşılamak için cemaatten para toplandığına şahit olundu? Buna karşılık hemen her cuma namazı çıkışında caminin inşaatı, halısı, kubbesi, minaresi, derneği veya başka bir ihtiyacı için yardım toplandığını görmek sıradan bir hâle gelmiştir. Peki, neden taşın, toprağın, mermerin ve gösterişli yapıların ihtiyaçları bu kadar kolay karşılanırken insanın ihtiyaçları aynı ilgiyi görmüyor?

Elbette camiler insanların bir araya geldiği, Allah'ı andığı, namaz kıldığı mekânlardır. Bunların temiz, bakımlı ve kullanılabilir olması önemlidir. Ancak asıl sorgulanması gereken, bir ibadethanenin ihtiyacının mı, yoksa insanın yaşama mücadelesinin mi öncelikli görüldüğüdür. Bir caminin kubbesini yenilemek için para toplanırken hemen yakınındaki bir evde çocuğuna ekmek alamayan bir ailenin bulunması, üzerinde düşünülmesi gereken bir çelişkidir. Bir binanın güzelleştirilmesi için gösterilen gayret, bir insanın hayatını güzelleştirmek için de gösteriliyor mu?

Allah'ın kitabında iyilik, yalnızca belirli ibadetlerin yerine getirilmesi veya dinî mekânların güzelleştirilmesi üzerinden anlatılmaz. Bakara suresinde gerçek iyiliğin ne olduğu açıklanırken ihtiyaç sahiplerine yardım etmek de iman ve sorumluluk bilincinin ayrılmaz bir parçası olarak gösterilir:
“Sevdiğiniz şeylerden infak etmedikçe iyiliğe asla erişemezsiniz. Her ne infak ederseniz Allah onu bilir.” (Âl-i İmrân, 3/92)
Bu ayet, iyiliğin yalnızca eldeki fazlalıklardan kurtulmak olmadığını, insanın değer verdiği şeylerden de başkaları için vazgeçebilmesini gerektirdiğini ortaya koyar. Peki, camilerin daha gösterişli olması için harcanan paralar, açlıkla mücadele eden insanların ihtiyaçlarına yönlendirilseydi ortaya nasıl bir iyilik çıkardı?

İbadetin Önceliği İnsanı Unutturmak Olmamalı
Kur'an, ihtiyaç sahiplerini gözetmeyi açıkça emreder. Yetimin, yoksulun, yolda kalmışın ve ihtiyaç içinde bulunanın gözetilmesi, Müslüman olmanın toplumsal sorumluluklarından biridir. Allah şöyle buyurur:
“Onlar, kendi canları çekmesine rağmen yemeği yoksula, yetime ve esire yedirirler.” (İnsan, 76/8)
Dikkat edilirse burada anlatılan iyilik, gösterişli bir yapı yapmak değil, insanın kendi ihtiyacı varken bile başkasını gözetebilmesidir. Bir insanın açlığını gidermek, soğuktan korunmasını sağlamak, barınacağı bir yer bulmasına yardımcı olmak, Allah'ın kitabında karşılığı bulunan gerçek bir sorumluluktur.

Buna rağmen dinî faaliyetlerin merkezine çoğu zaman cami binalarının ihtiyaçları yerleştirilirken, insanların temel ihtiyaçları ikinci plana itilebiliyor. Sanki caminin halısı eskidiğinde bu önemli bir mesele, ama bir ailenin kışın yakacak bulamaması daha az önemliymiş gibi davranılıyor. Oysa Allah'ın kitabında insanın ihtiyacını görmezden gelerek yapılan gösterişli işlerin iyilik sayılacağına dair bir anlayış yoktur.

Soğuktan Korunmak İçin Bir Çatı Bulmak
Kış ayları geldiğinde sokaklarda yaşayan insanların soğuktan donarak ölmemesi için devletin bazı spor tesislerini ve kamu binalarını geçici barınma alanlarına dönüştürdüğünü görüyoruz. Bu, insan hayatını korumaya yönelik önemli bir hizmettir. Ancak şu soruyu sormak gerekiyor: Bu hizmet yeterli mi? Bir insanın yalnızca kışın en soğuk günlerinde donmaktan kurtarılması mı gerekir, yoksa yılın her döneminde insanca yaşayabileceği imkânlara kavuşması mı?

Sokakta yaşayan bir insanın yalnızca başını sokacak bir yere değil, yıkanabileceği, temiz elbiseler giyebileceği, karnını doyurabileceği ve kendisini yeniden hayata hazırlayabileceği imkânlara da ihtiyacı vardır. Bir süreliğine spor salonuna yerleştirilmek, o insanın bütün sorunlarını çözmez. Asıl mesele, insanı sokakta yaşamaya mahkûm eden şartları ortadan kaldırmak ve ona yeniden düzen kurabileceği bir fırsat sunmaktır.

Cünüplük Hassasiyeti Var, Temizlik İmkânı Var mı?
Burada üzerinde özellikle durulması gereken başka bir çelişki daha var. Camilerde cünüplük, gusül ve namaz öncesi temizlik konuları uzun uzun anlatılır. İnsanın ibadetini yerine getirirken temiz olması gerektiği vurgulanır. Peki, aylarca yıkanma imkânı bulamayan, çamaşırlarını yıkayamayan, temiz giysilere ulaşamayan insanlar hiç düşünülüyor mu?

Bir insanın yıkanabileceği bir yer yoksa ona temizlikten söz etmek ne kadar anlamlıdır? Temiz elbisesi bulunmayan, soğukta sokakta yaşayan, temel ihtiyaçlarını karşılayamayan bir insana yalnızca dinî temizlik kurallarını anlatmak yeterli midir? Önce o insanın yıkanabileceği, çamaşırını yıkayabileceği ve temiz giysilere ulaşabileceği imkânları oluşturmak gerekmez mi?

Kur'an'ın insanı gözeten yaklaşımı, böyle bir sorumluluğu görmezden gelmemize izin vermez. Temizlik elbette önemlidir; fakat temizlikle ilgili hükümleri anlatırken insanların temizlenme imkânından yoksun bırakılmasını görmezden gelmek büyük bir tutarsızlıktır.

Camiler İnsana Hizmet Eden Mekânlara Dönüşemez mi?
Şimdi biraz da başka türlü düşünelim. Bir şehirde ihtiyaçtan fazla cami varsa, mevcut camilerin bir bölümünün insanlara doğrudan hizmet edecek şekilde değerlendirilmesi mümkün değil midir? Elbette bunun için uygunluk, güvenlik, sağlık ve hukuki şartlar gözetilmelidir. Ancak neden camilerin çevresinde veya uygun bölümlerinde ihtiyaç sahiplerinin kullanabileceği duş ve çamaşırhaneler oluşturulmasın?

Neden aşevleri açılmasın? Neden karnını doyuramayan insanlara sıcak yemek verilmesin? Neden iş bulmak veya çalışmak amacıyla büyük şehirlere gelen, fakat henüz kalacak yer ayarlayamayan insanlar için geçici konaklama imkânları oluşturulmasın? Örneğin, ihtiyaç ve imkânlar ölçüsünde bir ay süreyle ücretsiz veya karşılayabilecekleri sembolik bir ücretle barınabilecekleri yerler hazırlanamaz mı?

Bunlar camiye karşı çıkmak değildir. Tam tersine, camilerin çevresinde ve imkânları ölçüsünde insanlara fayda sağlayan hizmetlerin geliştirilmesini istemektir. Bir caminin yalnızca namaz vakitlerinde açılan kapılarıyla değil, ihtiyaç içindeki insanlara uzanan kapılarıyla da anılması ne güzel olurdu!

Düşünün; bir insan büyük şehre iş bulmak umuduyla geliyor. Cebinde birkaç günlük yiyecek parası var, kalacak yeri yok. Birkaç gün sonra parasını tüketiyor ve sokakta kalma tehlikesiyle karşılaşıyor. Böyle bir insana bir ay barınma, yemek, temizlik ve iş arama imkânı sunulsa, belki de hayatı değişecek. Bir başka insan günlerdir sıcak yemek yiyememiş. Ona bir öğün yemek verilse, en azından o gün aç yatmayacak. Bir başkası aylardır banyo yapamamış. Ona temizlenebileceği bir yer sağlansa, insan onuruna yakışır bir imkâna kavuşacak.

Bunların hangisi Allah'ın rızasını gözeten bir anlayışa daha yakındır? Bir binanın mermerini değiştirmek mi, yoksa bir insanın hayatına dokunmak mı?

İyilik Gösteriş İçin Değil, Allah Rızası İçin Yapılır
Allah, Bakara suresinin 177. ayetinde gerçek iyiliğin yalnızca yüzleri doğuya veya batıya çevirmekten ibaret olmadığını bildirir. İmanla birlikte yakınlara, yetimlere, yoksullara ve yolda kalmışlara malından vermeyi de iyiliğin temel unsurları arasında sayar. Bu ayet, dinin yalnızca şekil ve görünüşten ibaret olmadığını açıkça ortaya koyar.
“Sevdiği malı yakınlara, yetimlere, yoksullara, yolda kalmışa, isteyene ve özgürlüğünü kaybetmiş olanlara verir.” (Bakara, 2/177)
Demek ki iyilik, insanın hayatına dokunmayı gerektiriyor. Allah'ın verdiği imkânları yalnızca kendi ibadet alanlarımızı güzelleştirmek için değil, ihtiyaç içinde bulunanların hayatını kolaylaştırmak için de kullanmalıyız.

Bir caminin büyüklüğü, kubbesinin yüksekliği, minaresinin ihtişamı veya halısının kalitesi, orada yaşayan insanların ne kadar merhametli olduğunu göstermez. Asıl ölçü, o caminin çevresinde aç bir insanın bulunup bulunmadığına, ihtiyaç sahibinin görülüp görülmediğine, yolda kalanın yardım bulup bulmadığına bakmaktır.

Çocuklar İçin Oyun, Aileler İçin Yaşam Alanları
Camiler yalnızca yetişkinlerin namaz kıldığı mekânlar olmak zorunda mı? Çocukların camiye alışması, Allah'ı ve dini sevmeleri için onları sadece namaz vakitlerinde camiye getirmek yeterli midir? Neden camilerin uygun bölümlerinde çocukların güvenle oynayabilecekleri, vakit geçirebilecekleri alanlar oluşturulmasın? Çocukların oyun oynadığı, ailelerin birlikte vakit geçirdiği, insanların birbirleriyle tanışıp kaynaştığı mekânlar hâline getirilen camiler, toplum hayatında çok daha geniş bir yer edinemez mi?

Nebi Muhammed dönemindeki Mescid-i Nebevî'nin işlevlerine baktığımızda, bugünkü cami anlayışından daha geniş bir kullanım alanıyla karşılaşıyoruz. Tarihî kaynaklarda Mescid-i Nebevî'nin eğitim ve öğretim faaliyetlerinin yanı sıra toplumsal toplantılara, istişarelere, elçi heyetlerinin kabulüne, misafirlerin ağırlanmasına ve ihtiyaç sahiplerinin barındırılmasına da hizmet ettiği anlatılır. Nikâh akitlerinin gerçekleştirildiğine ilişkin kayıtlar da bulunmaktadır. Hatta bazı sosyal ve kültürel etkinlikler de burada yapılmıştır.

Bu tarihî örnekler, mescidin toplumun günlük hayatından kopuk bir mekân olmadığını gösteriyor. Öyleyse bugün camileri yalnızca namaz kılınıp çıkılan binalar olarak düşünmek yerine, insanların ihtiyaçlarına cevap veren yaşam alanları hâline getirmeyi neden düşünmeyelim?

Çocukların camiye alışması için onları sürekli susturmak, koşmamalarını ve oynamamalarını söylemek yerine, enerjilerini güvenle değerlendirebilecekleri alanlar oluşturulabilir. Elbette ibadet alanının düzeni ve diğer insanların ibadet hakkı korunmalıdır. Ancak bunun için caminin uygun bölümlerinde, hatta mümkünse bahçesinde çocuk oyun alanları hazırlanabilir. Böylece çocuklar camiyi yalnızca kendilerinden sessizlik beklenen bir yer olarak değil, aileleriyle birlikte güzel vakit geçirdikleri, kendilerini ait hissettikleri bir mekân olarak tanıyabilirler.

Bir düşünün; çocuklar oyun oynarken anneleri ve babaları sohbet edebiliyor, ihtiyaç sahipleri sıcak yemek yiyebiliyor, yıkanma ve çamaşır yıkama imkânı bulunabiliyor, başka şehirlerden iş aramak için gelen insanlar geçici olarak konaklayabiliyor. Böyle bir cami, yalnızca bir ibadethane değil, bulunduğu çevrenin sosyal ihtiyaçlarına da cevap veren bir merkez olurdu.

Nebi Muhammed dönemindeki Mescid-i Nebevî'nin farklı işlevlerinden söz edilirken bugün camilerin neden bu kadar dar bir kullanım alanına sıkıştırıldığını da sorgulamak gerekiyor. İbadet elbette önemlidir; ancak insanın hayatını kolaylaştıran, çocukları sevindiren, aileleri bir araya getiren ve ihtiyaç sahiplerine sahip çıkan hizmetler de ihmal edilmemelidir.

Önce İnsan, Önce Yaşam
Bir toplumda ihtişamlı ibadethaneler yükselirken insanlar açlık, yoksulluk, barınma ve temizlik sorunlarıyla mücadele ediyorsa, burada önceliklerin yeniden düşünülmesi gerekir. İhtiyaç fazlası yapılar için harcanan kaynakların bir bölümü insanın yaşam şartlarını iyileştirmek için kullanılamaz mı? Bir kubbenin daha görkemli olması yerine bir çocuğun kışlık montu alınamaz mı? Bir caminin halısı yenilenirken bir ailenin mutfağına erzak götürülemez mi? Bir minare daha yükseltilirken evsiz bir insanın başını sokabileceği bir yer hazırlanamaz mı?

Allah'ın kitabında iyilik, gösterişli yapılarla değil, imanla, adaletle, paylaşmayla ve insanı gözetmekle anlam kazanır. İbadet, insanı başkasının derdine karşı duyarsızlaştırıyorsa orada üzerinde düşünülmesi gereken ciddi bir sorun vardır.

Taşa, toprağa, mermerlere ve kubbelere gösterilen özen, insana gösterilmiyorsa yapılanların önceliği sorgulanmalıdır. Çünkü bir insanın açlığını gidermeyen, soğuktan korunmasına yardımcı olmayan, barınma ve temizlik ihtiyacını görmeyen bir anlayışın, ihtişamlı binalarla ne kadar övünürse övünsün, insanın hayatında oluşturduğu eksiklik ortadadır.

Bir caminin kapısından içeri giren insan Allah'ı anmaya geliyor. Peki, o kapının önünden boynu bükük geçen ihtiyaç sahibi neden içeriye bir umutla bakamıyor? Belki de artık şu soruyu sormanın zamanı gelmiştir:

Allah'ın evini güzelleştirmek için gösterdiğimiz gayretin ne kadarını Allah'ın yarattığı insanın hayatını güzelleştirmek için gösteriyoruz?

Gerçek olan Allah’ın lütfu, hata ise benim aczimdendir.

Selam ve esenlik, hakikati arayan ve yalnızca Allah'ın kitabını kendisine rehber edinenlerin üzerine olsun.
aydinorhon.com

 

GERÇEK MÜMİN OLMAK: İMANIN ÖLÇÜSÜ VAHİYDİR

 GERÇEK MÜMİN OLMAK: İMANIN ÖLÇÜSÜ VAHİYDİR

Bir insanın kendisini mümin olarak tanımlaması, gerçekten mümin olduğunu gösterir mi? Bir mezhebe mensup olmak, bir dinî topluluğun içinde bulunmak, din adamlarının söylediklerini kabul etmek veya Allah'ın kitabını Arapça okuyabilmek gerçek iman için yeterli midir? Yoksa iman, insanın kendisini nasıl tanımladığından çok, Allah'ın bildirdiği hakikatlere ne ölçüde teslim olduğuyla mı ilgilidir?

Bu soruların cevabını bulmak için önce imanımızın kaynağını belirlememiz gerekiyor. Çünkü hangi kaynağa iman ettiğimizi bilmeden gerçek mümin olup olmadığımızı da anlayamayız.

Kur'an, Câsiye suresinin 6. ayetinde şöyle soruyor:
İşte bunlar, Allah'ın ayetleridir. Onları sana gerçek olarak okuyoruz. Allah'tan ve O'nun ayetlerinden sonra hangi hadise inanacaklar? (Câsiye, 45/6)
Bu ayetteki soru üzerinde biraz düşünelim. Allah, kendi ayetlerini bildirdikten sonra hangi hadise inanılacağını sorguluyor. Burada insanın karşısına çok önemli bir ölçü konuluyor: Allah'ın vahyi dururken başka sözleri dinin kaynağı ve hüküm mercii hâline getirmek doğru mudur?

Allah'ın kitabında bildirilen hükümlerle çelişen, onun helal ve haram sınırlarını değiştiren, Allah'ın söylemediği hükümleri O'na veya Resulüne isnat eden hiçbir söz dinin kaynağı olamaz. Bir sözün hadis adıyla aktarılması, onu kendiliğinden Allah'ın vahyiyle eşdeğer hâle getirmez. Dolayısıyla Kur'an'a aykırı olduğu açıkça görülen rivayetlerin din adına kabul edilmesi mümkün değildir.

Burada mesele, geçmişte yaşamış insanların sözlerini araştırmak veya tarihî bir aktarımı incelemek değildir. Mesele, herhangi bir insanın sözünü Allah'ın dininde bağlayıcı hüküm hâline getirmektir. Çünkü dinin sahibi Allah'tır. Dinin hüküm koyma yetkisi de yalnızca O'na aittir.

Bakara suresinin 285. ayeti, Allah'a, meleklerine, kitaplarına ve resullerine imanın yanında müminlerin nasıl bir teslimiyet içinde olduklarını da bildirir. Ayetin sonunda müminlerin, Allah'ın resulleri arasında ayrım yapmadıklarını ve işittiklerini söyleyerek itaat ettiklerini ifade ettiklerini görüyoruz. Bu, iman eden insanın Allah'tan gelen vahye karşı takınması gereken tavırdır.
Resul, Rabb'inden kendisine indirilene iman etti, müminler de. Hepsi Allah'a, meleklerine, kitaplarına ve resullerine iman ettiler. "O'nun resullerinden hiçbirini diğerinden ayırmayız" dediler. "İşittik ve itaat ettik. Rabb'imiz! Bağışlamanı dileriz. Dönüş yalnızca sanadır." (Bakara, 2/285)
Dikkat edilirse ayet, müminlerin iman ettikleri kaynağı açıkça ortaya koyuyor. Onlar Allah'ın indirdiğine iman ediyorlar. Öyleyse bir insanın mümin olduğunu söylemesi için önce imanının neye dayandığını sorgulaması gerekir. Allah'ın indirdiği kitabın yanına başka kitapları dinin vazgeçilmez kaynağı olarak koymak, bu ayette anlatılan teslimiyetle nasıl bağdaştırılabilir?

Burada önemli bir ayrım yapalım: Allah'ın kitabına iman etmek, onu yalnızca kutsal kabul etmek veya güzel sesle okumak değildir. İman, onun bildirdiklerini kabul etmek, hükümlerini hayatın ölçüsü yapmak ve karşılaşılan her dinî iddiayı onun ışığında değerlendirmektir.

Vahye İman Etmek, Vahyin Gösterdiği Yolda Yürümektir
Fetih suresinin 8 ve 9. ayetlerinde Allah, Resulünü şahit, müjdeleyici ve uyarıcı olarak gönderdiğini; insanların da Allah'a ve Resulüne iman etmeleri, Resulüne destek olmaları ve Allah'ı sabah akşam tesbih etmeleri gerektiğini bildirir. Bu ayetleri A'râf suresinin 157. ayetiyle birlikte okumak, konuyu daha da açıklığa kavuşturur.

A'râf 157'de Resulün, yanlarındaki Tevrat ve İncil'de yazılı buldukları ümmi Nebi olduğu; onlara iyiliği emrettiği, kötülükten sakındırdığı, temiz şeyleri helal, pis şeyleri haram kıldığı ve üzerlerindeki ağır yükleri kaldırdığı bildirilir. Ardından çok önemli bir ölçü verilir:
Ona iman edenler, onu destekleyip savunanlar, ona yardım edenler ve onunla birlikte indirilen nura uyanlar var ya, işte kurtuluşa erenler onlardır. (A'râf, 7/157)
Buradaki nur, Resule indirilen vahiydir. Dolayısıyla Resule iman etmek, onunla birlikte indirilen vahye uymaktan ayrı düşünülemez. Bir insan, Resulü sevdiğini söyleyip onunla birlikte indirilen kitaba sırtını dönüyorsa bu sevginin iman bakımından ne anlam taşıdığını sorgulamalıdır.

Muhammed suresinin 2. ayeti de bu bağı açıkça ortaya koyar. Allah'a iman eden, salih işler yapan ve Muhammed'e indirilene iman edenlerin yanlışlarının örtüleceği ve durumlarının düzeltileceği bildirilir. Burada da kurtuluşun ölçüsü, Muhammed'e indirilen vahye imandır.

Öyleyse gerçek mümin, yalnızca Resulün adını anan değil, onun aracılığıyla kendisine ulaştırılan Allah'ın mesajına teslim olan insandır.

Allah'ın Yolunu Kim Belirleyecek?
Mümin olmanın şartı, Allah'ın gösterdiği yola uymaktır. Peki bu yol nerede gösterilmiştir? Bir mezhep imamının kitabında mı, bir tarikat şeyhinin sözlerinde mi, yoksa Allah'ın indirdiği vahiyde mi?

Allah, Kasas suresinin 47. ayetinde, insanlara kendi yaptıklarından dolayı bir musibet geldiğinde, "Rabb'imiz! Bize bir resul gönderseydin de ayetlerine uysaydık ve müminlerden olsaydık" dememeleri için resuller gönderdiğini bildirir. Tâhâ suresinin 134. ayetinde de Allah, insanları bir azapla helak etmeden önce onlara bir resul gönderip ayetlerini bildirmemiş olsaydı, kendi aleyhlerine delil getirebileceklerini ifade eder.

Bu iki ayetin bize gösterdiği önemli bir gerçek var: Allah insanları bilgilendirmeden, yol göstermeden sorumlu tutmaz. Resuller aracılığıyla ayetlerini bildirir ve insanlardan bu ayetlere uymalarını ister. Öyleyse Allah'ın gönderdiği vahiy ortadayken, din adına başka insanların ortaya koyduğu hükümlerin peşinden gitmek neden gerekli olsun?

A'râf suresinin 3. ayeti bu konuda son derece açıktır:
Rabb'inizden size indirilene uyun. O'ndan başka velilerin peşinden gitmeyin. Ne kadar da az öğüt alıyorsunuz! (A'râf, 7/3)
Ayette yalnızca Allah'tan indirilene uyulması istenmiyor, aynı zamanda O'nun dışında velilerin peşinden gidilmemesi de emrediliyor. Buradaki uyarıyı görmezden gelerek Allah'ın kitabının yanına başka dinî otoriteler koymak, ayetin üzerinde durduğu tehlikeyi yeniden gündeme getirmiyor mu?

Bugün kendisini Sünni olarak tanımlayan da Şii olarak tanımlayan da kendi inancını hak yol olarak görüyor. Sünniliğin kendi içinde Hanefilik, Şafiilik, Malikilik ve Hanbelilik gibi fıkıh mezhepleri; Şiiliğin içinde de Caferilik, İsmaililik ve Zeydilik gibi farklı gelenekler bulunuyor. Her birinin kendine özgü dinî kabulleri, kaynakları ve yorumları var. Fakat burada sormamız gereken soru, hangi mezhebin daha doğru olduğu değildir. Asıl soru şudur: Allah, insanlardan Sünni veya Şii olmalarını mı istemiştir, yoksa kendisine indirilene uymalarını mı?

Ben de geçmişte Ehl-i Sünnet ve'l-Cemaat anlayışı içinde, Hanefi mezhebine mensup biriydim. Kendimi mümin olarak tanımlıyordum. Ancak bugün geriye dönüp baktığımda, Allah'ın kitabında bulunan birçok emri gerektiği gibi bilmediğimi, din adına öğrendiğim pek çok şeyi Kur'an'dan sorgulamadığımı görüyorum. İnandığımı düşündüğüm dinin önemli bir bölümünü, bana aktarılan rivayetler ve dinî kabuller oluşturuyordu. Şii gelenek içinde yetişen bir insan da benzer şekilde kendi dinî kabullerini sorgulamadan benimseyebilir.

Burada mesele bir mezhebin mensuplarını diğerinden üstün veya aşağı görmek değildir. Mesele, hangi isim altında olursa olsun, insanın Allah'ın vahyini ölçü olmaktan çıkarmasıdır. Bir insanın kendisini Sünni, Şii, Hanefi veya başka bir isimle tanımlaması, Allah katındaki imanının delili olamaz. İnsanın gerçek değerini belirleyen, Allah'ın bildirdiği hakikate karşı tutumudur.

Üstelik Allah, En'âm suresinin 19. ayetinde Kur'an'ın kendisine vahyedildiğini ve bu Kur'an ile insanları uyarmasının istendiğini bildirir. Aynı surenin 106. ayetinde de Resulüne, Rabb'inden kendisine vahyedilene uyması ve Allah'tan başka ilah olmadığını bilmesi emredilir.
Rabb'inden sana vahyedilene uy. O'ndan başka ilah yoktur. Müşriklerden yüz çevir. (En'âm, 6/106)
Burada vahye uymak, Resul için de temel bir sorumluluktur. Resulün kendisine vahyedilenin dışına çıkarak bağımsız bir din oluşturması düşünülebilir mi? Öyleyse Resulün ardından gelen insanların, onun adına dinî hükümler üretme veya aktarılan sözleri Allah'ın kitabının yanında ikinci bir hüküm kaynağına dönüştürme yetkisi nereden gelmektedir?

İmanımızı Başka Kitapların Hükmüne Teslim Etmeyelim
İnsanların büyük bir kısmı Kur'an'a iman ettiğini söyler. Ancak bu imanın hayatlarına nasıl yansıdığına baktığımızda önemli bir çelişkiyle karşılaşırız. Kur'an'ı Allah'ın kitabı olarak kabul ederler ama dinî konularda karar verirken çoğu zaman hadis kitaplarını, ilmihalleri, mezhep hükümlerini veya din adamlarının açıklamalarını esas alırlar. Allah'ın kitabında bildirilen hükümlerle yetinmeyip başka kaynaklardan aktarılan sözleri de dinin bağlayıcı hükümleri olarak kabul ederler. Böylece Allah'ın indirdiği vahyin yanına insanların oluşturduğu dinî kabulleri koyar, zamanla bunları da Allah'ın diniymiş gibi yaşamaya başlarlar.

Peki bu durumda Kur'an'ın yeri nedir? Sadece okunacak, sevap kazanılacak, evlerde yüksek yerlere konulacak bir kitap mı? Yoksa hayatın her alanında başvurulacak, doğruyu yanlıştan ayıracak temel ölçü mü?

İsrâ suresinin 9. ayetinde Allah şöyle bildirir:
Şüphesiz bu Kur'an en doğru yola iletir ve salih işler yapan müminlere kendileri için büyük bir mükâfat olduğunu müjdeler. (İsrâ, 17/9)
Allah, doğru yola iletenin Kur'an olduğunu bildiriyor. Nahl suresinin 9. ayetinde de doğru yolu göstermek ve yolun eğriliği Allah'a aittir. Öyleyse insanın doğru yolu ararken başvuracağı ilk kaynak bellidir. Bir yolun Allah'ın yolu olup olmadığını belirleyecek olan, o yolun mensuplarının sayısı, geçmişi veya dinî otoritesi değil, Allah'ın vahyiyle uyumudur.

Âl-i İmrân suresinin 73. ayetinde, kitap ehlinin birbirlerine yönelik yönlendirmeleri ve Allah'ın verdiği benzer bir nimetin başkalarına da verilmesini istememeleri anlatılır. Bakara suresinin 120. ayetinde ise Yahudi ve Hristiyanların, onların dinî yönelimlerine uyulmadıkça Resulden razı olmayacakları bildirilir. Bu ayetler, insanın hakikati başkalarının beklentilerine göre değil, Allah'ın bildirdiği ölçüye göre değerlendirmesi gerektiğini gösterir.

Buradan çıkarılacak ders, belirli bir topluluğa mensup olan herkesi aynı şekilde suçlamak değildir. Asıl ders, dinî kimliklerin ve topluluk aidiyetlerinin insanı vahyin önüne geçirmesine izin vermemektir.

Kur'an, Zuhruf suresinin 43 ve 44. ayetlerinde Resulüne kendisine vahyedilene sımsıkı sarılmasını emreder ve bu vahyin hem Resul hem de toplumu için bir hatırlatma olduğunu bildirir. Ardından insanların bu vahiyden sorguya çekileceklerini açıklar.

Şimdi kendimize soralım: Madem sorguya çekileceğimiz şey Allah'ın vahyidir, neden dinimizi onun dışındaki kitapların hükümlerine göre şekillendirelim? Allah'ın indirdiği kitabı anlamaya çalışmak yerine, başka insanların açıklamalarını dinin asıl kaynağı hâline getirmek nasıl savunulabilir?

Allah'ın İpi, Kulpu ve Boyası
Âl-i İmrân suresinin 103. ayetinde Allah, müminlere hep birlikte Allah'ın ipine sımsıkı sarılmalarını ve ayrılığa düşmemelerini emreder.
Hep birlikte Allah'ın ipine sımsıkı sarılın, ayrılığa düşmeyin. Allah'ın size olan nimetini hatırlayın. Hani siz birbirinize düşmandınız da O, kalplerinizi birleştirmişti. O'nun nimeti sayesinde kardeşler olmuştunuz. Siz bir ateş çukurunun tam kenarındayken sizi oradan kurtarmıştı. Allah, doğru yolu bulasınız diye ayetlerini size böyle açıklıyor. (Âl-i İmrân, 3/103)
Allah'ın ipi etrafında birleşmek, ortak bir mezhebin veya dinî önderin etrafında toplanmak değildir. Ayetin söylediği, Allah'ın gösterdiği hakikate birlikte sarılmak ve ayrılığa düşmemektir. Allah'ın ipini bırakıp insanların oluşturduğu dinî grupların peşinden gitmek, bu emrin tam tersine bir sonuç doğurmaz mı?

Bakara suresinin 256 ve 257. ayetlerinde de çok önemli bir benzetme vardır. Allah, tağutu inkâr edip Allah'a iman edenlerin kopması mümkün olmayan sağlam bir kulpa sarılmış olduklarını bildirir. Allah, iman edenlerin velisidir; onları karanlıklardan aydınlığa çıkarır.

Bu sağlam kulp, insanın Allah'a iman ederek O'nun gösterdiği hakikate tutunmasıdır. Allah'ın kitabını bir kenara bırakıp başka otoritelerin hükümlerine bağlanmak, insanı bu sağlam kulptan uzaklaştırır.

Bakara suresinin 138. ayetinde ise Allah'ın boyası şöyle anlatılır:
Allah'ın boyası! Allah'ın boyasından daha güzel boyası olan kimdir? Biz yalnızca O'na kulluk edenleriz. (Bakara, 2/138)
Allah'ın boyası, insanın Allah'ın bildirdiği iman ve kulluk anlayışıyla şekillenmesidir. Bu boyanın yerini mezhep, tarikat veya din adamlarının oluşturduğu kimlikler alabilir mi? Bir insanın kendisini Allah'ın boyasıyla boyanmış sayabilmesi için önce Allah'ın ne istediğini bilmesi, sonra da hayatını bu doğrultuda şekillendirmesi gerekmez mi?

Bugün insanların bir kısmı kendilerini bir şeyhe, bir tarikata veya bir dinî öndere bağlılıklarıyla tanımlıyor. Kimi bir gavsın, kimi bir kutbun, kimi bir şeyhin kendisini Allah'a yaklaştıracağına inanıyor. Oysa Allah'a kulluk etmek için Allah ile insan arasına başka bir otorite koymaya ihtiyaç yoktur. Bir insanın sözünü dinlemek, onun bilgisinden yararlanmak başka; onu Allah'ın dininde sorgulanamaz bir yetki sahibi hâline getirmek başkadır.

Kur'an'ın eleştirdiği tehlike de tam burada ortaya çıkar: İnsanların Allah'ın yetkisini başka insanlara vermesi ve onların dinî hükümlerini sorgulamadan kabul etmesi.

İnsanları Rabb Edinmek Ne Demektir?
Bir insanın başka bir insanı Rabb edinmesi için ona açıkça ilahlık sıfatı vermesi mi gerekir? Elbette hayır. Bir insanın Allah'a ait olan hüküm koyma yetkisini başka bir insana vermesi, onun dinî hükümlerini Allah'ın hükümleri gibi kabul etmesi de üzerinde düşünülmesi gereken çok ciddi bir meseledir.

Tevbe suresinin 31. ayetinde Yahudilerin ve Hristiyanların din adamlarını ve din büyüklerini Allah'tan başka rabler edindikleri, Meryem oğlu Mesih'i de böyle kabul ettikleri bildirilir. Ayetin sonunda ise onlara yalnızca tek ilaha kulluk etmelerinin emredildiği açıklanır.

Bu ayet, dinî otorite meselesini anlamamız bakımından son derece önemlidir. İnsanların din adamlarına saygı göstermesi, bilgilerinden yararlanması veya onları dinlemesi tek başına onları Rabb edinmek değildir. Ancak onların helal ve haram belirleme yetkisini Allah'ın önüne geçirmek, Allah'ın hükmünü bırakıp onların hükümlerini dinin değişmez ölçüsü hâline getirmek başka bir şeydir.

İşte burada insanın kendi imanını sorgulaması gerekiyor. Bir din adamı bir şey söylediğinde, önce bunun Allah'ın kitabındaki karşılığını mı araştırıyoruz, yoksa o kişi söylediği için mi doğru kabul ediyoruz? Bir mezhep imamının görüşüyle Allah'ın ayeti karşı karşıya geldiğinde hangisini tercih ediyoruz? Allah'ın hükmü açık olduğu hâlde başka bir otoritenin hükmüne sarılıyorsak imanımızı neye dayandırıyoruz?

Bu konuda Furkan suresinin 27-30. ayetleri insanı derinden düşündürmelidir.
O gün zalim kimse ellerini ısırarak şöyle der: "Keşke Resul ile birlikte bir yol tutsaydım! Yazıklar olsun bana! Keşke falancayı dost edinmeseydim! Çünkü bana gelen hatırlatmadan beni o saptırdı." Şeytan insanı yapayalnız ve yardımsız bırakır. (Furkan, 25/27-29)

Ardından 30. ayette Resulün şu şikâyeti bildirilir:
Resul de şöyle der: "Rabb'im! Benim toplumum bu Kur'an'ı terk edilmiş bir şey hâline getirdi." (Furkan, 25/30)
Ne kadar düşündürücü değil mi? İnsan, hesap günü kendisini Allah'ın yolundan uzaklaştıran kişileri dost edindiği için pişman olacak. Üstelik bu pişmanlık, dünyadayken kendisine yapılan uyarıları dikkate almamasından kaynaklanacak.

Bir düşünelim: Allah'ın kitabını anlamak yerine bir şeyhin, bir mezhep önderinin veya bir din adamının sözlerini sorgulanamaz kabul eden insan, yarın bu tercihini nasıl açıklayacak? Kendisine Allah'ın kitabı ulaşmışken, neden başka insanların sözlerini dinin önüne geçirdiğini nasıl izah edecek?

Zuhruf suresinin 36-38. ayetlerinde de Rahman'ın zikrinden yüz çeviren kimseye bir şeytanın musallat edilmesi, onun yakın arkadaşı olması ve bu kişinin kendisini doğru yolda sanması anlatılır. Hesap günü ise bu arkadaşlığın insana hiçbir yarar sağlamayacağı bildirilir.

Buradaki uyarı çok açıktır: İnsan, yanlış bir yolun içinde bulunduğu hâlde kendisini doğru yolda sanabilir. Çevresindeki insanların çokluğu, dinî geleneklerin eskiliği veya bir topluluğun kendisini haklı görmesi, o yolun Allah'ın yolu olduğunu kanıtlamaz.

Gerçek Mümin Olmak İçin Ne Yapmalıyız?
Bütün bunları konuştuktan sonra asıl soruya gelelim: Gerçek mümin olmak için ne yapmalıyız? Sadece Kur'an'ı başka kitapların önüne koyduğumuzu söylemek yeterli midir? Elbette hayır. Kur'an'a iman etmek, onun bildirdiği bütün sorumlulukları kabul etmek ve hayatı bu doğrultuda yaşamaya çalışmaktır.

Öncelikle Kur'an'ı anlamalıyız. Allah'ın kitabını yalnızca seslendirmek, kelimelerini tekrar etmek veya belirli zamanlarda okumakla yetinmemeliyiz. Okuduğumuz ayetin ne söylediğini, bizden ne istediğini ve hayatımıza nasıl yön vermesi gerektiğini araştırmalıyız. Allah, Kur'an'ı insanların üzerinde düşünmesi ve öğüt alması için indirmiştir. Sâd suresinin 29. ayetinde şöyle bildirir:
Bu, ayetlerini iyice düşünsünler ve akıl sahipleri öğüt alsınlar diye sana indirdiğimiz bereketli bir kitaptır. (Sâd, 38/29)
Demek ki Kur'an okumak, düşünmek ve anlamakla tamamlanmalıdır. Anlamadan okunan bir kitabın emirlerine nasıl uyulabilir?

İkinci olarak, din adına duyduğumuz her sözü sorgulamalıyız. Bir insanın söylediği sözün eski olması, çok kişi tarafından kabul edilmesi veya bir kitapta yazması onu Allah'ın hükmü yapmaz. Her iddiayı Kur'an'ın ölçüsüne vurmalı, ayetleri bağlamından koparmadan değerlendirmeliyiz. Allah, Hucurât suresinin 6. ayetinde gelen haberlerin araştırılmasını emreder. Bu sorumluluk, din adına aktarılan bilgiler karşısında da ne kadar dikkatli olmamız gerektiğini gösterir.

Üçüncü olarak, Allah'ın emirlerine itaat etmeliyiz. Kur'an'a iman ettiğini söyleyen bir insan, onun yalnızca hoşuna giden ayetlerini kabul edip diğerlerini görmezden gelemez. Namaz, oruç, infak, adalet, doğruluk, emanete riayet, anne babaya iyilik, haksızlıktan uzak durmak ve kötülükle mücadele etmek gibi Allah'ın bildirdiği sorumlulukların hepsi imanımızın hayatımıza yansıyan yönleridir.

Nisâ suresinin 136. ayetinde iman edenlere Allah'a, Resulüne, Resulüne indirdiği kitaba ve daha önce indirdiği kitaba iman etmeleri emredilir. Bu hitap, imanın bir defalık sözden ibaret olmadığını, insanın imanını koruması ve derinleştirmesi gerektiğini de hatırlatır.

Dördüncü olarak, imanımızı güzel ahlakla ortaya koymalıyız. Bir insanın Allah'ın kitabını savunduğunu söylemesi, başkalarına karşı haksız davranmasını, yalan söylemesini, iftira atmasını veya kibirlenmesini meşru hâle getirmez. Kur'an'ın istediği mümin, yalnızca inandığını söyleyen değil, inancının gereğini davranışlarında da gösteren insandır.

Bakara suresinin 177. ayeti bu konuda çok kapsamlı bir ölçü verir. İyiliğin yalnızca yüzleri doğuya veya batıya çevirmekten ibaret olmadığı; Allah'a, ahiret gününe, meleklere, kitaba ve resullere iman etmekle birlikte sevilen maldan yakınlara, yetimlere, yoksullara, yolda kalmışlara ve ihtiyaç sahiplerine vermek, namazı yerine getirmek, zekâtı vermek, söz verildiğinde sözünde durmak ve zorluklar karşısında sabretmek olduğu bildirilir.

Bu ayet bize gerçek iman ile hayat arasındaki bağı gösteriyor. İman, yalnızca zihinde taşınan bir kabul değildir. İnsanın malına, davranışlarına, ilişkilerine ve tercihlerine yansımalıdır.

Beşinci olarak, ayrılıklara ve dinî kimlik mücadelelerine teslim olmamalıyız. Bir insanın Sünni, Şii veya herhangi bir mezhebe mensup olması, onu kendiliğinden Allah'ın istediği insan yapmaz. Allah'ın istediği, vahye bağlı, adaletli, dürüst ve sorumluluk sahibi bir mümindir. Müminler arasındaki birlik, aynı mezhebin veya aynı dinî önderin etrafında toplanmakla değil, Allah'ın gösterdiği hakikate sarılmakla mümkündür.

Altıncı olarak, yanıldığımızda hatamızı kabul etmeli ve Allah'a yönelmeliyiz. İnsan geçmişte yanlış şeylere inanmış olabilir. Yıllarca savunduğu bir düşüncenin Kur'an'a aykırı olduğunu sonradan fark edebilir. Önemli olan, gerçeği gördüğünde eski inancını korumak için direnmemesidir. Çünkü mümin, kendi düşüncesini Allah'ın ayetlerinin üzerinde tutmaz. Doğruyu gördüğünde ona teslim olur, yanlışını terk eder ve Rabb'inden bağışlanma diler.

Yedinci olarak, öğrendiğimiz hakikati başkalarıyla paylaşmalıyız. Ancak bunu insanları aşağılayarak, hakaret ederek veya kendimizi üstün görerek değil, Kur'an'ın öğrettiği hikmet ve güzel öğütle yapmalıyız. Nahl suresinin 125. ayeti, Rabb’in yoluna hikmetle ve güzel öğütle çağırmayı emreder. Hidayetin Allah'tan olduğunu bilerek görevimizi yerine getirmeliyiz.

Bütün bunların yanında, müminin en önemli sorumluluklarından biri de Allah'a ortak koşmaktan sakınmaktır. Allah'ın yetkisini hiçbir insana, makama, mezhebe veya dinî otoriteye vermemeliyiz. Allah'ın yanında başka hüküm koyucular edinmemeli, kulluğumuzu yalnızca O'na yöneltmeliyiz.

Sonuç Olarak: İmanımızın Ölçüsü Allah'ın Kitabıdır
Şimdi başlangıçta sorduğumuz soruya yeniden dönelim: Gerçek mümin olmak ne demektir?

Gerçek mümin, kendisini bir mezhebin adıyla tanımlayan, bir şeyhin arkasından giden veya bir dinî topluluğun içinde bulunmayı yeterli gören insan değildir. Gerçek mümin, Allah'a ve O'nun bildirdiği vahye iman eden, bu vahyi anlamaya çalışan, emirlerine itaat eden, yasaklarından sakınan ve hayatını Allah'ın gösterdiği ölçülere göre düzenleyen insandır.

Allah'ın kitabı önümüzde dururken başka kitapları dinin vazgeçilmez kaynağı hâline getirmek, insanın kendi imanını sorgulamasını gerektiren ciddi bir meseledir. Allah'ın hükmü yalnızca O'na aitse, O'nun bildirmediği hükümleri din adına kim koyabilir? Allah'ın kitabı doğru yolu gösteriyorsa, başka yolları dinin değişmez hükümleri hâline getirmek hangi gerekçeyle savunulabilir?

Bu nedenle imanımızı başkalarının sözlerine, geleneklere ve mezheplere göre değil, Allah'ın vahyine göre değerlendirmeliyiz. Bir düşüncenin bize yıllardır öğretilmiş olması, onun doğru olduğunu göstermez. Onu milyonlarca insanın kabul etmesi de hakikat ölçüsü değildir.

Unutmayalım ki hesap günü herkes kendi yaptığından sorumlu olacaktır. Ne bir mezhep mensubiyeti ne bir şeyhe bağlılık ne de din adına söylenen sözlerin arkasına sığınmak insanı kendi sorumluluğundan kurtaracaktır.

Allah'ın istediği, insanların kendilerine yeni dinî kimlikler üretmeleri değil, O'na teslim olmalarıdır. Bu teslimiyetin yolu da O'nun indirdiği vahye sarılmaktan geçer.

İmanımızın ölçüsü insanların kitapları değil, Allah'ın kitabıdır. Gerçek mümin olmanın yolu da bu kitabı anlamak, ona inanmak ve gereğini yaşamaktır.

Gerçek olan Allah’ın lütfu, hata ise benim aczimdendir.

Selam ve esenlik, hakikati arayan ve yalnızca Allah'ın kitabını kendisine rehber edinenlerin üzerine olsun.
aydinorhon.com

 

GÜNÜMÜZÜN TAĞUTLARI: ALLAH’IN YETKİSİNİ KİM ÜSTLENİYOR?

  GÜNÜMÜZÜN TAĞUTLARI: ALLAH’IN YETKİSİNİ KİM ÜSTLENİYOR?

Tağut… Kur’an’da üzerinde düşünülmesi gereken önemli kavramlardan biridir. Ancak bu kavram çoğu zaman yalnızca geçmişte yaşamış putperestlerle, putlarla veya şeytanla ilişkilendirilir. Oysa Kur’an’ın anlattığı tağut, belirli bir dönemle sınırlı değildir. Çünkü insanın Allah’ın koyduğu sınırları aşması, Allah’a ait olan yetkiyi başka güçlere vermesi ve bu güçleri Allah’ın hükmünün önüne geçirmesi her dönemde karşılaşılabilecek bir durumdur.

Peki tağut nedir? Günümüzde tağut kimdir veya nedir? Bir insan, bir dinî otorite, bir gelenek ya da bir yönetim anlayışı tağut hâline gelebilir mi? Bu sorulara cevap verebilmek için önce Kur’an’ın tağut kavramına nasıl yaklaştığına bakalım.

Tağut Ne Demektir?
Tağut kelimesi, sözlük anlamı itibarıyla sınırı aşmak, azmak ve ölçüyü geçmek anlamındaki tuğyan kökünden gelir. Kur’an’da ise Allah’ın karşısında konumlandırılan, O’na ait olan yetkiyi üstlenen veya insanları Allah’ın yolundan uzaklaştıran güç ve otoritelerle bağlantılı olarak kullanılır.
Allah, gönderdiği elçiler aracılığıyla bütün toplumlara aynı temel çağrıyı yapmıştır:
“Andolsun, biz her ümmete, ‘Allah’a kulluk edin ve tağuttan kaçının’ diye bir elçi gönderdik.” (Nahl, 16/36)
Bu ayet, tağuttan uzak durmanın belirli bir topluma veya döneme ait olmadığını gösterir. Allah’a kulluk etmek ile tağuttan uzak durmak aynı çağrının iki temel unsurudur. Başka bir ifadeyle insan, Allah’a kulluk ettiğini söylerken O’nun karşısında yetki sahibi kabul ettiği başka güçlere de boyun eğiyorsa burada ciddi bir çelişki vardır.

Kur’an bu konuda şöyle bildirir:
“Dinde zorlama yoktur. Doğru yol, sapıklıktan kesin olarak ayrılmıştır. Artık kim tağutu reddedip Allah’a inanırsa kopması mümkün olmayan sağlam bir kulpa yapışmıştır. Allah işitendir, bilendir.” (Bakara, 2/256)
Dikkat edilirse ayette yalnızca Allah’a inanmak yeterli görülmemiş, tağutu reddetmek de imanla birlikte anılmıştır. Demek ki Allah’a inanmak, O’nun dışında ilahlar edinmemek kadar, O’na ait olan yetkiyi başka kişi ve güçlere vermemeyi de gerektirir.

Tağut Her Zaman Bir Put Değildir
Tağut denildiğinde çoğu insanın aklına taş veya tahtadan yapılmış putlar gelir. Oysa bir putun önünde eğilmek, tağuta yönelmenin yalnızca bir biçimidir. İnsan bazen bir heykeli kutsallaştırır, bazen bir kişiyi sorgulanamaz hâle getirir, bazen de bir düşünceyi Allah’ın hükmünün üzerine çıkarır.

Kur’an, tağutun insanları karanlıktan aydınlığa çıkaran Allah’ın yolunun karşısında nasıl bir konumda bulunduğunu şöyle anlatır:
“Allah, iman edenlerin velisidir. Onları karanlıklardan aydınlığa çıkarır. İnkâr edenlerin velileri ise tağuttur. Onları aydınlıktan karanlıklara çıkarırlar. İşte onlar ateş halkıdır ve orada sürekli kalacaklardır.” (Bakara, 2/257)
Burada tağutun insanları hangi yöne götürdüğüne dikkat çekilir. Allah’ın yolundan uzaklaştıran, insanı karanlığa sürükleyen ve Allah’ın yerine başka otoriteleri geçiren güçler tağut kavramının kapsamındadır.

Dolayısıyla tağutu yalnızca geçmişteki putlarla sınırlamak doğru değildir. Bir insanın, bir kurumun veya bir düşüncenin tağut kapsamına girip girmediği, adından ya da görünüşünden değil, üstlendiği rolden ve insanlardan beklediği bağlılıktan anlaşılır.

Dini Allah’ın Adına Konuşan Otoriteler
Günümüzde tağut kavramı üzerinde düşünülmesi gereken alanlardan biri de dinî otoritelerdir. Çünkü insan bazen Allah’ın kitabında bulunmayan bir hükmü din adına benimseyebilir, bir kişinin sözünü Allah’ın sözü gibi kabul edebilir ve o kişinin söylediklerini sorgulamayı imanına aykırı görebilir.

Bir din adamının, şeyhin, gavsın veya herhangi bir dinî önderin sözleri Kur’an’ın önüne geçiriliyorsa burada sorgulanması gereken ciddi bir durum vardır. Bir insanın bilgili olması, din konusunda görüş bildirmesi veya insanlara öğüt vermesi tek başına sorun değildir. Sorun, o kişinin sözlerinin Allah’ın hükmü gibi kabul edilmesi ve kendisine sorgulanamaz bir dinî yetki tanınmasıdır.

Kur’an, insanların Allah’ın dışında başka otoritelere başvurmasını şu şekilde eleştirir:
“Sana indirilene ve senden önce indirilene inandıklarını ileri sürenleri görmedin mi? Tağutu inkâr etmeleri kendilerine emredilmişken, onun önünde muhakeme olmak istiyorlar. Şeytan da onları uzak bir sapıklığa düşürmek istiyor.” (Nisa, 4/60)
Bu ayet, Allah’ın indirdiği vahye inandığını söyleyen insanların, buna rağmen Allah’ın hükmüyle bağdaşmayan başka bir otoriteye başvurmalarının çelişkisini ortaya koyar.

Bugün de bir insan, Allah’ın kitabını yeterli görmediği hâlde başka kişilerin din adına ortaya koyduğu hükümleri sorgusuz kabul ediyorsa şu soruyu kendisine sormalıdır: Allah’ın hükmünün önüne geçirdiğim bu sözlerin dayanağı nedir?

İnsanları Sorgulanamaz Hâle Getirmek
Tağutun günümüzdeki görünümlerinden biri de bazı insanların dinî bakımdan olağanüstü yetkilere sahip olduklarına inanılmasıdır. Kimi kişilerin Allah katında özel bir konumda bulunduğu, insanların günahlarını bağışlatabileceği, görünmeyen âlemden haberdar olduğu veya Allah’ın dilemesi olmadan da insanlara yardım edebileceği düşünülür.

Oysa Kur’an, kulluk ve yardım beklentisinin yönünü açıkça belirler. Allah’ın dışında bir kişiye, Allah’a ait olan yetkiler yüklemek, insanı kullukta yanlış bir konuma sürükler.

Bir insanın başka bir insana maddi veya manevi yönden yardımcı olması elbette mümkündür. İnsanlar birbirlerine destek olabilir, öğüt verebilir ve iyilikte bulunabilirler. Ancak bir insanı Allah’ın dışında olağanüstü bir kurtarıcıya dönüştürmek, onun sözlerini vahiy gibi görmek veya Allah’a ait yetkileri ona yakıştırmak bambaşka bir meseledir.

Kur’an’ın çağrısı, insanları böyle otoritelere bağlanmaktan kurtarıp doğrudan Allah’a yöneltmektir. Nitekim Allah, tağuttan uzak durup kendisine yönelenleri şöyle över:
“Tağuta kulluk etmekten kaçınan ve Allah’a yönelenlere müjde vardır. O hâlde kullarımı müjdele.” (Zümer, 39/17)
Burada önemli olan, bir insanın başka bir insana saygı göstermesi değil, kulluk ve mutlak bağlılık sınırını aşarak onu Allah’ın yerine koymasıdır.

Allah’ın Hükmünün Önüne Geçirilen Gelenekler
Tağut yalnızca bir insan veya kurum biçiminde karşımıza çıkmaz. Bazen kuşaktan kuşağa aktarılan bir gelenek de Allah’ın hükmünün önüne geçirilebilir. Bir uygulamanın eski olması, çok kişi tarafından benimsenmesi veya toplumda yaygınlaşması onu kendiliğinden Allah’ın emri hâline getirmez.

İnsanların din adına oluşturduğu kabuller zamanla sorgulanamaz hâle gelebilir. Hatta bir uygulamanın Kur’an’da karşılığı bulunmadığı söylendiğinde, onu savunanlar bu itirazı dine karşı çıkmak gibi değerlendirebilirler. Böylece insanların ürettiği dinî kabuller, Allah’ın indirdiği vahyin önüne geçirilmiş olur.

Oysa bir inancın veya ibadetin Allah’a ait olduğunu söyleyebilmek için onun Kur’an’daki dayanağını göstermek gerekir. Atalardan devralınmış olması, dinî bir çevrede kabul görmesi veya yüzyıllardır uygulanması tek başına delil değildir.

Burada şu ayrımı yapmak gerekir: Her gelenek, her toplumsal kural veya her insanî düzenleme tağut değildir. İnsanların birlikte yaşamak için kurallar koyması, işlerini düzenlemesi ve ortak kararlar alması başka; Allah’a ait dinî hüküm koyma yetkisini kendinde görmek başkadır. Tağut kavramını her farklı görüşe veya her insanî düzenlemeye gelişigüzel uygulamak doğru olmaz. Asıl mesele, Allah’ın yetkisini kimin üstlendiği ve insanların kime nasıl bir bağlılık gösterdiğidir.

Allah’ın Hükmünü Bırakıp Başka Hükümlere Başvurmak
Kur’an, Allah’ın indirdiği hükümlerden uzaklaşarak başka otoritelerin peşinden gitme meselesini özellikle vurgular. Nisa suresinin 60. ayetinde anlatılan durum bunun açık örneklerinden biridir.

Burada söz konusu olan, insanların hayatlarını düzenlemek için koydukları her türlü kural değildir. Ayetin eleştirdiği tutum, Allah’ın indirdiği vahye inanıldığını ileri sürerken onun hükmünü terk edip tağutun hakemliğine başvurmaktır.

Bu nedenle bir yönetim biçimini, hukuk sistemini veya yöneticiyi yalnızca adına bakarak tağut ilan etmek doğru değildir. Değerlendirme, somut tutum ve yetki iddiası üzerinden yapılmalıdır. Allah’ın hükmünü geçersiz sayan, kendisini Allah’ın yerine dinî hüküm koyma makamında gören veya insanlardan Allah’a ait mutlak bağlılığı isteyen bir otorite, tağut kavramı açısından sorgulanmalıdır.

Kur’an’ın bu konudaki ölçüsü açıktır: Allah’a kulluk edilmeli, O’nun dışında ilahlar edinilmemeli ve O’na ait yetkiler başka güçlere verilmemelidir.

Günümüzün Tağutları Kimlerdir?
Artık sorumuza dönebiliriz: Günümüzün tağutları kimlerdir?

Tağutun yalnızca bir kişi veya kurumun adı olmadığını gördük. Bu nedenle günümüzün tağutlarını belirli isimlerle sınırlamak yerine, tağutun hangi tutum ve anlayışlarda ortaya çıktığını görmek gerekir.

Allah adına konuşup Allah’ın söylemediği hükümleri O’na mal edenler; kendi sözlerini vahiy gibi kabul ettirenler; kendilerine sorgulanamaz dinî yetkiler tanınmasını isteyenler; insanları Allah’tan başkasına kulluğa yöneltenler ve Allah’ın hükmünü kendi çıkarları doğrultusunda geri plana iten otoriteler bu kavramın kapsamı içinde değerlendirilmelidir.

Ancak burada önemli bir sorumluluk vardır. Bir kişiyi veya topluluğu tağut olarak nitelendirmek, gelişigüzel kullanılabilecek bir suçlama değildir. Kur’an’ın ortaya koyduğu ölçüler dikkate alınmadan insanları bu şekilde damgalamak da doğru olmaz. Önce kavramın anlamı anlaşılmalı, sonra davranışlar bu ölçüye göre değerlendirilmelidir.

Tağuttan Uzak Durmak Ne Anlama Gelir?
Tağuttan uzak durmak, yalnızca putların önünde eğilmemek değildir. Allah’ın dışında hiçbir kişi veya güce ilahî yetki vermemek, din adına ortaya atılan her sözü vahyin ölçüsünden geçirmek ve Allah’ın hükmünün önüne hiçbir insanın sözünü koymamaktır.

Bu, insanları dinî önderlerden, bilgili kişilerden veya toplumun ortak düzeninden uzak durmaya çağırmak anlamına gelmez. İnsanlardan bilgi alınabilir, onların tecrübelerinden yararlanılabilir ve birlikte yaşamanın gerektirdiği kurallara uyulabilir. Fakat bunların hiçbiri Allah’ın yerine geçirilemez.

Kur’an’ın çağrısı, insanın kulluğunu yalnızca Allah’a yöneltmesidir. Bu çağrı geçmişte putlara tapanlar için ne kadar geçerliyse bugün Allah’ın dışında dinî veya mutlak otoriteler oluşturanlar için de o kadar geçerlidir.

Asıl mesele, tağutu başkalarında aramadan önce insanın kendi inançlarını sorgulamasıdır. Allah’ın söylemediği bir sözü O’na mal ediyor muyuz? Bir insanın sözünü Kur’an’ın önüne geçiriyor muyuz? Allah’ın vermediği bir yetkiyi herhangi bir kişiye veya kuruma yakıştırıyor muyuz?

Çünkü tağuttan uzaklaşmak, yalnızca başkalarının yanlışını görmekle değil, Allah’ın dışında yetki ve kulluk alanı oluşturabilecek her türlü anlayışı reddetmekle mümkündür.

Allah’a kulluk etmek, O’nun dışında kulluk edilecek hiçbir otorite tanımamayı da gerektirir.

Gerçek olan Allah’ın lütfu, hata ise benim aczimdendir.

Selam ve esenlik, hakikati arayan ve yalnızca Allah'ın kitabını kendisine rehber edinenlerin üzerine olsun.
aydinorhon.com

 

BOŞANMA: KUR’AN MERKEZLİ BİR YAKLAŞIMLA AİLE, HAK VE TOPLUM

 BOŞANMA: KUR’AN MERKEZLİ BİR YAKLAŞIMLA AİLE, HAK VE TOPLUM

Evlilik: Birlikte Yaşama Kararından Daha Fazlası

Evlilik, iki insanın aynı evi paylaşmasından veya hayatlarını birleştirmesinden ibaret değildir. Kur’an’ın ortaya koyduğu anlayışta evlilik; sevgi, merhamet, güven, karşılıklı sorumluluk ve hakların gözetilmesi üzerine kurulan ciddi bir birlikteliktir. Bu birlikteliğin temelinde yalnızca duygular değil, aynı zamanda ahlaki ve hukuki yükümlülükler de bulunmaktadır.

Allah, evliliğin insan hayatındaki yerini şöyle açıklar:
“Kaynaşmanız için size kendi cinsinizden eşler yaratıp aranıza sevgi ve merhamet koyması da O’nun ayetlerindendir. Şüphesiz bunda düşünen bir toplum için ayetler vardır.” (Rum, 30/21)
Bu ayet, evliliğin temelinde huzur, sevgi ve merhametin bulunduğunu gösterir. İnsanların birbirlerine karşı duydukları sevgi, zamanla karşılıklı güvene ve sorumluluk bilincine dönüşmelidir. Çünkü evlilik, yalnızca birlikte geçirilen güzel zamanlardan değil, hayatın güçlüklerinin de birlikte göğüslenmesinden oluşur.

Kur’an, eşlerin birbirleriyle ilişkisini son derece anlamlı bir benzetmeyle anlatır:
“Onlar sizin için bir elbise, siz de onlar için bir elbisesiniz.” (Bakara, 2/187)
Elbise insanı korur, örter ve ona yakınlık sağlar. Eşlerin birbirlerine karşı konumları da böyledir. Birbirlerinin eksikliklerini istismar etmek yerine örtmeli, zayıflıklarını kullanmak yerine destek olmalı, güvenlerini sarsmak yerine korumalıdırlar.

Evliliğin sıradan bir birliktelik olmadığını gösteren bir başka ayet ise bu bağı “sağlam bir sözleşme” olarak nitelendirir (Nisa, 21). Dolayısıyla nikâh, yalnızca iki insanın birlikte yaşamaya başlaması değil, karşılıklı hak ve sorumlulukları üstlenmesidir.

Bu sözleşmenin sağlıklı yürüyebilmesi için karşılıklı rıza, güven, sadakat, adalet ve sorumluluk bilinci gereklidir. Taraflardan birinin diğerini baskı altında tutması, haklarını görmezden gelmesi veya evliliği kendi üstünlüğünü kabul ettireceği bir alan olarak görmesi, bu birlikteliğin temelini zedeler.

Kur’an, evlilikte kadın ve erkeği birbirine karşı hak sahibi bireyler olarak ele alır. Evlilikte esas olan bir tarafın diğerine hükmetmesi değil, iki tarafın da sorumluluklarını bilerek ortak bir hayat kurmasıdır.

Evlilikte Haklar ve Sorumluluklar
Evlilikte hakların korunması, yalnızca boşanma aşamasında değil, birliktelik devam ederken de önemlidir. Çünkü bir ilişkinin adalet üzerine kurulması, tarafların birbirlerine karşı yükümlülüklerini yerine getirmeleriyle mümkündür.

Kur’an, kadınların da erkekler gibi haklarının bulunduğunu açıkça bildirir:
“Kadınların da örfe uygun olarak yükümlülükleri kadar hakları vardır.” (Bakara, 2/228)
Bu ifade, evlilikte hak ve sorumlulukların tek taraflı olmadığını gösterir. Kadın yalnızca kendisinden görev beklenen bir birey değildir. Onun da korunması gereken hakları, saygı görme beklentisi ve kendi iradesi vardır.

Erkeğin aile içindeki ekonomik sorumlulukları da bu çerçevede değerlendirilmelidir. Nisa suresinin 34. ayetinde erkeklerin aile içindeki sorumlulukları ve harcama yükümlülükleriyle bağlantılı bir konumdan söz edilir. Bu sorumluluk, erkeğe sınırsız bir otorite veya kadını yönetme hakkı vermez. Bir yükümlülüğün yerine getirilmesi, karşı tarafın haklarını ortadan kaldırmaz.

Kadının evlilikteki önemli haklarından biri mehirdir. Kur’an bu konuda şöyle bildirir:
“Kadınlara mehirlerini gönül hoşluğuyla verin.” (Nisa, 4/4)
Mehir, kadının kendisine ait bir hakkıdır. Erkeğin bunu vermekten kaçınması veya kadının rızası olmadan geri almaya çalışması doğru değildir.

Burada mehir ile nafakanın birbirinden farklı kavramlar olduğunu da belirtmek gerekir. Mehir, evlilik nedeniyle kadına verilen bir haktır. Nafaka ise Kur’an'da aile fertlerinin geçiminin sağlanması ve özellikle boşanma sonrasındaki ekonomik yükümlülükler bağlamında ele alınır.

Çocukların bakım ve geçim sorumluluğunda da adalet esas alınmıştır. Bakara suresinin 233. ayeti, çocuğun emzirilmesi ve geçimi konusunda babanın ekonomik yükümlülüğüne dikkat çeker.

Bütün bunlar gösteriyor ki evlilikte haklar, taraflardan birinin diğerine sağladığı bir lütuf değildir. Her iki tarafın da gözetmesi gereken sorumluluklardır.

Evlilikte Sorunlar ve Uzlaşma Yolları
Her evlilik aynı ölçüde huzurlu yürümeyebilir. Zamanla anlaşmazlıklar, iletişim sorunları, ekonomik sıkıntılar, güven kaybı ve farklı beklentiler ortaya çıkabilir. Önemli olan, bu sorunların nasıl ele alındığıdır.

Kur’an, evlilikte anlaşmazlıkların büyümesini ve tarafların birbirlerine haksızlık etmesini önlemeye yönelik bir yaklaşım ortaya koyar.

Nisa suresinin 35. ayetinde, eşler arasında ayrılık tehlikesi belirdiğinde her iki taraftan birer hakem görevlendirilmesi bildirilir:
“Eğer karı kocanın arasının açılmasından endişe ederseniz, erkeğin ailesinden bir hakem ve kadının ailesinden bir hakem gönderin. Bunlar uzlaşmak isterlerse Allah aralarını bulur. Şüphesiz Allah bilendir, haberdardır.” (Nisa, 4/35)
Burada dikkat edilmesi gereken husus, hakemlerin taraflardan birini desteklemek için değil, anlaşmazlığı adaletle değerlendirmek ve uzlaşma imkânını araştırmak için görevlendirilmesidir.

Aileyi korumak, her ne pahasına olursa olsun evliliği devam ettirmek anlamına gelmez. Önemli olan, sorunların çözümü mümkünse birlikteliğin korunması; mümkün değilse tarafların birbirlerine haksızlık etmeden ayrılabilmesidir.

Çünkü sürekli kavga, baskı, hak ihlali ve huzursuzluk üreten bir evliliği yalnızca dışarıdan sağlam görünmesi için sürdürmek, Kur’an'ın adalet anlayışıyla bağdaşmaz.

Talak: Boşanmanın Kur’an’daki Düzeni
Kur’an, boşanmayı yasaklamaz. Ancak evlilik gibi ciddi bir sözleşmenin sona erdirilmesini de gelişigüzel sözlere, öfkeye ve keyfî kararlara bırakmaz.

Boşanmanın Kur’an'daki temel düzenlemelerinden biri Bakara suresinin 229. ayetinde açıklanır:
“Boşama iki defadır. Bundan sonrası ya iyilikle tutmak ya da güzellikle bırakmaktır.” (Bakara, 2/229)
Bu ayet, boşanmanın sınırsız biçimde kullanılabilecek bir tehdit veya baskı aracı olmadığını gösterir. İki kez boşama hakkından söz edilmesinin ardından, evliliği sürdürmek isteyenlerin bunu iyilikle yapmaları, ayrılmak isteyenlerin ise güzellikle ayrılmaları istenir.

Burada önemli olan, talakın yalnızca bir cümleye indirgenemeyecek olmasıdır. Kur’an'ın ortaya koyduğu sistemde bekleme süresi, yeniden değerlendirme, barışma ihtimali ve ayrılık durumunda hakların korunması gibi unsurlar bulunmaktadır.

Talakın uygulanışında zamanlama da önemlidir. Talak suresinin ilk ayetinde boşamanın iddet dikkate alınarak gerçekleştirilmesi ve iddetin sayılması bildirilir:
“Ey Nebi! Kadınları boşadığınız zaman onları iddetlerini gözeterek boşayın ve iddeti sayın. Rabb'iniz Allah'a karşı sorumluluğunuzun bilincinde olun.” (Talak, 65/1)
Bu düzenleme, boşanmanın öfke anında verilen ani bir kararla sonuçlandırılmaması gerektiğini gösterir. Sürecin ölçülü yürütülmesi, tarafların haklarının korunması ve yeniden düşünme imkânının bulunması önemlidir.

Aynı ayette, kadınların iddet süresince evlerinden çıkarılmaması ve kendilerinin de çıkmamaları bildirilir. Böylece boşanma sürecinde kadının barınma hakkı da gözetilmiş olur.

Bakara suresinin 228. ayetinde boşanmış kadınların üç kurû beklemeleri bildirilir. Kur’an'ın kullandığı bu kavramın anlamı konusunda farklı yorumlar bulunmaktadır. Burada önemli olan, iddetin belirli bir bekleme süresi olarak düzenlenmiş olmasıdır. Bu süre, olası hamileliğin anlaşılması ve evlilik bağının sona erme sürecinin belirli kurallara bağlanması bakımından önem taşır.

Aynı ayette, barışma ve düzeltme niyeti bulunması hâlinde eşlerin yeniden bir araya gelme imkânına da yer verilir. Böylece boşanma süreci, tarafların birbirlerine karşı düşmanlık geliştirecekleri bir dönem değil, kararlarını adalet ve sorumluluk bilinciyle değerlendirecekleri bir dönem olarak düzenlenir.

Boşama iki defa ile sınırlandırıldıktan sonra üçüncü boşama gerçekleştiğinde ise farklı bir hüküm devreye girer:
“Eğer onu boşarsa artık bundan sonra kadın başka bir eşle evlenmedikçe ona helal olmaz. Eğer bu yeni eş de onu boşarsa Allah'ın sınırlarını koruyabileceklerini düşünüyorlarsa birbirlerine dönmelerinde ikisine de bir günah yoktur.” (Bakara, 2/230)
Bu düzenleme, boşamanın sürekli tekrarlanan bir tehdit ve baskı aracına dönüştürülmesini engelleyen önemli bir hükümdür.
Dolayısıyla Kur’an'daki talak sistemini, bir anda söylenen üç boşama sözüyle eşdeğer görmek doğru değildir. Ayetlerde anlatılan düzen, boşama sayısını ve sonuçlarını belirleyen aşamalı bir hükümdür.

Kadının Boşanma Hakkı ve Ayrılıkta Adalet
Boşanma konusunda toplumda yerleşmiş yanlış anlayışlardan biri, boşama hakkının yalnızca erkeğe ait olduğu düşüncesidir. Oysa Kur’an, kadının da evlilik birliğini sona erdirebilmesine ilişkin hükümler ortaya koymuştur.

Bakara suresinin 229. ayetinde, eşlerin Allah'ın sınırlarını koruyamayacaklarından endişe etmeleri durumunda kadının evlilikten ayrılmak için verdiği bedelden söz edilir. Bu düzenleme, kadının da evlilik birliğinden çıkış talebinde bulunabileceğini gösterir.

Burada önemli olan, ayrılık sürecinin karşılıklı hakları gözeterek yürütülmesidir. Kadının ayrılmak istemesi, onun bütün haklarından vazgeçtiği anlamına gelmez. Hangi hakların hangi koşullarda söz konusu olduğu, ilgili ayetler çerçevesinde değerlendirilmelidir.

Boşanma gerçekleştiğinde de tarafların birbirlerine karşı sorumlulukları sona ermiş sayılmaz. Kur’an, ayrılık sırasında da iyiliği ve adaleti emreder.

Bakara suresinin 231. ayetinde, kadınların zarar vermek amacıyla evlilikte tutulmaları yasaklanır. Bu ayetin ortaya koyduğu temel ilke son derece açıktır: Evlilik, bir insanı cezalandırmak, baskı altında tutmak veya hayatını zorlaştırmak için kullanılamaz.

Aynı şekilde boşanma sırasında kadının ekonomik haklarının gasp edilmesi, mehir hakkının görmezden gelinmesi veya çocukların bir baskı aracına dönüştürülmesi de adalet anlayışıyla bağdaşmaz.

Kur’an, boşanmış kadınlara da maddi destek verilmesini öngörür:
“Boşanmış kadınlar için de uygun bir geçimlik vardır. Bu, sorumluluk bilinci taşıyanlar üzerine bir borçtur.” (Bakara, 2/241)
Talak suresinin 6. ve 7. ayetlerinde de barınma, geçim ve ekonomik imkânlar ölçüsünde harcama yapılması konuları ele alınır. Özellikle hamile olan kadınların doğumlarına kadar geçimlerinin sağlanması bildirilir.

Bu hükümler, boşanmanın ardından kadının ekonomik ve sosyal bakımdan sahipsiz bırakılmaması gerektiğini ortaya koyar.

Boşanmanın Çocuklar ve Toplum Üzerindeki Etkileri
Boşanma, yalnızca eşlerin hayatını ilgilendiren bir karar değildir. Evlilikten doğan çocuklar, aile çevresi ve toplumsal ilişkiler de bu süreçten etkilenir.

Özellikle çocuklar açısından anne ve babanın ayrılması, alışılmış yaşam düzeninin değişmesi anlamına gelebilir. Ekonomik koşullar, yaşanılan çevre, ebeveynlerin birbirlerine karşı tutumları ve çocuğun bu süreçte nasıl korunduğu, ortaya çıkabilecek sonuçları doğrudan etkiler.

Ancak burada önemli bir ayrım yapılmalıdır. Boşanmanın çocukları etkilemesi, her evliliğin mutlaka sürdürülmesi gerektiği anlamına gelmez. Sürekli çatışma, şiddet, baskı ve güvensizlik ortamında büyümek de çocukların ruhsal gelişimini olumsuz etkileyebilir.

Bu nedenle mesele yalnızca boşanmanın gerçekleşip gerçekleşmemesi değildir. Asıl mesele, çocukların haklarının ve güvenliğinin nasıl korunduğudur.

Anne ve babanın ayrılmış olması, çocuklarına karşı sorumluluklarının sona erdiği anlamına gelmez. Eğitim, sağlık, barınma, bakım ve ekonomik ihtiyaçlar konusunda sorumluluk devam eder.

Kur’an'ın genel adalet anlayışı, boşanma sonrasında da çocukların tarafların anlaşmazlıklarından zarar görmemesini gerektirir. Çocukların anne ve babaları arasındaki çekişmelerde bir araç olarak kullanılması, onların haklarının ihlal edilmesidir.

Boşanmanın ekonomik sonuçları da göz ardı edilmemelidir. Bir evin giderlerinin iki ayrı yaşam düzenine bölünmesi, tarafların ekonomik imkânlarını zorlayabilir. Özellikle çocukların bakımını üstlenen tarafın geçim koşulları daha fazla etkilenebilir. Bu nedenle boşanma sürecinde maddi yükümlülüklerin adaletli biçimde yerine getirilmesi büyük önem taşır.

Toplumsal açıdan bakıldığında ise aile kurumunun sağlıklı olması, yalnızca evliliklerin sayısıyla ölçülemez. Aile içindeki sevgi, güven, adalet ve sorumluluk da en az evliliğin devamı kadar önemlidir.

Aileyi Korumak ve Boşanmayı Önlemek
Kur’an'ın aileye yaklaşımında dikkat çeken temel unsurlardan biri, anlaşmazlıkların büyümeden çözülmesine verilen önemdir. Evliliğin korunması için eşlerin birbirlerine karşı anlayışlı, sabırlı ve adaletli davranmaları gerekir.

Evlilik öncesinde tarafların birbirlerini tanımaları, beklentilerini açıkça ortaya koymaları ve evlilikle birlikte üstlenecekleri sorumlulukları bilmeleri önemlidir. Yalnızca duygusal yakınlıkla kurulan, fakat karşılıklı sorumluluk bilincinden yoksun birliktelikler zamanla ciddi sorunlarla karşılaşabilir.

Evlilik devam ederken de iletişim kopukluğu, ekonomik anlaşmazlıklar ve karşılıklı güvensizlik gibi sorunların görmezden gelinmemesi gerekir. Sorunlar büyüdüğünde ailelerin veya tarafsız kişilerin desteği alınabilir. Kur’an'ın Nisa suresinin 35. ayetinde ortaya koyduğu hakemlik yöntemi de bu bakımdan önemli bir yol göstericidir.

Bununla birlikte aileyi korumak adına kadının veya erkeğin haklarından vazgeçmesi beklenemez. Bir tarafın sürekli fedakârlık yapması, diğer tarafın ise sorumluluklarını yerine getirmemesi üzerine kurulu bir evlilik adaletli değildir.

Evliliğin devam etmesi kadar, nasıl devam ettiği de önemlidir. Sevgi ve merhametin yerini korku, baskı ve düşmanlık almışsa yalnızca evlilik bağının korunması gerçek anlamda aileyi korumak değildir.

Kur’an'ın boşanma hükümleri de bu dengeyi gözetir. Önce uzlaşma ve yeniden değerlendirme imkânı tanınır; ayrılık kaçınılmaz olduğunda ise tarafların birbirlerine haksızlık etmeden yollarını ayırmaları istenir.

Sonuç: Evlilikte Sevgi, Ayrılıkta Adalet
Kur’an'ın evlilik ve boşanma konusundaki hükümleri birlikte değerlendirildiğinde ortaya tutarlı bir anlayış çıkmaktadır. Evlilik, sevgi, merhamet, güven ve karşılıklı sorumluluk üzerine kurulmalıdır. Boşanma ise öfkeye, keyfî kararlara ve bir tarafın diğerini cezalandırma isteğine bırakılamaz.

Kur’an, evliliği korumak için uzlaşma yollarını gösterirken, ayrılık kaçınılmaz olduğunda da tarafların haklarını güvence altına alır. Kadının mehir hakkını, ekonomik güvencesini, çocukların bakımını ve boşanma sonrasındaki yükümlülükleri dikkate alır.

Bu yaklaşımda ne erkeğin sınırsız yetkisi vardır ne de kadının hakları görmezden gelinebilir. Her iki taraf da Allah'ın belirlediği sınırlar içerisinde hareket etmek ve birbirlerine karşı adaletli davranmakla yükümlüdür.

Unutulmaması gereken en önemli nokta şudur: Evlilik bir insanın diğerine sahip olması değil, iki insanın karşılıklı hak ve sorumluluklarla ortak bir hayat kurmasıdır. Bu ortaklık sona erdiğinde de insanlık, vicdan ve adalet sona ermez.

Kur’an'ın ortaya koyduğu ölçü, evliliğin sürdürülmesinde de sona erdirilmesinde de aynıdır: Hakka riayet etmek, haksızlıktan uzak durmak ve Allah'ın belirlediği sınırları çiğnememek.

Çünkü bir evliliğin gerçek değeri yalnızca ne kadar sürdüğüyle değil, içerisinde ne kadar adalet, sevgi ve merhamet yaşandığıyla ölçülür. Ayrılığın gerçek değeri de tarafların birbirlerine yaşattıkları acıyla değil, ayrılırken dahi hakları koruyabilmeleriyle ortaya çıkar.

Gerçek olan Allah’ın lütfu, hata ise benim aczimdendir.

Selam ve esenlik, hakikati arayan ve yalnızca Allah'ın kitabını kendisine rehber edinenlerin üzerine olsun.
aydinorhon.com

 

 

 

 

 

 

GAVS VE DERT: İMAN VE TESLİMİYET ÜZERİNE BİR DEĞERLENDİRME

 GAVS VE DERT: İMAN VE TESLİMİYET ÜZERİNE BİR DEĞERLENDİRME

İnsan, hayatı boyunca çeşitli sıkıntılarla karşılaşır. Hastalık, geçim kaygısı, ailevi sorunlar, gelecek endişesi ve çözülemeyen problemler zaman zaman insanı çaresiz hissettirebilir. Böyle zamanlarda insanın bir çıkış yolu araması, yardım istemesi ve kendisine destek olacak birilerini bulmak istemesi son derece doğaldır. Ancak burada üzerinde durulması gereken asıl mesele, insanın yardım araması değil, yardım beklentisini hangi anlayış üzerine kurduğudur. Çünkü iman ve teslimiyet, insanın yalnızca Allah'ın varlığına inanmasıyla değil, O'nun yeterliliğine de güvenmesiyle anlam kazanır.

Günümüzde bazı dinî çevrelerde kullanılan “Gavs var, dert yok” sözü, bu açıdan üzerinde düşünülmesi gereken bir anlayışı ortaya koymaktadır. Bu söz, yalnızca bir kişiyi öven veya ona bağlılığı ifade eden sıradan bir söylem değildir. Aynı zamanda insanın sıkıntılarından kurtulmak için Allah'ın dışında özel yetkilerle donatılmış bir kişiye yönelmesi gerektiği düşüncesini de besleyebilir. İşte asıl sorgulanması gereken nokta budur: Allah'ın yarattığı bir kul, başka kulların dertlerini giderme, görünmeyen yardımlarda bulunma ve onların hayatlarını yönlendirme gücüne sahip olabilir mi? Böyle bir yetkiyi ona kim vermiştir? Kur'an'da bu yetkinin kaynağına ilişkin bir bildirim var mıdır?

Bu soruların cevabını ararken başvuracağımız tek ölçü Kur'an'dır. Çünkü Allah, kulunun kendisine nasıl yönelmesi gerektiğini açıkça bildirmiştir:
“Allah kuluna yetmez mi?” (Zümer, 39/36)
Bu ayet, insanın iman anlayışının merkezinde bulunması gereken temel bir gerçeği hatırlatır. Allah kuluna yetmiyorsa başka kimin yetmesi beklenebilir? Her şeyi yaratan, yaşatan, yöneten ve hükmeden Allah iken O'nun yanına başka kurtarıcılar koymak, Allah'a duyulan güvenin sorgulanmasını gerektirmez mi?

Allah'ın Yetkisi Başkasına Devredilemez
Kur'an'ın Allah tasavvurunda, O'nun kudretine ortak olabilecek, O'nun izni olmadan bir zararı ortadan kaldırabilecek veya bağımsız biçimde bir fayda sağlayabilecek hiçbir varlık yoktur.
“Eğer Allah sana bir sıkıntı verirse onu O'ndan başka giderecek yoktur. Eğer sana bir hayır dilerse O'nun lütfunu geri çevirecek de yoktur. O, lütfunu kullarından dilediğine ulaştırır. O, çok bağışlayandır, çok merhamet edendir.” (Yunus, 10/107)
Bu ayet, insanın sıkıntı ve beklentileri karşısında kime güvenmesi gerektiğini açıkça ortaya koyar. Burada Allah'ın dışında bir varlığın, kendi başına sıkıntı giderme veya hayır ulaştırma gücüne sahip olduğuna ilişkin herhangi bir ifade bulunmaz. Dolayısıyla bir insana, Allah'ın kendisine bildirmediği görünmeyen yetkiler yüklemek, inancın sınırlarını insan düşüncesiyle genişletmek anlamına gelir.

Allah, tevekkülün karşılığını da açıkça bildirmiştir:
“Kim Allah'a karşı gelmekten sakınırsa Allah ona bir çıkış yolu açar ve onu hiç beklemediği yerden rızıklandırır. Kim Allah'a tevekkül ederse O, ona yeter.” (Talâk, 65/2-3)
Dikkat edilirse ayet, Allah'a güvenen insanın başka bir manevi otoriteye bağlanmasını değil, doğrudan Allah'a dayanmasını öğütlemektedir. Tevekkül, insanın elindeki imkânları kullanmadan beklemesi değildir. İnsan çalışır, tedbir alır, çözüm üretir, gerektiğinde başkalarından yardım ister; fakat bütün bunları yaparken hiçbir insanı Allah'ın yerine koymaz. Sebeplere başvurmak başka, sebeplere ilahi güç yüklemek başkadır.

Allah Var Ama Yetmez Anlayışı
Tarih boyunca insanların Allah'ın varlığını kabul etmelerine rağmen O'nun yanına başka ilahlar ve aracılar koyduklarını görüyoruz. Kur'an'da anlatılan müşriklerin önemli bir özelliği de Allah'ı bütünüyle inkâr etmemeleriydi. Onların yanlışı, Allah'ın yanında başka varlıklara da dinî yetkiler ve kutsal konumlar yüklemeleriydi.

Bugün de benzer bir düşünce farklı isimler ve söylemler altında karşımıza çıkabilmektedir. Gavs, kutup, gavs-ı azam, mübarek veya efendi gibi unvanlarla anılan kişilere olağanüstü yetkiler yüklenmesi, insanın Allah ile ilişkisine başka bir otoriteyi dâhil etmesi sonucunu doğurabilir.

Elbette bir insanın bilgisine, tecrübesine, ahlakına ve güzel davranışlarına değer vermek başka bir şeydir. Bir insanı Allah'ın özel yetkilerle donattığına inanmak, onun görünmeyen âlemde tasarruf sahibi olduğunu düşünmek ve sıkıntıların giderilmesini ondan beklemek ise bambaşka bir meseledir.

Kur'an'ın eleştirdiği temel yanlış da tam olarak burada ortaya çıkar: Allah'a ait olan yetkilerin başka varlıklara verilmesi.
“De ki: Allah'ı bırakıp da sizin için ne bir zarara ne de bir faydaya gücü yeten şeylere mi kulluk ediyorsunuz? Oysa Allah, hakkıyla işitendir, hakkıyla bilendir.” (Mâide, 5/76)
Bu ayet, yalnızca putların önünde eğilen insanlara yönelik bir uyarı olarak değerlendirilmemelidir. Allah'ın dışında herhangi bir varlığa, kendisinde bulunmayan ilahi güç ve yetkiler yüklenmesi de aynı temel sorunu gündeme getirir. Bir insanın Allah'ın sevgili kulu olduğuna inanmak, ona Allah'ın yetkilerinden pay vermeyi gerektirmez.

Allah İle Kul Arasına Aracı Gerekir mi?
İnsanın Allah'a ulaşabilmesi için başka bir insanın manevi aracılığına ihtiyaç duyduğu düşüncesi de Kur'an açısından sorgulanmalıdır. Allah, kendisini kullarından uzak ve ancak belirli kişilerin aracılığıyla ulaşılabilecek bir varlık olarak tanıtmaz. Tam tersine, kuluna yakın olduğunu ve duasını işittiğini bildirir.
“Kullarım sana beni sorduklarında bilsinler ki ben çok yakınım. Bana dua ettiğinde dua edenin duasına karşılık veririm. O hâlde onlar da benim çağrıma karşılık versinler ve bana iman etsinler ki doğru yolu bulabilsinler.” (Bakara, 2/186)
Bu ayette Allah, kendisine yönelmek isteyen kuluna herhangi bir aracı göstermemiştir. Kulun duasını işitenin, ona yakın olanın ve karşılık vereceğini bildirenin doğrudan kendisi olduğunu açıklamıştır.
“Rabb’iniz şöyle buyurdu: Bana dua edin, duanıza karşılık vereyim.” (Mümin, 40/60)
Öyleyse insanın Allah'a yönelmesi için bir gavsın, şeyhin veya başka bir dinî otoritenin iznine ya da aracılığına ihtiyacı olduğunu söylemek hangi Kur'an ayetine dayandırılabilir? Allah'ın açıkça kendisine çağırdığı bir kulun, başka bir kulun kapısında manevi kurtuluş araması nasıl açıklanabilir?

Burada önemli olan, dua etmekle bir insandan yardım istemeyi birbirine karıştırmamaktır. Bir insandan hastalığında yardım istemek, bir doktora başvurmak, bir arkadaşından destek almak veya bir uzmandan bilgi edinmek hayatın olağan ilişkileridir. Bunlar Allah'ın yarattığı imkânlardan yararlanmaktır. Ancak bir insandan Allah'a ait olan görünmeyen yardımı, özel manevi tasarrufu veya ilahi müdahale gücünü beklemek aynı kapsamda değerlendirilemez.

Gavsın Yetkisi Nereden Geliyor?
Bir insana gavs unvanı verilmesi, ona kendiliğinden herhangi bir güç kazandırmaz. Bir kişinin Allah katında değerli olduğuna inanılması da ona başkalarının hayatına müdahale etme yetkisi verildiğini göstermez. İnsanların bir kişiye duyduğu sevgi, bağlılık veya saygı, o kişinin Allah tarafından özel bir kurtarıcı olarak görevlendirildiğinin kanıtı olamaz.

Bu noktada şu soruların cevaplanması gerekir: Gavs olduğu söylenen kişi, insanların dertlerini hangi bilgiyle bilmektedir? Uzakta bulunan bir insanın sıkıntısından nasıl haberdar olmaktadır? Bir başkasının hastalığını, geçim sorununu veya geleceğini hangi yetkiyle değiştirebilmektedir? Bu yetkinin Kur'an'da açık bir karşılığı var mıdır?

Kur'an, gayb bilgisinin Allah'a ait olduğunu bildirir:
“De ki: Göklerde ve yerde Allah'tan başka hiç kimse gaybı bilmez.” (Neml, 27/65)
Dolayısıyla bir insana Allah'ın bildirmediği gayb bilgileri yüklemek, onun Allah katındaki konumunu insan düşüncesiyle belirlemek anlamına gelir. Bir kişinin geleceği bildiğini, uzaktaki insanların hâllerinden haberdar olduğunu veya görünmeyen âlemde özel tasarruflarda bulunduğunu ileri sürmek, Kur'an'ın ortaya koyduğu ölçüyle bağdaşmaz.

Bir insanın salih, dürüst, merhametli ve bilgili olması mümkündür. Ancak bunların hiçbiri ona Allah'a ait yetkiler kazandırmaz. Allah'ın kulu olmakla Allah'ın yetkilerini kullanabilmek arasında aşılmaz bir fark vardır.

Selim Kalp Kime Güvenir?
Kur'an, insanın Allah'a hangi kalple ulaşması gerektiğini de açıkça bildirir:
“O gün ne mal fayda verir ne de evlat. Ancak Allah'a selim bir kalple gelenler başka.” (Şuarâ, 26/88-89)
Selim kalp, Allah'a ortak koşmayan, O'nun hükmünü yeterli gören, güvenini ve bağlılığını O'na yönelten kalptir. Böyle bir kalp, Allah'ın dışında kurtarıcılar aramaz. İnsanları Allah'ın yerine koymaz, dinî unvanlardan güç üretmez ve manevi bağlılığı ilahi yetkiyle karıştırmaz.

İnsan, kendisine iyi davranan birini sevebilir, bilgili birinden faydalanabilir, salih insanların davranışlarını örnek alabilir. Ancak sevgi ve saygı, kulluk ve teslimiyet sınırını aşmamalıdır. Çünkü Allah'a ait olan yönelişin başka bir varlığa aktarılması, insanın imanındaki en önemli ölçünün kaybolmasına yol açar.

Burada asıl mesele, bir kişinin adının gavs, şeyh veya başka bir unvanla anılması değildir. Mesele, o kişiye yüklenen anlam ve ondan beklenen yetkidir. Bir insanı sevmekle ona sığınmak, ondan bilgi almakla onun görünmeyen güç sahibi olduğuna inanmak aynı şey değildir.

Dertlerin Çözümünü Nerede Aramalıyız?
İnsanın sıkıntılarını gidermek için çaba göstermesi, çözüm yolları araması ve diğer insanlardan yardım alması gerekir. Kur'an, insanın hayatını böyle bir çaba ve sorumluluk üzerine kurar. Hastalanan insan tedavi olmalı, geçim sıkıntısı çeken insan çalışmalı, haksızlığa uğrayan hakkını aramalı, bir sorunla karşılaşan insan aklını ve imkânlarını kullanmalıdır.

Bütün bunları yapmak Allah'a güvenmekle çelişmez. Tam tersine, Allah'ın insana verdiği aklı, iradeyi ve imkânları kullanmak hayatın sorumluluklarındandır. Ancak insanlardan alınan yardımla Allah'a ait olduğu düşünülen manevi güçleri birbirinden ayırmak gerekir.

Bir doktorun hastayı tedavi etmesi, bir dostun sıkıntıya düşen insana destek olması, bir uzmanın sorunların çözümüne katkı sağlaması somut ve anlaşılabilir yardımlardır. Fakat bir kişinin, Allah'ın kendisine vermediği özel bir güçle insanların dertlerini kaldırdığına inanmak farklıdır.

Allah'ın yardımı, her zaman insanın beklediği biçimde ve zamanda gerçekleşmeyebilir. Dua eden herkesin istediği şeyin aynen gerçekleşeceğine ilişkin bir garanti yoktur. İnsan bazen istediğine kavuşur, bazen sabretmek zorunda kalır, bazen de karşılaştığı zorluklarla mücadele eder. Tevekkül, Allah'ın vereceği sonucu kendi beklentilerine göre belirlemek değil, O'na güvenerek doğru olanı yapmaya devam etmektir.

Bu nedenle Allah'a güvenmek, hayatın bütün sıkıntılarının ortadan kalkacağına inanmak değildir. Allah'a güvenmek, sıkıntılar karşısında O'nun dışında ilahi güç sahibi kurtarıcılar aramamaktır.

Sonuç: Gavs mı, Allah mı?
İnsanın hayatında dertler olabilir. Hastalıklar, kayıplar, geçim sıkıntıları ve çözülemeyen sorunlar yaşanabilir. Hiç kimse bunlardan bütünüyle uzak bir hayat sürmez. Ancak bütün bu sıkıntılar karşısında insanın imanını belirleyen şey, kime güvendiği ve kime yöneldiğidir.

Kur'an, Allah'ın kuluna yettiğini, kendisine dua edildiğinde yakın olduğunu, zarar ve fayda konusunda mutlak yetkinin kendisine ait bulunduğunu açıkça bildirir. Buna rağmen bir insanın başka bir insana olağanüstü güçler yüklemesi, onun dertleri kaldıracağına inanması ve manevi kurtuluşu o kişiye bağlaması, üzerinde ciddi biçimde düşünülmesi gereken bir inanç anlayışıdır.

Bir insanın Allah'a yakın olması, başka insanları Allah'a yaklaştırmak için vazgeçilmez bir aracı olduğu anlamına gelmez. Bir insanın salih olması, başkalarının kaderini değiştirebileceğini göstermez. Bir insanın sevilmesi, ona Allah'ın yetkilerinin verilebileceği anlamına gelmez.

Asıl güven, insanın Allah'ın yeterliliğine inanmasıdır. Asıl teslimiyet, Allah'ın dışında ilahi güç sahibi bir varlık aramamaktır. Asıl kulluk ise ihtiyaçlarını, korkularını, beklentilerini ve dualarını doğrudan Allah'a yöneltmektir.

Bu nedenle “Gavs var, dert yok” sözü yerine, Kur'an'ın öğrettiği şu gerçeği hatırlamak gerekir:

Allah var. O'nun kuluna yetmesi için başka bir kurtarıcıya ihtiyacı yoktur.
“Kim Allah'a tevekkül ederse O, ona yeter.” (Talâk, 65/3)

Gerçek olan Allah’ın lütfu, hata ise benim aczimdendir.

Selam ve esenlik, hakikati arayan ve yalnızca Allah'ın kitabını kendisine rehber edinenlerin üzerine olsun.
aydinorhon.com

 

ELÇİ DÖNEMİNDE VAHYİ TEBLİĞ EDENLERLE ALAY ETME

 ELÇİ DÖNEMİNDE VAHYİ TEBLİĞ EDENLERLE ALAY ETME

Kur’an, vahyin insanlara ulaştırıldığı dönemlerde, bu mesajı tebliğ eden elçilerin ve onlara inananların karşılaştıkları tutumları açıkça anlatır. Bu tutumların başında alay etmek, küçümsemek, yalanlamak ve vahyi getiren kişiyi toplumun gözünde değersiz göstermeye çalışmak gelir. Çünkü vahyin bildirdiği gerçekler, çoğu zaman insanların alışkanlıklarıyla, çıkarlarıyla ve atalarından devraldıkları inançlarla çatışmıştır.

İnsanlar, kendilerine sunulan mesajın içeriğini değerlendirmek yerine, çoğu zaman onu getiren elçiyi hedef almışlardır. Böylece tartışılması gereken vahiy geri plana itilmiş, elçinin kişiliği, konumu ve insan oluşu tartışma konusu yapılmıştır.

Kur’an, bu tutumun yalnızca belirli bir topluma özgü olmadığını, geçmişte gönderilen elçilerin de benzer tepkilerle karşılaştığını bildirir:
“Andolsun, senden önceki elçilerle de alay edildi. Ben de inkâr edenlere mühlet verdim. Sonra onları yakaladım. Benim cezalandırmam nasılmış!” (Ra'd, 13/32)
Bu ayet, elçilerle alay edilmesinin tarih boyunca tekrarlanan bir davranış olduğunu gösterir. Vahyi tebliğ edenlerin karşılaştıkları tepki, getirdikleri mesajın doğruluğundan çok, bu mesajın toplumun yerleşik anlayışlarını sorgulamasından kaynaklanmıştır. İnsanlar, alıştıkları inançları terk etmek istemediklerinde, kendilerini sorgulamaya çağıran kişiyi küçümsemeyi ve onunla alay etmeyi bir savunma yolu olarak kullanmışlardır.

Vahyi Yalanlamak ve Elçiyi Küçümsemek
Duhan suresinde, kendilerine gönderilen uyarılar karşısında gerçeği kabul etmek istemeyen insanların tutumu şöyle anlatılır:
“Sonra ondan yüz çevirdiler ve ‘Öğretilmiş bir deli!’ dediler.” (Duhan, 44/14)
Burada dikkat çeken husus, insanların kendilerine ulaştırılan uyarıyı değerlendirmek yerine, onu tebliğ edeni suçlamalarıdır. Mesajın içeriğiyle yüzleşmek yerine, mesajı getiren kişinin aklını ve kişiliğini hedef almışlardır. Böylece vahyin ortaya koyduğu gerçekleri tartışmak yerine, onu tebliğ eden kişiyi itibarsızlaştırmaya yönelmişlerdir.

Furkan suresinde de bu küçümseyici tavır doğrudan dile getirilir:
“Seni gördüklerinde, seni ancak alaya alıyorlar. ‘Allah'ın elçi olarak gönderdiği kişi bu mu?’ diyorlar.” (Furkan, 25/41)
Bu sözler, insanların elçinin taşıdığı mesajı değil, elçinin kim olduğunu ve nasıl bir insan olduğunu sorguladıklarını gösterir. Onların beklentisi, kendi anlayışlarına göre önemli, itibarlı ve güçlü gördükleri bir kişinin elçi olarak gönderilmesidir. Oysa Allah'ın vahyi, insanların makam ve itibar ölçülerine göre değerlendirilmez.

Elçinin İnsan Olmasını Yadırgamak
Kur’an'da karşımıza çıkan bir başka itiraz, elçilerin insan olmasına yöneliktir. İnsanlar, Allah'ın mesajını kendileri gibi bir insanın getirmesini kabullenmek istememişlerdir. Oysa elçilerin insanlardan seçilmiş olması, onların gönderiliş amacının ve insanlara örnek oluşlarının bir gereğidir.

İsrâ suresinde, vahyi dinleyen fakat onu kabul etmek istemeyenlerin kendi aralarında şöyle konuştukları bildirilir:
“Biz onların seni dinlerken neye kulak verdiklerini, kendi aralarında gizlice konuşurlarken de o zalimlerin, ‘Siz ancak büyülenmiş bir adama uyuyorsunuz.’ dediklerini çok iyi biliyoruz.” (İsrâ, 17/47)
Hicr suresinde ise bu suçlamanın başka bir örneği yer alır:
“Dediler ki: ‘Ey kendisine Zikir indirilen kişi! Sen mutlaka delisin.’” (Hicr, 15/6)
Sâffât suresinde de Allah'ın birliğine çağrı karşısında gösterilen kibirli tutum anlatılır:
“Onlara, ‘Allah'tan başka ilah yoktur.’ denildiğinde büyüklük taslıyorlardı. ‘Biz, deli bir şair için ilahlarımızı mı terk edeceğiz?’ diyorlardı.” (Sâffât, 37/35-36)
Bu ayetlerde ortak bir tavır görülmektedir: İnsanlar, kendilerine ulaştırılan vahyi anlamaya ve değerlendirmeye yönelmek yerine, elçiyi çeşitli suçlamalarla itibarsızlaştırmaya çalışmışlardır. Allah'ın birliğine yapılan çağrı karşısında kendi inançlarını sorgulamak yerine, bu çağrıyı yapan kişiyi küçümsemeyi tercih etmişlerdir.

Vahyi Getiren Kişinin Konumunu Sorgulamak
İnsanların vahye karşı geliştirdikleri itirazlar yalnızca elçinin insan oluşuyla sınırlı kalmamıştır. Onlar, elçinin toplumdaki konumunu ve sahip olduğu imkânları da ölçü olarak kullanmışlardır.

Zuhruf suresinde bu anlayış şöyle aktarılır:
“Bu Kur'an, iki şehirden büyük bir adama indirilmeli değil miydi?” (Zuhruf, 43/31)
Burada insanların düşündüğü şey, vahyin içeriği veya doğruluğu değildir. Onlara göre böyle büyük bir mesaj, toplumda itibarlı ve zengin kabul edilen bir kişiye verilmelidir. Kendi değer ölçülerini Allah'ın tercihinin önüne koymuşlardır. Böylece vahyin kaynağını ve bildirdiği gerçekleri değerlendirmek yerine, onu kimin getirdiği üzerinden reddetmeye yönelmişlerdir.

Oysa vahyin değeri, onu tebliğ eden kişinin servetiyle, makamıyla veya toplumdaki itibarıyla ölçülemez. İnsanların değerli gördüğü özellikler, Allah'ın elçi seçme ölçüsü değildir.

Sonuç: Mesajı Değil, Mesajı Getireni Hedef Almak
Kur'an'da anlatılan bu örnekler, yalnızca geçmişte yaşanmış olaylar değildir. Vahyin insanlara ulaştırıldığı dönemlerde elçilere yöneltilen alay, küçümseme, suçlama ve dışlama davranışlarının bugün de farklı biçimlerde sürdüğünü görmekteyiz. Dün Nebi Muhammed'e ve onunla birlikte vahyi tebliğ edenlere yöneltilen suçlamalar, bugün Kur'an'ı insanlara duyurmaya çalışanlara yöneltilmektedir. Değişen zaman ve kişiler olsa da gerçeği reddetmenin yöntemleri pek değişmemiştir.

Bugün Kur'an'ı tek başına Allah'ın kitabı ve dinin temel ölçüsü olarak kabul eden, insanları doğrudan vahye yönlendiren kişiler, çoğu zaman en yakın çevreleri tarafından bile dışlanmaktadır. Nebi Muhammed'in Allah'ın elçisi olduğunu kabul ettikleri hâlde, onun getirdiği vahyi merkeze alanları küçümseyen, hatta Nebi Muhammed'i yok saymakla suçlayan bir anlayışla karşılaşılmaktadır. Daha da ileri gidilerek Kur'an'ı rehber edinen insanlara kâfir denilebilmekte, imanları sorgulanabilmekte ve toplumun dışına itilmektedirler.

Burada son derece önemli bir çelişki ortaya çıkmaktadır: Nebi Muhammed'e iman ettiğini söyleyenler, onun Allah'tan aldığı vahyi insanlara duyurmaya çalışanları neden düşman olarak görmektedir? Nebi Muhammed'in getirdiği Kitap'a bağlı kalmayı savunmak nasıl olur da onun elçiliğini reddetmek şeklinde yorumlanabilir? Bir insanın imanını, Allah'ın kitabına bağlılığı üzerinden değil de geleneksel kabullere ne ölçüde uyduğu üzerinden değerlendirmek, üzerinde ciddi biçimde düşünülmesi gereken bir tutum değil midir?

Dün Nebi Muhammed'e de kendi toplumunun alışılmış inançlarına karşı çıktığı, atalarından devralınan kabulleri sorguladığı ve insanları Allah'ın vahyine çağırdığı için karşı çıkılmıştı. Bugün de Kur'an'ı rehber edinen insanlar, benzer gerekçelerle suçlanmakta, küçümsenmekte ve dışlanmaktadır. Dün elçinin getirdiği mesajla yüzleşmek yerine elçinin kendisi hedef alınmıştı; bugün de Kur'an'ın bildirdikleriyle yüzleşmek yerine Kur'an'ı merkeze alan insanlar hedef alınmaktadır.

Öyleyse kendilerine Kur'an Müslümanı diyenleri dışlayan, onlara kâfir diyen, imanlarını sorgulayan insanların önce kendilerine şu soruları sormaları gerekir: Ben gerçekten neye iman ediyorum? İman ettiğimi söylediğim Nebi Muhammed'in getirdiği vahye mi bağlıyım, yoksa atalarımdan devraldığım dinî kabulleri mi koruyorum? Allah'ın kitabını mı ölçü kabul ediyorum, yoksa Allah'ın kitabının yanında oluşturulmuş insan sözlerini de dinin vazgeçilmez hükümleri hâline mi getiriyorum?

Çünkü insanın imanını belirleyen, kendisine taktığı isim veya mensubu olduğunu söylediği topluluk değildir. Asıl belirleyici olan, Allah'a ve O'nun vahyine karşı nasıl bir tutum içinde olduğudur. Kur'an'ı rehber edinen bir insanı, sırf geleneksel kabullere bağlı kalmadığı için kâfir ilan etmek, aslında insanın kendi iman anlayışını da sorgulamasını gerektirir.

Dün Nebi Muhammed'e karşı çıkanlar da kendi inançlarının doğru olduğuna inanıyor, yaptıklarını haklı görüyor ve onun getirdiği vahyi kabul etmemek için çeşitli gerekçeler ileri sürüyorlardı. Bugün de Kur'an'ı rehber edinen insanları dışlayan ve suçlayanlar, acaba aynı tutumu sergiliyor olabilirler mi? Geçmişte elçilere yapılanları okuyup onları eleştirmek kolaydır. Asıl önemli olan, bugün aynı davranışları başkalarına karşı sergileyip sergilemediğimizi fark edebilmektir.

 

Geçmişte yaşananları bugünden değerlendirirken, o dönemin insanlarının da kendi inançlarını sorgulamak yerine korumayı tercih ettiklerini gözden kaçırmamak gerekir. İnsan, içinde yetiştiği inançları doğru kabul ettiğinde, bunlara aykırı bir mesajla karşılaştığında çoğu zaman mesajı anlamaya çalışmak yerine onu reddetme eğilimi gösterir. İşte Kur'an'ın anlattığı geçmiş olayları bugüne taşımamızın nedeni de budur. Çünkü bu olaylar yalnızca geçmişte yaşayan insanların değil, bugün de benzer tutumlar sergileyebilen herkesin kendisini sorgulamasını gerektirir.

İşte herkesin kendisine sorması gereken asıl soru budur. Çünkü geçmişte elçilerle alay edenleri kınamak, bugün aynı zihniyetin farklı biçimlerini sürdürürken bir anlam taşımaz. İnsan, başkalarının imanını sorgulamadan önce kendi imanının kaynağını ve ölçüsünü sorgulamalıdır.

Nebi Muhammed'e iman ettiğini söyleyip onun getirdiği vahyi rehber edinenleri dışlamak, üzerinde düşünülmesi gereken büyük bir çelişkidir. Vahye bağlılık, insanları suçlama gerekçesi değil, insanın kendi inancını yeniden gözden geçirmesinin vesilesi olmalıdır.

Gerçek olan Allah’ın lütfu, hata ise benim aczimdendir.

Selam ve esenlik, hakikati arayan ve yalnızca Allah'ın kitabını kendisine rehber edinenlerin üzerine olsun.
aydinorhon.com

 

CELALEDDİN RUMİ’Yİ NE KADAR TANIYORUZ?

 CELALEDDİN RUMİ’Yİ NE KADAR TANIYORUZ?

Bir insanı ne kadar tanıyoruz? Bir düşünceyi, bir kitabı, bir inanç anlayışını gerçekten okuyarak mı tanıyoruz, yoksa bize anlatılanlarla mı yetiniyoruz? Hele söz konusu, yüzyıllardır büyük bir saygıyla anılan, eserleri milyonlarca insan tarafından okunan Celaleddin Rumi ise bu soruyu sormak daha da önem kazanıyor.

Ben okumadan hüküm vermekten, bir insanı dinî inancı üzerinden suçlamaktan kaçınırım. Çünkü bilmediğimiz bir konuda konuşmak da, bir insana söylemediği sözleri isnat etmek de doğru değildir. Rabb'imiz şöyle buyurur:

“Bilmediğin şeyin ardına düşme. Çünkü kulak, göz ve kalp; bunların hepsi ondan sorumludur.” (İsra, 17/36)

Bu ayet yalnızca dedikoduya değil, araştırmadan inanıp hüküm vermeye de bir uyarıdır. Öyleyse gelin, Celaleddin Rumi'yi de başkalarının anlattıklarıyla değil, kendi eserlerinde yazdıklarıyla tanımaya çalışalım.

Burada amacımız bir insanı karalamak, onun bütün düşüncelerini yanlış ilan etmek veya tarihî kişiliğini küçümsemek değildir. Amacımız, bir insanın söylediklerini Kur'an'ın ortaya koyduğu ölçüyle karşılaştırmaktır. Çünkü sevdiğimiz, saydığımız, büyük gördüğümüz hiç kimse Allah'ın kitabının üzerinde bir ölçü hâline getirilemez.

Bir insanın güzel sözleri bulunabilir. İnsanlara iyiliği, sevgiyi, hoşgörüyü anlatmış olabilir. Fakat bunlar, o insanın her sözünü doğru kabul etmemizi gerektirmez. Önemli olan, söylenenin kimin tarafından söylendiği değil, ne söylendiği ve hangi ölçüye uygun olduğudur.

MEVLÂ VE MEVLÂNA: BİR İSİMDEN DAHA FAZLASI MI?

Önce sıkça kullanılan bir kavramı açıklığa kavuşturalım: Mevlâna.

Mevlâ kelimesi Arapçada dost, yardımcı, sahip, efendi ve koruyucu gibi farklı anlamlarda kullanılır. Kur'an'da Allah için de kullanılır. Örneğin Bakara suresinin sonunda şöyle dua ederiz:

“Sen bizim Mevlâmızsın. Öyleyse inkârcılar topluluğuna karşı bize yardım et.” (Bakara, 2/286)

Yine Rabb'imiz şöyle buyurur:

“Bu böyledir. Çünkü Allah iman edenlerin Mevlâsıdır. İnkârcıların ise Mevlâsı yoktur.” (Muhammed, 47/11)

Burada Allah'ın mutlak sahipliği, koruyuculuğu ve yardım ediciliği anlatılır. Ancak kelimenin farklı bağlamlarda insanlar için de kullanılabildiğini unutmamak gerekir. Dolayısıyla bir insana tarihsel bir saygı unvanı olarak Mevlâna denilmesini tek başına Allah'ın sıfatlarına ortak koşmak şeklinde değerlendiremeyiz.

Fakat asıl mesele unvanın kendisi değil, o unvanın etrafında oluşturulan anlayıştır.

Bir insanı öyle bir konuma getiririz ki artık söylediği her söz doğru, yazdığı her kitap kutsal, yaptığı her yorum tartışılmaz hâle gelir. İşte o zaman bir saygı ifadesi olmaktan çıkan bu yaklaşım, dinî bir otoriteye dönüşür.

Oysa Allah'ın benzeri yoktur:

“O'nun benzeri hiçbir şey yoktur. O, işitendir, görendir.” (Şura, 42/11)

Allah ile kul arasındaki sınır açıktır. Hiçbir insan, ne kadar bilgili ve etkileyici olursa olsun, Allah'ın sahip olduğu mutlak yetkiyi ve ilahî konumu paylaşamaz.

MESNEVİ ALLAH'IN KELAMIYLA AYNI ÖLÇÜYE Mİ KONULUYOR?

Şimdi Celaleddin Rumi'nin en tanınmış eseri Mesnevi'ye bakalım.

Önce Kur'an'da yer alan bir ayeti hatırlayalım:

“Eğer yeryüzündeki ağaçlar kalem, deniz de mürekkep olsa, ardından ona yedi deniz daha eklense, Allah'ın kelimeleri tükenmez. Şüphesiz Allah güçlüdür, hikmet sahibidir.” (Lokman, 31/27)

Bu ayette Allah'ın kelimelerinin tükenmezliği anlatılır. İnsanların sahip olduğu imkânlar ne kadar çoğalırsa çoğalsın Allah'ın kelimelerini yazmaya yetmez.

Şimdi Mesnevi'nin altıncı cildinde, 2248. beyit ve devamında yer alan ifadeye bakalım. Mevlânâ, ormanların kalem, denizlerin mürekkep olması durumunda bile Mesnevi'nin sonunun gelmeyeceğini anlatır. Bu beyit, Mesnevi'nin anlam ve hikmet bakımından tükenmezliğini vurgulayan bir ifade olarak aktarılır.

Burada hemen bir hüküm vermeyelim. Şiirde benzetmeler, mecazlar ve abartılı anlatımlar bulunabilir. Bir şairin eserini övmek amacıyla böyle bir ifade kullanması, tek başına Allah'ın kelamına ortaklık iddiasında bulunduğunu kanıtlamaz.

Ancak şu soruyu sormak zorundayız: Allah'ın kelimelerinin tükenmezliğini anlatan bir ayetin benzeriyle bir insanın eserinin tükenmezliğini anlatmak, okuyucuda nasıl bir algı oluşturur?

Bir insanın eseri ne kadar büyük olursa olsun, sonuçta insanın eseridir. Onu Kur'an'ın ortaya koyduğu ilahî ölçüyle aynı anlam alanına taşımak doğru değildir.

Daha da önemlisi, bir eseri sevenlerin o esere yüklediği anlam ile yazarının gerçekten ne söylediğini birbirinden ayırmalıyız. Eleştirimizi de bu ayrımı gözeterek yapmalıyız.

“BEN TANRI’YIM” SÖZÜNÜN AÇIKLAMASI

Rumi'nin Fîhi Mâ Fîh adlı eserinde yer alan bir açıklama, üzerinde özellikle durulması gereken bir başka konudur.

Eserde Hallâc-ı Mansur'un söylediği kabul edilen “Ene'l-Hak” sözü açıklanırken şu düşünce aktarılır:

“Ben Tanrı'yım” demek, kişinin kendisini yok etmesi, kendisini ortadan kaldırması ve geriye yalnızca Tanrı'nın kalması anlamına gelir. Buna karşılık “Ben kulum” demek, iki ayrı varlığı kabul etmek olarak değerlendirilir.

Bu açıklama, Rumi'nin düşüncesinde tasavvufî yok oluş anlayışının nasıl bir yere sahip olduğunu göstermektedir. Burada söz konusu olan, kişinin kendi benliğini ilahî varlık içinde yok saydığı bir düşünce biçimidir. (Fîhi Mâ Fîh, 1989, s. 37; Seadet Şıhiyeva'nın akademik incelemesindeki aktarım.)

Peki Kur'an bu konuda nasıl bir ölçü koyuyor?

Rabb'imiz açıkça şöyle buyurur:

“De ki: Ben de ancak sizin gibi bir insanım. Bana, ilahınızın tek bir ilah olduğu vahyediliyor.” (Kehf, 18/110)

Bu ayet, insan ile Allah arasındaki ayrımı hiçbir yoruma ihtiyaç bırakmayacak açıklıkta ortaya koyar. İnsan insandır, Allah Allah'tır. İnsanın kendi benliğini yok sayması veya bir tasavvuf hâli yaşadığını düşünmesi, onu Allah'la aynı varlık hâline getirmez.

Bir başka ayette Rabb'imiz şöyle buyurur:

“Göklerin ve yerin yaratılması, insanların yaratılmasından elbette daha büyük bir şeydir. Fakat insanların çoğu bilmez.” (Mümin, 40/57)

Kur'an'ın anlattığı Allah-kul ilişkisi, insanın Allah'ın varlığı içinde eriyerek ilahî bir kimlik kazanması üzerine kurulmamıştır. İnsan yaratılmıştır, Allah ise yaratandır. Bu ayrımı ortadan kaldıran bir düşünceyi, hangi tasavvufî açıklamayla sunarsak sunalım, Kur'an'ın açık hükümleriyle karşılaştırmak zorundayız.

Burada Rumi'nin düşüncesini aktarırken önemli bir ayrıntıyı da gözden kaçırmayalım: Bu ifade onun kendi ilahlık iddiası değildir. Hallâc-ı Mansur'un sözünü tasavvufî bir anlayışla açıklamasıdır. Fakat bu açıklamanın ortaya koyduğu düşünceyi sorgulamak elbette mümkündür.

MESNEVİ BİR REHBER Mİ, VAHİY Mİ?

Mesnevi'nin etrafında oluşan düşünce dünyasında dikkat çeken başka ifadeler de vardır.

Mesnevi'nin insanlara yol gösterecek bir eser olarak sunulması, hatta Molla Câmî'ye atfedilen meşhur sözde olduğu gibi, “Nebi değil fakat kitabı vardır” denilmesi bu anlayışın nasıl bir noktaya taşındığını gösterir. Bu söz Rumi'nin kendi sözü değil, onun hakkında söylenmiş bir değerlendirmedir. (III. Uluslararası Mevlâna Kongresi bildirileri, Şefik Can'ın çalışması.)

Şimdi kendimize soralım: Bir insanın yazdığı eser, ne kadar değerli olursa olsun, Allah'ın indirdiği kitabın yerini alabilir mi?

Kur'an'da bu konuda son derece açık bir ölçü vardır:

“Bu Kur'an, bana onunla sizi ve ulaştığı herkesi uyarmam için vahyedildi.” (En'am, 6/19)

Allah'ın insanlara gönderdiği uyarının kaynağı bellidir. Bu görev, bir insanın kendi düşüncelerini vahiy mertebesine yükseltmesiyle gerçekleşmez.

Rabb'imiz yine şöyle buyurur:

“Yoksa Allah'tan başkasını hakem mi arayayım? Oysa size kitabı açıklanmış olarak indiren O'dur.” (En'am, 6/114)

Öyleyse bir insanın yazdığı eseri okuyabilir, ondan yararlanabilir, güzel bulduğumuz düşüncelerini alabiliriz. Ancak onu dinî hükümlerin kaynağı, insanların kurtuluşunun vazgeçilmez rehberi veya Kur'an'ın yanında ikinci bir kutsal kitap konumuna getiremeyiz.

Mesnevi'nin bir edebiyat ve tasavvuf eseri olarak değeri başka, ona yüklenen dinî otorite başka bir meseledir. Bu ikisini birbirine karıştırmamak gerekir.

“ÂLEMLERİN RABBİNDEN İNDİRİLMİŞTİR” İFADESİ KİME AİTTİR?

Şimdi daha önemli bir ayrıntıya gelelim.

Kur'an'da bazı ifadeler vardır ki bunlar doğrudan vahyin kaynağını ve niteliğini bildirir. Örneğin:

“Şüphesiz o, âlemlerin Rabb’inden indirilmedir.” (Şuara, 26/192)

Burada anlatılan Kur'an'dır. Yani Allah'ın Resül Muhammed'e indirdiği vahiydir.

Kur'an'ın kaynağı konusunda hiçbir belirsizlik yoktur:

“Kitabın indirilmesi, güçlü ve hikmet sahibi Allah tarafındandır.” (Zümer, 39/1)

Peki bir insanın kaleme aldığı esere Rabbânî ilham atfedildiğinde, hatta bu eser vahiy çağrışımı yapan ifadelerle tanıtıldığında ne düşünmeliyiz?

İlham ile vahiy aynı şey midir?

Bir insanın zihnine bir düşünce gelebilir. Bir şair güçlü duygular yaşayabilir. Bir düşünür derin gözlemler yapabilir. Bunların hepsi insana ait düşünce ve tecrübe alanındadır. Fakat bunların hiçbiri kendiliğinden Allah'ın indirdiği vahiy hâline gelmez.

Kur'an, elçilik görevinin Allah tarafından belirlendiğini bildirir:

“Allah, meleklerden de elçiler seçer, insanlardan da. Şüphesiz Allah işitendir, görendir.” (Hac, 22/75)

Nebi Muhammed'e gelen vahyin niteliği de açıkça belirtilir:

“O, hevadan konuşmaz. O, kendisine vahyedilenden başkası değildir.” (Necm, 53/3-4)

Burada söz konusu olan, Allah'ın seçtiği elçiye gönderdiği vahiydir. Bir insanın yazdığı kitabı aynı konuma taşımak mümkün değildir.

Çünkü Allah'ın indirdiği Kur'an'ın korunması da Allah'ın güvencesi altındadır:

“Şüphesiz zikri biz indirdik, onun koruyucusu da elbette biziz.” (Hicr, 15/9)

Bir insanın eseri ise insanın düşüncesini, bilgisini, duygularını ve döneminin anlayışını yansıtır. Dolayısıyla hiçbir beşerî eser, Kur'an'ın sahip olduğu ilahî güvenceye ve otoriteye sahip değildir.

BİR ESERİN KUR'AN'IN ÖNÜNE GEÇMESİ

Burada önemli bir noktaya daha dikkat çekmek istiyorum.

Rumi'nin Kur'an'a bağlılığını ifade eden kendi sözleri de vardır. Rubailerinde şu anlamdaki ifadeyi kullanır:

“Yaşadığım sürece Kur'an'ın kölesiyim ve seçilmiş Muhammed'in yolunun toprağıyım. Kim benden bunun dışında bir söz naklederse, ben o sözden de nakledenden de şikâyetçiyim.”

Bu söz, onun Kur'an'a bağlılığını gösteren önemli bir örnektir. (Rubailer, II, 1311; ayrıca Fikret Karapınar'ın Mevlana ve İslam adlı eserindeki aktarım.)

Bu ifadeyi de görmezden gelemeyiz. Çünkü bir insanı değerlendirirken yalnızca eleştirdiğimiz sözlerini değil, kendi eserlerinde ortaya koyduğu diğer düşünceleri de dikkate almalıyız.

Fakat burada başka bir soru doğuyor: Bir insan Kur'an'a bağlı olduğunu söylemişse, onun bütün eserleri ve düşünceleri otomatik olarak Kur'an'a uygun hâle mi gelir?

Elbette hayır.

Ölçü, bir insanın kendisi hakkında ne söylediği değildir. Ölçü, söylediği ve yazdığı sözlerin Allah'ın kitabıyla uyuşup uyuşmadığıdır.

Rabb'imiz şöyle buyurur:

“Allah'tan başka bir hakem mi arayayım? Oysa O, size kitabı açıklanmış olarak indirmiştir.” (En'am, 6/114)

Bir insanın güzel bir sözü olabilir, başka bir sözü ise tartışmalı olabilir. Bir düşüncesi Kur'an'a uygun düşerken başka bir düşüncesi Kur'an'ın açık hükümleriyle çelişebilir. Bütün bunları ayırt edebilmek için öncelikle Kur'an'ı bilmek gerekir.

Aksi hâlde insan, sevdiği kişinin sözlerini savunmak için ayetleri yorumlamaya başlar. Böylece ölçü Kur'an olmaktan çıkar, kişinin düşüncesi olur.

İNSAN NEDEN SEVDİĞİNİ YÜCELTİR?

Aslında bu mesele yalnızca Celaleddin Rumi ile ilgili değildir. İnsanların sevdikleri kişileri yüceltme eğilimi çok daha eski ve yaygın bir sorundur.

Bir öğretmeni severiz, onun hiçbir yanlış yapmayacağını düşünürüz. Bir din adamını severiz, söylediği her sözü doğru kabul ederiz. Bir düşünürü severiz, kitaplarını sorgulanamaz hâle getiririz.

Zamanla kişi ile düşünce birbirinden ayrılmaz olur. O insanı eleştirmek, onun bütün fikirlerini reddetmek gibi algılanır. Hatta bir sözünün yanlış olduğunu söylemek bile saygısızlık kabul edilir.

Oysa Kur'an bize başka bir ölçü öğretir.

“Onlara, ‘Allah'ın indirdiğine uyun’ denildiğinde, ‘Hayır, biz atalarımızı üzerinde bulduğumuz yola uyarız’ derler. Ya ataları bir şey anlamamış ve doğru yolu bulamamışlarsa?” (Bakara, 2/170)

Bu ayet yalnızca geçmişte yaşamış insanları anlatmaz. Bugün de aynı davranışı sergileyen herkes için bir uyarıdır.

Bir insanın düşüncesini, sırf büyük kabul edildiği için benimsemek doğru değildir. Bir eseri, sırf yüzyıllardır okunduğu için hatasız saymak da doğru değildir.

Allah'ın dini, insanların şöhretleri ve eserleri üzerine kurulmamıştır.

ŞAİR BAŞKADIR, RESÜL BAŞKADIR

Rumi iyi bir şair olabilir. Güzel sözler söylemiş, insanın iç dünyasına dokunan ifadeler kullanmış olabilir. Bunları inkâr etmeye gerek yoktur. Fakat şairlik ile Allah'ın mesajını insanlara iletme görevi aynı şey değildir.

Kur'an, Nebi Muhammed hakkında şairlik iddiasında bulunanların sözlerini aktarır:

“Yoksa onlar, ‘O bir şairdir; onun için zamanın felaketlerine uğramasını bekliyoruz’ mu diyorlar?” (Tur, 52/30)

Ardından şöyle buyurulur:

“Biz ona şiir öğretmedik. Bu ona yakışmaz da. O ancak bir öğüt ve apaçık bir Kur'an'dır.” (Yasin, 36/69)

Burada vahyin şiirden farklı bir niteliğe sahip olduğu ortaya konur. Şiir insanın duygularını, düşüncelerini ve hayallerini anlatır. Vahiy ise Allah'ın bildirimidir.

Bir şairin sözleri ne kadar etkileyici olursa olsun vahiy değildir. Bir düşünürün fikirleri ne kadar derin olursa olsun Allah'ın hükmü değildir.

İşte bu ayrımı kaybettiğimiz zaman, insanın sözünü kutsallaştırmaya başlarız.

GÖĞÜSLERİN ŞİFASI KİMİN KELAMIDIR?

Bir başka önemli konu da Mesnevi'nin ve benzeri eserlerin insanın ruhuna şifa verdiği, gönülleri iyileştirdiği şeklindeki değerlendirmelerdir.

Bir kitabın insana huzur vermesi, düşüncelerini değiştirmesi, onu iyi davranışlara yöneltmesi elbette mümkündür. Ancak burada da ölçüyü kaybetmemeliyiz.

Kur'an, göğüslerdeki hastalıklara şifa olduğunu açıkça bildirir:

“Ey insanlar! Size Rabb'inizden bir öğüt, göğüslerde olana bir şifa, müminler için bir hidayet ve rahmet gelmiştir.” (Yunus, 10/57)

Burada şifanın kaynağı Allah'ın indirdiği vahiydir.

Bir insanın kitabından yararlanmak başka, o kitabı Allah'ın indirdiği kitabın yerine koymak başkadır. Bir eserin insanlara iyi gelmesi, onu dinin kaynağı hâline getirmez.

Kur'an'ın yerini hiçbir beşerî eser alamaz. Çünkü dinin ölçüsünü belirleyen insan değil, Allah'tır.

SEVGİ NEREDE BİTMELİ, KULLUK NEREDE BAŞLAMALI?

İnsan sevebilir, saygı duyabilir, takdir edebilir. Bir yazarın eserlerini okuyabilir, bir şairin şiirlerinden etkilenebilir. Bunda bir yanlışlık yoktur. Yanlış olan, sevginin insanı sorgulamaktan uzaklaştırması ve bir kulun dinî bakımdan dokunulmaz hâle getirilmesidir.

Kur'an, geçmiş toplulukların sevdikleri kişileri nasıl aşırı yücelttiklerine dikkat çeker.

Nebi İsa hakkında Rabb'imizin sorduğu soru son derece düşündürücüdür:

“Allah, ‘Ey Meryem oğlu İsa! Sen mi insanlara, Allah'ın yanı sıra beni ve annemi iki ilah edinin, dedin?’ dediği zaman...” (Maide, 5/116)

Bu ayet bize önemli bir gerçeği gösterir. Allah'ın elçisi olan bir insan bile kendisinin ilah edinilmesini istemez. İnsanların bir kişiye duyduğu sevgi, o kişiyi Allah'ın yerine koymalarını haklı çıkarmaz.

Nebi İsa da bir kuldur, Nebi Musa da bir kuldur, Nebi Muhammed de bir kuldur.

Rabb'imiz Nebi Muhammed'e şöyle söylemesini bildirir:

“De ki: Ben de sizin gibi bir insanım. Bana ilahınızın tek bir ilah olduğu vahyediliyor.” (Kehf, 18/110)

Öyleyse bir şairi, bir mutasavvıfı, bir din âlimini veya herhangi bir insanı bu ölçünün üzerine çıkarmak nasıl açıklanabilir?

Hiç kimsenin sözleri Allah'ın kitabından üstün tutulamaz. Hiç kimsenin eseri dinin değişmez ölçüsü hâline getirilemez.

RUMİ'NİN ŞEMS'E DUYDUĞU AŞK VE CİNSEL YAŞAMI

Celaleddin Rumi hakkında konuşurken üzerinde durulması gereken konulardan biri de Şems-i Tebrizi ile ilişkisi ve bu ilişkinin niteliğidir. Çünkü Rumi'nin hayatında Şems'in yeri sıradan bir dostluğun çok ötesindedir. Şems'in Konya'ya gelişinden sonra Rumi'nin hayatında büyük bir değişim yaşanmış, ders veren bir din âlimi olarak tanınan Rumi, zamanla şiir ve tasavvuf dünyasının en tanınmış isimlerinden biri hâline gelmiştir.

Peki bu iki insan arasındaki ilişki yalnızca manevi bir dostluk muydu? Yoksa günümüzde tartışıldığı gibi duygusal ve cinsel bir yakınlık da söz konusu muydu?

Bu soruyu sormak ayıp veya saygısızlık değildir. Tarihî bir şahsiyeti tanımak istiyorsak hayatının bütün yönlerini araştırmalıyız.

Rumi, Şems'le karşılaştığında evli, çocuk sahibi ve toplumda tanınmış bir din adamıydı. İlk evliliğini Gevher Hatun'la yapmış, bu evlilikten çocukları olmuştu. Dolayısıyla onun kadınlarla evlilik hayatı bulunduğu tarihî kaynaklarda yer almaktadır. Ancak evli ve çocuk sahibi olması, cinsel yönelimi hakkındaki bütün soruları kendiliğinden cevaplamaz.

Şems'le ilişkisine gelince, Rumi'nin şiirlerinde ve özellikle Divan-ı Kebir'de Şems'e yönelttiği son derece yoğun aşk ifadeleri vardır. Bu şiirlerde sevgiliye duyulan özlem, kavuşma arzusu, ayrılık acısı ve bedensel aşkı çağrıştıran anlatımlar dikkat çeker. Bazı araştırmacılar bu şiirleri homoerotik bir edebî dilin örnekleri olarak değerlendirirken, bazıları bunların tasavvufî aşkın sembolik anlatımı olduğunu savunur.

Burada önemli bir ayrıntı var: Klasik Fars şiirinde erkek sevgiliye yönelik aşk ifadeleri yaygın bir edebî geleneğin parçasıdır. Bu nedenle bir şiirde erkek bir sevgiliye duyulan aşkın anlatılması, tek başına cinsel ilişkinin kanıtı değildir. Öte yandan bütün bu ifadeleri yalnızca mecaz diyerek açıklamak da araştırmayı peşinen sonuçlandırmak olur.

Nitekim çağdaş araştırmalarda Rumi'nin Şems'e duyduğu aşkın homoerotik yönü üzerinde duran çalışmalar bulunmaktadır. Bununla birlikte, ikisi arasında cinsel ilişki yaşandığını kesin olarak kanıtlayan tarihî bir belge ortaya konmuş değildir. Aynı şekilde böyle bir ilişkinin kesinlikle yaşanmadığını söylemek de mevcut belgelerin ötesine geçer.

Öyleyse dürüst davranalım: Rumi'nin Şems'e duyduğu yoğun aşk tarihî ve edebî kaynaklarda görülmektedir; fakat bu ilişkinin fiziksel ve cinsel niteliği kesin olarak bilinmemektedir.

Peki bizim açımızdan asıl mesele nedir?

Bir insanın özel hayatını merak etmekten daha önemlisi, onun düşüncelerinin dinî ölçüler bakımından nerede durduğunu anlamaktır. Kur'an, cinsel hayat konusunda da ölçüler ortaya koyar. Lut kavminin davranışını anlatırken şöyle buyurur:

“Siz kadınları bırakıp şehvetle erkeklere mi yaklaşıyorsunuz? Doğrusu siz sınırı aşan bir topluluksunuz.” (Araf, 7/81)

Bu ayet, Kur'an'ın cinsel davranışlar konusundaki sınırını ortaya koymaktadır. Ancak bu ayeti bir insanın tarihî hayatı hakkında delilsiz suçlama yapmak için kullanamayız. Önce neyin yaşandığını bilmemiz, sonra da onu Kur'an'ın ölçüsüyle değerlendirmemiz gerekir.

Rumi'nin şiirlerindeki aşk dili, Şems'le ilişkisi ve bu ilişkinin sonraki dönemlerde tasavvufî bir yüceltilmeye konu olması ayrı ayrı incelenmelidir. Bir insanı büyük görmek, onun hayatını araştırma dışı bırakmamızı gerektirmez.

Bizim burada yapmak istediğimiz de budur: Rumi'yi ne olduğuna dair peşin bir hükümle değil, kendi eserleri ve tarihî belgeler ışığında tanımak.

Çünkü hakikati arıyorsak, sevdiğimiz insanların hayatlarında ve düşüncelerinde karşılaştığımız soruları da sormaktan çekinmemeliyiz.

SON SÖZ: ÖLÇÜMÜZ İNSANLAR DEĞİL, KUR'AN OLMALI

Şimdi başlangıçta sorduğumuz soruya yeniden dönelim: Celaleddin Rumi'yi ne kadar tanıyoruz?

Belki onu şiirleriyle tanıyoruz. Belki hakkında anlatılan hikâyelerle, menkıbelerle, güzel sözlerle tanıyoruz. Belki de eserlerini hiç okumadan, yalnızca toplumda oluşturulan büyük saygınlığı nedeniyle tanıdığımızı düşünüyoruz.

Oysa bir insanı gerçekten tanımak, onun söylediklerini okumayı ve gerektiğinde sorgulamayı gerektirir.

Rumi'nin Kur'an'a bağlılığını dile getiren sözleri vardır. Bunun yanında tasavvufî düşünce dünyasında tartışılması gereken açıklamaları da vardır. Bunları birbirinden ayırmadan, birini öne çıkarıp diğerini görmezden gelerek sağlıklı bir değerlendirme yapamayız.

Benim itirazım, bir insanın şiir yazmasına, düşünce üretmesine veya sevilmesine değildir. İtirazım, bir kulun sözlerinin dinî ölçü hâline getirilmesine, eserinin vahiy gibi görülmesine ve insanların Kur'an yerine onun düşünceleriyle dinlerini şekillendirmesine yöneliktir.

Rabb'imiz kulluğun yönünü bize şöyle öğretir:

“Yalnız sana kulluk eder ve yalnız senden yardım dileriz.” (Fatiha, 1/5)

Bu ayet, yalnızca namazda tekrarladığımız güzel bir söz değildir. Allah'a verdiğimiz bir sözdür. Kulluğumuzu yalnız O'na yönelteceğimizi, dinimizi O'nun hükümlerine göre yaşayacağımızı ifade eder.

Celaleddin Rumi'yi okumak isteyen okusun. Mesnevi'yi merak eden incelesin. Güzel bulduğu sözlerden yararlansın. Ancak önce Kur'an'ı tanısın. Çünkü bir sözün doğru mu yanlış mı olduğunu anlayabilmek için elimizde değişmez bir ölçü bulunmalıdır.

Bir insanın büyüklüğü, onun her sözünü doğru yapmaz. Bir eserin şöhreti, onu vahiy hâline getirmez. Yüzyılların saygısı da bir düşünceyi Allah'ın hükmü yapmaz.

Kul kuldur, elçi elçidir, Allah ise tektir.

Bizim ölçümüz insanlar değil, Allah'ın kitabıdır.

Rabb'imiz bizi, sevdiğimiz insanları hakikatin önüne koymaktan korusun. Hakikati hak bilip ona uyan, batılı batıl bilip ondan sakınan kullarından eylesin.

Kaynak:

Metinde özellikle şu eser ve araştırmalardan yararlanılan ifadeler esas alındı:

  • Fîhi Mâ Fîh: Ene'l-Hak açıklaması için akademik çalışmada belirtilen 1989 baskısı, s. 37.
  • Mesnevi: VI. cilt, 2248. beyit ve devamı.

               İSAM Makaleler VT+1

  • Rubailer: II. cilt, 1311 numaralı rubai; Kur'an'a bağlılık ifadesi.

               İSAM Veri

  • TDV İslâm Ansiklopedisi: Mesnevi'nin niteliği, kapsamı ve tarihî konumu.

               Franklin D. Lewis, Rumi: Past and Present, East and West (2000).

Gerçek olan Allah’ın lütfu, hata ise benim aczimdendir.

Selam ve esenlik, hakikati arayan ve yalnızca Allah'ın kitabını kendisine rehber edinenlerin üzerine olsun.
aydinorhon.com

 

  TAŞA, TOPRAĞA VAR; İNSANA YOK! Bir caminin önünden boynu bükük geçen, karnı aç, sırtında doğru dürüst giysisi olmayan bir ihtiyaç sahibi...