HADİS NEDEN UYDURULDU?

 HADİS NEDEN UYDURULDU?

Bir insanın söylediği söz ile Allah’ın sözü aynı değerde değildir. Hele bir insanın kendi düşüncesi, “Resül şöyle buyurdu” denilerek aktarılıyorsa, artık sıradan bir söz olmaktan çıkar ve dinî bir otorite kazanır.

Hadis meselesinin en önemli noktalarından biri de budur. Çünkü bir insan kendi görüşünü söylediğinde karşısındaki kişi o görüşü sorgulayabilir. Fakat aynı söz Resüle nispet edildiğinde, onu sorgulamak dinî bir itiraz gibi algılanabilir. Böylece kişisel bir düşünce, zaman içinde dinî hüküm haline gelebilir.

Tarih boyunca çeşitli siyasî, mezhebî, itikadî ve kişisel sebeplerle Nebi Muhammed’e ait olmayan sözlerin ona nispet edildiği, hadis kaynaklarında da kabul edilen bir olgudur. Bu durum, hadis adı altında aktarılan her sözün aynı değerde olmadığını gösterir. Fakat mesele yalnızca hangi rivayetin doğru, hangisinin uydurma olduğunu belirlemekten ibaret değildir. Daha temel soru şudur: Dinin kaynağı ve ölçüsü nedir?

Kur’an Açıklanmış ve Kolaylaştırılmıştır
Allah, kitabını insanlardan gizlenmiş, anlaşılması mümkün olmayan bir metin olarak göndermemiştir.
“Allah’tan başka bir hakem mi arayacağım? Hâlbuki size Kitab’ı açıklanmış olarak indiren O’dur.”
(En‘âm, 6/114)
Kur’an kendisini açıklanmış bir kitap olarak tanıtır. Aynı zamanda insanların düşünüp öğüt almaları için kolaylaştırıldığını bildirir:
“Andolsun, biz Kur’an’ı düşünüp öğüt almak için kolaylaştırdık. Var mı düşünüp öğüt alan?”
(Kamer, 54/32)
Kur’an’ın kolaylaştırılmış olması, herkesin her ayeti hiçbir araştırmaya gerek duymadan aynı biçimde anlayacağı anlamına gelmez. Dil, bağlam, kavramlar ve ayetler arasındaki ilişkiler üzerinde düşünmek gerekir. Ancak bütün bunlar, Allah’ın kitabını anlaşılmaz ilan etmeyi gerektirmez.

Kur’an insanlara açıklama, hidayet ve öğüt olarak gönderilmiştir:
“Bu Kur’an, insanlar için bir açıklama, Allah’a karşı gelmekten sakınanlar için bir hidayet ve bir öğüttür.”
(Âl-i İmrân, 3/138)
Bu nedenle dinin temel ölçüsünü anlamak için önce Allah’ın kitabına bakmak gerekir.

Allah’ın Sözü Tamamlanmıştır
Kur’an’ın din açısından yeterliliği konusunda en dikkat çekici ifadelerden biri şudur:
“Rabb’inin sözü hem doğruluk hem de adalet bakımından tamamlanmıştır. O’nun sözlerini değiştirecek kimse yoktur. O, hakkıyla işitendir, hakkıyla bilendir.”
(En‘âm, 6/115)

Allah’ın sözünün doğruluk ve adalet bakımından tamamlandığı bildirildikten hemen sonra insanların zanna uyabileceği konusunda uyarı gelir:
“Yeryüzünde bulunanların çoğuna, kendilerine uyarsan seni Allah yolundan saptırırlar. Çünkü onlar zandan başka bir şeye tâbi olmuyorlar ve temelsiz bir tahminden başka bir şeye de dayanmıyorlar.”
(En‘âm, 6/116)
Burada önemli bir ölçü ortaya çıkmaktadır: Allah’ın sözü ile insanların zanna, yoruma veya aktarıma dayanan sözleri aynı konuma getirilemez.

Dini Kimin Söylediği Belirler?
Kur’an, Nebi Muhammed’in görevini vahyi insanlara ulaştırmak, yani tebliğ etmek olarak ortaya koyar:
“Resülün üzerine düşen ancak tebliğdir. Allah sizin açıkladığınızı da gizlediğinizi de bilir.”
(Mâide, 5/99)
Bu nedenle Allah’ın Nebi Muhammed aracılığıyla insanlara bildirdiği vahiy ile daha sonraki dönemlerde onun adına aktarılan sözleri birbirinden ayırmak gerekir.

Bir sözün “Resül şöyle buyurdu” şeklinde aktarılması, o sözün gerçekten Elçi Muhammed tarafından söylendiğini kendiliğinden kanıtlamaz.

Çünkü bir insanın kendi düşüncesini Nebi’ye söylettirmesi, o düşünceye dinî otorite kazandırmanın en etkili yollarından biridir.

İnsanlar Neden Söz Uydurdu?
Tarihî kaynaklarda hadis uydurma sebepleri arasında siyasî mücadeleler, mezhep ve fırka çatışmaları, kişisel çıkarlar, kabile ve grup taassubu, yöneticileri veya belirli kişileri övme ve insanları bazı davranışlara teşvik etme gibi çeşitli nedenlerden söz edilir.

Siyasî çatışmaların yoğunlaştığı dönemlerde bir grubun kendi görüşünü destekleyen bir sözü Nebi Muhammed’e nispet etmesi, o görüşe dinî bir dayanak sağlayabilirdi. Aynı durum mezhebî ve itikadî tartışmalarda da görülebilirdi.

“Ben böyle düşünüyorum” demek başka, “Resül böyle buyurdu” demek başkadır.

İkinci ifade, kişisel görüşü dinî otoriteye dönüştürür.

Üstelik her uydurma rivayetin mutlaka maddî çıkar amacıyla ortaya çıkmış olması da gerekmez. Bazı insanların iyi bir amaca hizmet ettiğini düşünerek, insanları ibadete veya iyiliğe teşvik etmek için Nebi Muhammed’e ait olmayan sözleri ona nispet ettikleri de klasik hadis çalışmalarında ele alınmıştır.

Fakat iyi niyet, gerçeğin yerine geçmez.

Söylenmemiş bir sözü Nebi Muhammed’e söylemiş gibi aktarmak, sonuçta bir gerçeği değiştirmektir.

İnsanların Dine Ekledikleri
Kur’an, insanların Allah’ın emretmediği bazı uygulamaları zaman içerisinde dinî bir uygulamaya dönüştürebileceklerini de gösterir:
“Kendilerinin icat ettikleri ruhbanlığa gelince, biz onlara bunu emretmemiştik; sırf Allah’ın hoşnutluğunu kazanmak için yapmışlardı, ama buna hakkıyla riayet etmediler.”
(Hadîd, 57/27)
Burada özellikle dikkat edilmesi gereken nokta, ruhbanlığın Allah tarafından emredilmediği halde insanlar tarafından ortaya konulmuş olmasıdır.

Bu ayet, insanın din adına Allah’ın emretmediği bir şeyi ortaya koyabileceğini gösteren önemli bir örnektir.

Fakat burada bir yanlışlığı da düzeltmek gerekir: “Müslümanların ruhbanı yoktur” Hadîd 57/27 ayeti değildir. Bu ifade ayetin metni değildir. Dolayısıyla bir sözün anlamı doğru olsa bile onu ayetmiş gibi göstermek doğru değildir.

Ehl-i Kitap Etkisi Konusunda Ölçü
İslam toplumunun farklı kültürlerle karşılaşması ve başka dinlerden insanların Müslüman toplumlara katılması, doğal olarak farklı düşüncelerin ve anlatıların İslam toplumuna taşınmasına zemin hazırlamış olabilir.

Ancak buradan hareketle hadislerin belirli bir bölümünü doğrudan Yahudilerin veya Hristiyanların uydurduğunu söylemek, ayrıca somut tarihsel delil gerektiren bir iddiadır.

Asıl ölçü, sözü kimin söylediği değil, sözün gerçekten Allah’tan olup olmadığıdır.

Bir sözün Arap, Yahudi, Hristiyan veya başka bir topluluktan gelmesi onu kendiliğinden doğru ya da yanlış yapmaz. Aynı şekilde bir sözün Müslüman birinden gelmesi de onu Allah’ın dini haline getirmez.

Ölçü kişilerin kimliği değil, delildir.

Tabii kankam. Gereksiz satır başlarını kaldırıp, rivayet ile vahiy ayrımını derinleştiren metni kitap akışına uygun biçimde yeniden düzenliyorum.

Uydurma Rivayetler ve Hadis İlmi
“Hadisler arasında uydurma rivayetler vardır” demek ile “hadis adı altında aktarılan bütün sözler uydurmadır” demek aynı şey değildir. Hadis âlimleri tarih boyunca uydurma rivayetlerin bulunduğunu kabul etmiş ve bunları ayıklamak için çeşitli yöntemler geliştirmiştir. Râvilerin güvenilirliğinin araştırılması, isnadların incelenmesi ve farklı rivayetlerin karşılaştırılması bu çalışmaların başlıcalarıdır.

Ancak burada daha temel bir ayrım yapmak gerekir: Rivayet başka şeydir, vahiy başka şeydir. Rivayet, bir insanın duyduğu, gördüğü veya öğrendiği bir sözü ya da olayı başka bir insana aktarmasıdır. Dolayısıyla rivayetin temelinde insan aktarımı vardır. Bir kişi bir sözü duyar, hatırlar ve daha sonra başka birine aktarır. O kişi de duyduğunu bir başkasına anlatır. Aradan yıllar veya nesiller geçebilir ve aynı söz birçok kişinin aktarımından geçerek bize ulaşabilir. Bu aktarımın doğru olması mümkündür; fakat mümkün olması ile kesin olması aynı şey değildir.

İnsan hafızası yanılabilir. İnsan duyduğunu yanlış anlayabilir, eksik hatırlayabilir, kelimeleri değiştirebilir veya duyduğu bir sözü kendi anlayışına göre aktarabilir. Bu nedenle bir râvinin güvenilir kabul edilmesi, onun insan olmaktan kaynaklanan yanılma ihtimalini ortadan kaldırmaz. Güvenilir insan ile yanılmaz insan aynı şey değildir. Râvi dürüst olabilir, aktarım konusunda titiz olabilir ve bilerek yalan söylemeyebilir; buna rağmen yanılabilir.

Vahiy ise bundan tamamen farklıdır. Vahyin kaynağı insan değil, Allah’tır. Kur’an kendisini Allah tarafından indirilen kitap olarak tanıtır:
“Şüphesiz bu Kur’an, âlemlerin Rabbinin indirmesidir.”
(Şuarâ, 26/192)
Burada kaynak ile aktarım arasındaki fark ortaya çıkar. Rivayette bilgi insanlardan geçerek bize ulaşır; vahiyde ise kaynak Allah’tır. Bu nedenle bir rivayet ne kadar eski olursa olsun, ne kadar çok kişi tarafından aktarılırsa aktarılsın, sırf bu özellikleri nedeniyle vahiy haline gelmez.

Bir sözün çok sayıda insan tarafından aktarılması, onun tarihsel açıdan daha güçlü bir rivayet olduğunu gösterebilir. Fakat çok sayıda insanın aynı sözü aktarması, o sözün Allah tarafından bildirildiğini kanıtlamaz. Çünkü sayı, sözün kaynağını değiştirmez. Bin insan aynı sözü aktarabilir; yine de sözün kaynağı insan olabilir.

Burada birbirinden ayrılması gereken birkaç farklı mesele vardır. Bir olayın gerçekten yaşanmış olması başka şeydir. O olayla ilgili bir sözün gerçekten Nebi Muhammed tarafından söylenmiş olması başka şeydir. Nebi Muhammed’in gerçekten söylemiş olması ise o sözün Allah tarafından vahyedilmiş olduğu anlamına gelmez. Bu iddiaların her biri ayrı ayrı değerlendirilmelidir.

Râvinin Güvenilirliği Vahiy Güvencesi Değildir
Hadis ilminde râvinin güvenilirliğinin araştırılması elbette önemsenmiştir. Ancak “güvenilir râvi” kavramının sınırlarını doğru anlamak gerekir. Güvenilir kabul edilen râvi, dürüstlüğü ve aktarım konusundaki titizliği bilinen bir insan olabilir. Fakat bu, onun Allah tarafından korunduğu veya hiç hata yapmayacağı anlamına gelmez.

Râvi unutabilir, yanlış duyabilir, yanlış anlayabilir, başka bir rivayetle karıştırabilir veya duyduğu sözün anlamını kendi anlayışına göre aktarabilir. Üstelik bunu kötü niyetle yapması da gerekmez. İnsan olmanın doğal sınırları içinde gerçekleşen bir hata bile aktarılmış bilginin doğruluğunu etkileyebilir.

Bu nedenle isnadın güvenilir kabul edilmesi, yalnızca insan aktarımının güvenilirliği hakkında yapılmış bir değerlendirmedir. Bu değerlendirme, rivayeti vahye dönüştürmez.

İnsanların güvenilirliği araştırılabilir; fakat Allah’ın sözü insan güvenilirliğine bağlı değildir.

Rivayet ile Kur’an Aynı Kategoride Değildir
Kur’an’ın aktarımı ile herhangi bir rivayetin aktarımını aynı kategoriye koymak da doğru değildir. Kur’an Allah’ın kitabıdır ve dinin temel ölçüsüdür. Rivayet ise insanlar tarafından aktarılan tarihsel bir bilgidir.

Şöyle daha sade ve doğrudan olabilir:

Bu nedenle “Bu hadis sahih midir?” sorusu ile “Bu söz Allah’ın vahyi midir?” sorusu birbirinden farklıdır. “Sahih” denildiğinde, sözün kimler tarafından ve ne kadar güvenilir şekilde aktarıldığı araştırılır. Oysa vahiy söz konusu olduğunda asıl soru, bu sözün kaynağının Allah olup olmadığıdır. Bir rivayetin güvenilir insanlar tarafından aktarılmış olması, onun Allah tarafından vahyedildiği anlamına gelmez.

Bir rivayetin isnadı hadis usulü açısından sahih kabul edilebilir. Ancak bundan, o sözün Kur’an gibi Allah tarafından vahyedildiği sonucu çıkmaz. Sahih kabul edilen rivayet ile vahiy arasında temel bir fark vardır. Biri insan aktarımına, diğeri Allah’ın bildirmesine dayanır.

Nebi’nin Sözü ile Vahiy de Birbirinden Ayrılmalıdır
Burada bir başka önemli ayrım daha vardır. Bir sözün gerçekten Nebi Muhammed tarafından söylenmiş olması bile, o sözün mutlaka Kur’an’daki anlamıyla vahiy olduğu sonucunu doğurmaz.

Nebi Muhammed’in Allah’tan aldığı vahiy ile günlük hayatında söylediği sözleri, yaptığı açıklamaları veya insanlarla yaptığı konuşmaları birbirinden ayırmak gerekir. Onun Allah’tan aldığı mesaj ile beşer olarak söylediği her sözü aynı seviyeye koymak, vahiy kavramının sınırlarını genişletmek anlamına gelir.

Çünkü “Nebi bunu söyledi” demek ile “Allah bunu vahyetti” demek aynı iddia değildir.

Bu ayrım yapılmadığında, Nebi Muhammed’e ait olduğu düşünülen her söz doğrudan Allah’ın dininin hükmü haline getirilebilir. Oysa bir sözün gerçekten Nebi’ye ait olduğunun kabul edilmesi bile, onun Allah tarafından vahyedilmiş olduğunu ayrıca kanıtlamaz.

Kur’an Ölçüdür
Bütün bu ayrımlar bizi ölçü meselesine getirir. Kur’an kendisini açıklanmış bir kitap olarak ortaya koyar:
“Allah’tan başka bir hakem mi arayacağım? Hâlbuki size Kitab’ı açıklanmış olarak indiren O’dur.”
(En‘âm, 6/114)
Allah’ın kitabı din için ölçü olarak ortaya konulurken, insanların aktardığı sözlerin bu ölçünün yerine geçirilmesi doğru değildir. Bir rivayet Kur’an ile uyumlu olabilir; bu durumda onun Kur’an’a aykırı olmadığı söylenebilir. Kur’an’da bulunmayan tarihsel bir ayrıntıyı aktarıyor olabilir; bu durumda tarihsel açıdan ayrıca araştırılabilir. Fakat hiçbir rivayet, yalnızca güvenilir kabul edilen insanlar tarafından aktarılmış olması sebebiyle Allah’ın vahyi konumuna yükseltilemez.

Özellikle bir rivayet Kur’an’ın açık bir hükmüne aykırıysa, onu yalnızca râvileri güvenilir kabul edildiği için Allah’ın dinine delil olarak kullanmak mümkün değildir. Çünkü burada insan aktarımı ile Allah’ın sözü aynı seviyeye getirilmiş olur.

Kur’an, Allah’ın sözünün doğruluk ve adalet bakımından tamamlandığını bildirir:
“Rabb’inin sözü hem doğruluk hem de adalet bakımından tamamlanmıştır. O’nun sözlerini değiştirecek kimse yoktur.”
(En‘âm, 6/115)
Sonuç olarak rivayet, insan aktarımına dayanır; vahiy ise Allah’ın bildirmesine dayanır. Râvi güvenilir olabilir ama yanılmaz değildir. İsnad güçlü kabul edilebilir ama vahiy değildir. Bir rivayet tarihsel açıdan doğru olabilir ama bu onu Allah’ın sözü yapmaz. Bu nedenle hadislerin sıhhatini araştırmak ile onların Allah tarafından vahyedilmiş dinî hükümler olup olmadığını belirlemek birbirinden ayrı meselelerdir.

Din konusunda kesin ölçü, insan aktarımı değil Allah’ın kitabıdır.

Sözün Nebi’ye Nispet Edilmesi
Bir insanın kendi düşüncesini Nebi Muhammed’e nispet etmesi, yalnızca bir aktarım hatası değildir. Eğer bilinçli olarak yapılıyorsa, insan sözünü dinî otoriteye dönüştürme girişimidir.

Bunun sonucu zamanla daha da büyüyebilir.

Önce bir söz ortaya çıkar. Sonra o söz Nebi’ye nispet edilir. Daha sonra insanlar onu dinî bir hüküm olarak aktarır. Ardından yeni açıklamalar ve yorumlar bu sözün çevresinde oluşur. Birkaç nesil sonra sözün başlangıçta kime ait olduğu unutulabilir ve ortaya çıkan anlayış “din” olarak kabul edilebilir.

Böylece Allah’ın indirmediği bir hüküm, insanlar tarafından dine aitmiş gibi yaşanmaya başlanabilir.

Kur’an’ın uyarıları bu noktada yeniden önem kazanır:
“Hüküm yalnız Allah’ındır.”
(Yûsuf, 12/40)
Dinin hükmünü belirleme yetkisi Allah’a aitse, insanların sözlerini bu hükümlerin üzerine çıkarmak mümkün değildir.

Sonuç: İnsan Sözü ile Allah’ın Sözünü Ayırmak
Hadislerin ortaya çıkışı tek bir sebebe indirgenemez. Siyasî mücadeleler, mezhep ve grup çatışmaları, kişisel ve toplumsal çıkarlar, taassup, insanları belirli davranışlara yöneltme isteği ve başka çeşitli sebepler rivayetlerin üretilmesine zemin hazırlamıştır.

Fakat bütün bunlardan daha önemli olan, dinin kaynağı konusunda doğru ölçüyü korumaktır.

Kur’an kendisini açıklanmış, hidayet veren ve düşünüp öğüt almak için kolaylaştırılmış bir kitap olarak tanıtır. Allah’ın sözü doğruluk ve adalet bakımından tamamlanmıştır. İnsanların sözleri ise ne kadar değerli veya etkileyici olursa olsun insan sözüdür.

Bu nedenle bir sözün Nebi Muhammed’e nispet edilmesi, onu kendiliğinden Allah’ın dini haline getirmez.

Nebi Muhammed’in gerçekten söyleyip söylemediği ayrı bir araştırma konusudur. Fakat bir sözün dinî hüküm haline getirilebilmesi için daha temel bir soru vardır:

Bu hüküm Allah tarafından nerede bildirilmiştir? Çünkü din adına söylenen her söz delil ister. Allah’ın kitabı ölçüdür; insan sözleri ise bu ölçü karşısında değerlendirilmelidir.

Gerçek olan Allah’ın lütfu, hata ise benim aczimdendir.

Selam ve esenlik, hakikati arayan ve yalnızca Allah'ın kitabını kendisine rehber edinenlerin üzerine olsun.
aydinorhon.com

 

ALLAH’A TESLİM OLMAK: HAYATIN GERÇEK ANLAMI VE SINAVI

 ALLAH’A TESLİM OLMAK: HAYATIN GERÇEK ANLAMI VE SINAVI

İnsanın bu dünyadaki varlığını anlamlandırabilmesi için önce kendisine şu soruyu sorması gerekir: Nasıl bir hayat yaşamalıyım? İnsan yalnızca doğmak, büyümek, çalışmak, kazanmak, tüketmek ve sonunda ölmek için mi vardır? Yoksa bütün bunların ötesinde, hayatına anlam kazandıran daha büyük bir sorumluluğu mu vardır?

Kur’an, insanın dünya hayatındaki konumunu bir sınav olarak ortaya koyar:
“O, hanginizin davranışça daha güzel olduğunu sınamak için ölümü ve hayatı yaratandır. O, Azîz’dir, Gafûr’dur.”
(Mülk, 67/2)
Burada dikkat edilmesi gereken önemli bir ayrıntı vardır. Sınav yalnızca insanın neye inandığıyla sınırlı değildir. Ayet, “hanginizin davranışça daha güzel olduğunu” söyler. Demek ki insanın inancı, hayatındaki davranışlarla bir bütün oluşturur. Söyledikleri kadar yaptıkları da önemlidir.

Peki Allah’a teslim olmak ne demektir?

Teslimiyet, insanın aklını, iradesini ve sorgulama yeteneğini bir kenara bırakması değildir. Bir başkasının düşüncesine kayıtsız şartsız bağlanmak hiç değildir. Allah’a teslim olmak, hayatın nihai ölçüsünün Allah tarafından belirlendiğini kabul etmek ve kendi çıkarını, alışkanlığını, öfkesini, arzusunu veya toplumsal baskıyı bu ölçünün önüne geçirmemektir.

İnsan düşünür, araştırır, sorgular ve karar verir. Fakat karar verirken kendisini hayatın mutlak sahibi olarak görmez. Doğruyu kendi arzusuna göre belirlemek yerine, Allah’ın gösterdiği ölçüyü anlamaya ve ona uymaya çalışır. Böylece teslimiyet, insanın iradesini ortadan kaldırmaz; aksine iradesini doğru olanı seçmek için kullanmasını sağlar.

Kur’an bu bütünlüğü şu sözlerle ifade eder:
“De ki: ‘Şüphesiz benim salatım, ibadetlerim, hayatım ve ölümüm âlemlerin Rabb’i Allah içindir. O’nun hiçbir ortağı yoktur. Ben bununla emrolundum ve ben Müslümanların ilkiyim.’”
(En‘âm, 6/162-163)
Burada hayatın tamamının Allah’a yöneltilmesi söz konusudur. Teslimiyet yalnızca ibadet sırasında hatırlanan bir duygu değildir. İnsanın nasıl kazandığından nasıl harcadığına, insanlara nasıl davrandığından güç ve öfkesini nasıl kullandığına kadar hayatın bütününe yansır.

Bu anlayış yerleştiğinde insanın sahip olduklarına bakışı da değişir. Mal, makam, güç, bilgi, sağlık ve zaman insanın elinde bulunabilir; fakat bunların hiçbiri ona sonsuza kadar ait değildir.
“Göklerin ve yerin mülkü Allah’ındır...”
(Âl-i İmrân, 3/189)
İnsan sahip olduğu şeyleri bir üstünlük sebebi olarak değil, kendisine verilmiş imkânlar olarak gördüğünde israfın ve gösterişin anlamı da azalır.
“Yiyin, için fakat israf etmeyin. Çünkü O, israf edenleri sevmez.”
(A‘râf, 7/31)
Bu nedenle elindeki imkânları paylaşmak, ihtiyaç sahibini gözetmek ve sahip olduklarını yalnızca kendi çıkarı için kullanmamak, bu hayat anlayışının doğal sonuçlarından biridir.
“Sevdiğiniz şeylerden infak etmedikçe iyiliğe asla erişemezsiniz. Her ne infak ederseniz, Allah onu bilir.”
(Âl-i İmrân, 3/92)
İnsan için değerli olanı paylaşabilmesi, kendi nefsinin sınırlarını aşabildiğini gösterir. Çünkü vermek, yalnızca elindeki fazlalığı dağıtmak değildir. Bazen insanın gerçekten sevdiği ve kendisi için değer taşıyan bir şeyi başkasıyla paylaşabilmesidir.

Aynı ölçü insan ilişkilerinde de kendisini gösterir. Doğruluk, güvenilirlik, adalet ve verilen söze bağlılık, insanın hayatındaki temel sınav alanlarından biridir.
“Ey iman edenler! Kendinizin, anne babanızın ve yakınlarınızın aleyhine bile olsa, Allah için şahitler olarak adaleti ayakta tutun...”
(Nisâ, 4/135)
Adalet, insanın yalnızca kendisine yarar sağladığında savunduğu bir ilke olamaz. İnsan kendi aleyhine olduğunda da hakkı gözetebiliyorsa adalet anlam kazanır.

Bu durum iş hayatında da değişmez. İnsan para kazanabilir, ticaret yapabilir, yatırım yapabilir. Fakat kazanç uğruna başkasını aldatmak, ölçüyü eksiltmek, sözleşmeye uymamak veya insanların hakkını yemek başka bir mesele hâline gelir.
“Ölçüyü tam yapın ve eksiltenlerden olmayın. Doğru terazi ile tartın. İnsanların eşyalarını eksiltmeyin...”
(Şuarâ, 26/181-183)
Buradaki ölçü yalnızca pazardaki teraziyle sınırlı değildir. İnsan verdiği sözde de bir ölçüye sahip olmalıdır. Sözleşmesinde, işinde, arkadaşlığında ve insanlarla kurduğu her ilişkide güvenilir olmalıdır.

İnsan elbette öfkelenebilir. Haksızlığa uğradığında tepki gösterebilir. Fakat öfkesinin kendisini adaletsizliğe sürüklemesine izin vermemelidir.
“Onlar bollukta da darlıkta da infak ederler, öfkelerini yutarlar ve insanları affederler. Allah güzel davrananları sever.”
(Âl-i İmrân, 3/134)
Affetmek her zaman zorunlu değildir; adaletin de bir yeri vardır. Kur’an bu konuda ölçüyü korur:
“Bir kötülüğün karşılığı, onun dengi bir kötülüktür. Ama kim affeder ve barışı sağlarsa, onun ödülü Allah’a aittir...”
(Şûrâ, 42/40)
Burada insanın hakkını aramasıyla intikam duygusunun peşinden gitmesi arasındaki fark ortaya çıkar. İnsan kendisine yapılan haksızlığı düzeltebilir; fakat bunu yaparken kendisi de haksızlık etmemelidir.

İnsanları değerlendirme biçimimiz de bu hayat anlayışının bir parçasıdır. Bir insanın değeri serveti, makamı, şöhreti veya toplumdaki konumuyla belirlenmez.
“Ey insanlar! Şüphesiz sizi bir erkekle bir dişiden yarattık. Birbirinizle tanışmanız için sizi milletlere ve kabilelere ayırdık. Şüphesiz Allah katında sizin en değerliniz, O’na karşı gelmekten en çok sakınanınızdır...”
(Hucurât, 49/13)
İnsanların farklı ailelerden, toplum kesimlerinden ve kültürlerden gelmesi birbirlerine üstünlük kurmaları için değil, birbirlerini tanımaları içindir. Bu bakış açısı, insanı başkasını küçümsemekten korur.

Hayatın sınavı yalnızca sahip olduklarımızla değil, sahip olmadıklarımızla da ilgilidir. Bollukta nasıl davrandığımız kadar darlıkta nasıl davrandığımız da önemlidir. Sağlık, güç ve imkân bir sınav olduğu gibi hastalık, güçsüzlük ve mahrumiyet de bir sınavdır.

Kur’an şöyle bildirir:
“Her nefis ölümü tadacaktır. Sizi bir sınama olarak hayırla da şerle de deniyoruz. Sonunda Bize döndürüleceksiniz.”
(Enbiyâ, 21/35)
Bu nedenle insanın başına gelen her şeyi yalnızca bir ceza veya ödül olarak değerlendirmek doğru değildir. Hayatın içinde insanın kendi tercihleriyle meydana getirdiği sonuçlar da vardır. Kur’an bu konuda şöyle der:
“Başınıza gelen herhangi bir musibet, kendi ellerinizle yaptıklarınız yüzündendir. O, yine de çoğunu affeder.”
(Şûrâ, 42/30)
İnsan yaptığı tercihlerden bağımsız değildir. Yanlış kararların, haksızlıkların, ihmallerin ve kötülüklerin sonuçları olabilir. Bu yüzden insanın sorumluluğunu sürekli başkalarına yüklemek yerine kendi payını da görmesi gerekir.

Bununla birlikte insan hata yapabilir. Allah’a yönelmiş olmak, insanın bir daha hiç hata etmeyeceği anlamına gelmez. İnsan düşebilir, yanılabilir, nefsine yenilebilir. Önemli olan yanlışını doğru kabul edip orada ısrar etmemesidir.
“De ki: ‘Ey kendilerinin aleyhine aşırı giden kullarım! Allah’ın rahmetinden ümit kesmeyin. Şüphesiz Allah bütün günahları bağışlar. Çünkü O, Gafûr’dur, Rahîm’dir.’”
(Zümer, 39/53)
Bu ayet insanın önüne önemli bir kapı açar: Dönüş kapısı. İnsan yaptığı hatadan sonra yeniden doğruya yönelebilir. Geçmişteki yanlışı, gelecekteki doğrunun önünde aşılmaz bir engel hâline getirmemelidir.

Çünkü insanın hayatındaki en kesin gerçeklerden biri ölümdür.
“Sonra dönüşünüz yalnızca Bana olacaktır. Ben de size yaptıklarınızı haber vereceğim.”
(Lokmân, 31/15)
İnsan çoğu zaman ölüm yokmuş gibi yaşar. Gelecek planları yapar, mal biriktirir, daha fazlasını elde etmeye çalışır. Bunların hiçbiri tek başına yanlış değildir. Sorun, insanın bunları hayatın bütün amacı hâline getirmesidir.

Ölüm, insana sahip olduğu zamanın sınırlı olduğunu hatırlatır. Bu nedenle asıl soru “Ne kadar yaşayacağım?” değil, “Bana verilen zamanı nasıl yaşayacağım?” sorusudur.

İnsan öldüğünde arkasında yalnızca malını ve mülkünü bırakmaz. Yaptığı iyilikler, yetiştirdiği insanlar, verdiği emekler ve başkalarının hayatında bıraktığı güzel izler de onun ardından kalır. Bu nedenle insanın hayatını yalnızca kendisi için tüketmemesi gerekir.

Allah’a teslimiyetin hayatın içinde görünür hâle geldiği yer tam da burasıdır: İnsan kazandığında şükretmeyi, kaybettiğinde sabretmeyi, güçlendiğinde adaleti, öfkelendiğinde ölçüyü, hata yaptığında dönüşü ve sahip olduğunda paylaşmayı öğrenir.

Böyle bakıldığında teslimiyet, dünyadan uzaklaşmak değil; dünyanın içinde doğru bir hayat kurmaktır.

İnsan çalışabilir ama haksız kazanç elde etmemelidir. Güçlü olabilir ama gücünü zulme dönüştürmemelidir. Hakkını arayabilir ama başkasının hakkına girmemelidir. Sahip olabilir ama sahip olduklarının kölesi olmamalıdır. Öfkelenebilir ama öfkesinin esiri olmamalıdır. Hata yapabilir ama hatasında ısrar etmemelidir. İşte hayatın sınavı burada ortaya çıkar.

İnsan her gün yaptığı seçimlerle aslında kendi cevabını verir. Allah’ın ölçüsünü mü tercih edecek, yoksa kendi çıkarını mı? Adaleti mi koruyacak, yoksa kendisine fayda sağlayan haksızlığı mı seçecek? Elindekini paylaşacak mı, yoksa yalnızca kendisi için mi biriktirecek? Hata yaptığında dönecek mi, yoksa yanlışını savunmaya mı devam edecek?

Bu soruların cevapları insanın hayatında görünür hâle gelir.

Sonunda bütün insanlar Allah’a dönecektir.
“Allah’a karşı gelmekten sakının ve bilin ki O’nun huzurunda toplanacaksınız.”
(Bakara, 2/203)
Öyleyse hayatın gerçek anlamı, dünyada ne kadar uzun yaşadığımızdan veya ne kadar çok şeye sahip olduğumuzdan çok, bize verilen hayatı hangi ölçüyle yaşadığımızdadır.

İnsan kusursuz olmak zorunda değildir. Fakat doğruyu aramak, yanlışından dönmek ve elinden geldiğince adaleti, iyiliği ve doğruluğu gözetmek zorundadır. Çünkü hayatın sınavı insanın hiç düşmemesi değil, düştüğünde hangi yöne döndüğüdür.

Ve sonunda insanın bütün yolları Allah’a çıkar.

Bu yüzden hayatı yalnızca yaşanıp bitirilecek bir zaman olarak değil, anlamlandırılması gereken bir emanet olarak görmek gerekir. Bugün elimizde olan zaman yarın olmayabilir. Bugün söyleyebildiğimiz bir söz, yarın söyleyemeyeceğimiz son söz olabilir. Bugün yapabileceğimiz bir iyilik, yarın fırsat bulamayacağımız bir iyilik olabilir.

Öyleyse insanın kendisine soracağı en önemli soru şudur: Bana verilen bu hayatı ne için yaşıyorum? Cevabı yalnızca sözlerde değil, hayatın tamamında aramak gerekir. Çünkü insanın gerçek yönü, söylediklerinden çok tercihleriyle ortaya çıkar. Ve sonunda bütün tercihlerimizin hesabını vereceğimiz yer, yine Allah’ın huzurudur.

Gerçek olan Allah’ın lütfu, hata ise benim aczimdendir.

Selam ve esenlik, hakikati arayan ve yalnızca Allah'ın kitabını kendisine rehber edinenlerin üzerine olsun.
aydinorhon.com

 

ALLAH’IN YOLUNA TUTUNMAK VE HAKİKATİ ARAMAK

 ALLAH’IN YOLUNA TUTUNMAK VE HAKİKATİ ARAMAK

İnsan, daha dünyaya geldiği andan itibaren bir arayışın içindedir. Zamanla bu arayış daha belirgin hâle gelir: Doğru nedir, yanlış nedir? Nasıl yaşamalıyım? Neye inanmalıyım? Hayatın anlamı nedir? İnsan bu sorulara cevap ararken çoğu zaman çevresinden duyduğu sözleri, ailesinden aldığı inançları, içinde bulunduğu toplumun geleneklerini ve kendisine din adına aktarılan bilgileri doğru kabul eder. Fakat insanın önünde çok daha temel bir soru vardır: Aradığı hakikatin kaynağı kimdir?

Kur’an bu sorunun cevabını açık biçimde ortaya koyar. Din, insanların zaman içinde oluşturduğu bir anlayış değildir. Din Allah’a aittir.
“Dikkat edin! Arı-duru din yalnız Allah’ındır.”
(Zümer, 39/3)
Bu ifade, din adına ortaya konulan her sözün kaynağını sorgulamayı gerektirir. Çünkü din Allah’a aitse, Allah’ın dinine insanlardan yeni hükümler eklenemez. Gelenek, alışkanlık, kültür, rivayet veya herhangi bir kişinin yorumu, Allah’ın koyduğu hükmün yerine geçirilemez. İnsanların söyledikleri elbette dinlenebilir, incelenebilir ve düşünülebilir; fakat din adına bağlayıcı bir hüküm hâline gelebilmeleri için Allah’ın kitabında bir dayanaklarının bulunması gerekir.

Burada önemli olan, insanın hakikati ararken kime teslim olduğudur. Bir insanın hayatında ailesi, öğretmeni, âlimi, çevresi veya toplum önemli etkiler oluşturabilir. Fakat bunların hiçbiri Allah’ın yerine geçemez. Çünkü yolun doğrusu konusunda nihai belirleyici insan değil, Allah’tır.
“Yolun doğrusunu göstermek Allah’a aittir. Yolların eğrileri de vardır. O dileseydi hepinizi toptan doğru yola iletirdi.”
(Nahl, 16/9)
Ayetin ortaya koyduğu gerçek oldukça açıktır: Doğru yolu belirleme yetkisi Allah’a aittir. İnsanların oluşturduğu yolların çokluğu, onların hakikat olduğu anlamına gelmez. Bir yolun eski olması, kalabalıklar tarafından benimsenmesi veya atalar tarafından aktarılması onu kendiliğinden doğru yapmaz.

Kur’an, insanı tam da bu noktada düşünmeye çağırır. Çünkü insanın önündeki en büyük tehlikelerden biri, doğruyu araştırmak yerine kendisine hazır olarak verileni sorgulamadan kabul etmesidir.
“Allah’ın indirdiğine ve Elçi’ye gelin!” dedikleri zaman, ‘Atalarımızı üzerinde bulduğumuz şey bize yeter’ derler. Ya ataları hiçbir şey bilmiyor ve doğru yolu bulamamış idilerse?”
(Bakara, 2/170)
Buradaki mesele yalnızca geçmişte yaşamış insanların tercihleri değildir. Bugün de aynı tavır farklı biçimlerde karşımıza çıkabilir. “Biz böyle gördük”, “Bizim çevremizde böyle bilinir”, “Büyüklerimiz böyle söylemiştir” denildiğinde, aslında hakikatin ölçüsü geçmişin alışkanlıklarına bırakılmış olur. Oysa Kur’an, insanın kendisine aktarılan her şeyi aklını ve vahyi kullanarak değerlendirmesini ister.

Bu nedenle Allah’ın yoluna tutunmak, herhangi bir grubun, kişinin veya geleneğin peşinden düşünmeden gitmek değildir. Tam tersine, insanın kendisine ulaşan bütün iddiaları Allah’ın kitabının ölçüsüne vurmasıdır.

Kur’an kendisini de bu arayışın merkezine yerleştirir.
“Şüphesiz bu Kur’an, en doğru yola iletir...”
(İsrâ, 17/9)
Burada Kur’an’ın görevi yalnızca birtakım bilgileri aktarmak değildir. İnsanların doğruyu yanlıştan ayırmalarına, hayatlarını doğru bir istikamete yöneltmelerine rehberlik etmektir. Bu sebeple Kur’an’ı yalnızca okunup sevap kazanılacak bir kitap hâline getirmek, onun insan hayatındaki rehberlik görevini daraltmak olur. Kitap okunmalı, anlaşılmalı, üzerinde düşünülmeli ve hayatın içinde karşılığı aranmalıdır.

Kur’an’ın yol göstericiliği, insanın düşünmesini ortadan kaldırmaz. Tam tersine düşünmeyi zorunlu kılar. Çünkü Allah, insana akıl vermiş ve onu sorumlu bir varlık olarak yaratmıştır. İnsan, önüne konulan her sözü kabul etmek yerine delil aramalıdır.
“Bu, kendisinde hiçbir kuşku olmayan kitaptır. Allah’a karşı gelmekten sakınanlar için yol göstericidir.”
(Bakara, 2/2)
Kitabın yol gösterici olması, insanın onu yalnızca bir bilgi kaynağı olarak görmesiyle sınırlı değildir. Kur’an, insanın inancını ve hayatını düzenleyen temel ölçüyü ortaya koyar. Bu nedenle din adına söylenen herhangi bir söz, Kur’an’ın önüne geçirilemez.

Allah’ın yoluna tutunmak konusunda Kur’an’ın kullandığı ifade de dikkat çekicidir:
“Hep birlikte Allah’ın ipine sımsıkı sarılın; bölünüp parçalanmayın...”
(Âl-i İmrân, 3/103)
Allah’ın ipine sarılmak, Allah’ın belirlediği ölçüye bağlanmaktır. Bu bağ, insanı insanların oluşturduğu dinî otoritelerin peşinde sürüklenmekten kurtarır. Çünkü hakikat, insanların çokluğu ile belirlenmez. Bir düşüncenin milyonlarca insan tarafından kabul edilmesi, onu Allah katında doğru hâle getirmez. Aynı şekilde az kişinin savunması da onu yanlış yapmaz. Ölçü, Allah’ın ortaya koyduğu delildir.

Kur’an bu konuda insanı çoğunluğun etkisine karşı da uyarır:
“Yeryüzündekilerin çoğunluğuna uyarsan, seni Allah’ın yolundan saptırırlar. Onlar sadece zanna uyarlar.”
(En‘âm, 6/116)
Bu ayet, çoğunluğun her zaman yanlış olduğunu söylemez. Söylediği şey daha temel bir gerçektir: Çoğunluk, hakikatin ölçüsü değildir. Hakikati belirleyen sayı değil, delildir.

Bunun için Allah’ın yoluna tutunmak, bir grubun içine girip kendisini güvende hissetmekten çok daha farklı bir şeydir. İnsan bazen bir cemaate, mezhebe, hocaya veya geleneğe bağlandığında hakikati bulduğunu düşünebilir. Fakat gerçek güven, insanın kendisini bir başkasının düşüncesine teslim etmesinde değil, Allah’ın kitabını anlayarak ona göre yaşamasındadır.

Kur’an’ın ortaya koyduğu yolun temel özelliği de budur: İnsanları kendisine değil, Allah’a yöneltir.
“De ki: ‘Şüphesiz benim Rabb’im beni dosdoğru bir yola, dimdik ayakta duran bir dine, Allah’ı birleyen İbrahim’in inanç sistemine iletti. O, ortak koşanlardan değildi.’”
(En‘âm, 6/161)
Burada “dosdoğru yol” ile “din” birbirinden kopuk iki ayrı şey olarak değil, Allah’a yönelişin bir bütünlüğü içinde ortaya konulur. Yolun sahibi Allah’tır. Din Allah’ındır. İnsan ise bu yolda yürümekle sorumludur.

Bu noktada önemli bir ayrım yapmak gerekir. Kur’an’ın rehber olduğunu söylemek, Kur’an’daki her ayetin aynı açıklıkta ve aynı nitelikte olduğu anlamına gelmez. Kur’an’ın muhkem ayetleri dinin temel hükümlerini ortaya koyarken, müteşabih ayetler üzerinde farklı anlayışların oluşabileceği alanlar vardır. Bu alanlarda insanın kendi yorumunu Allah’ın kesin hükmüymüş gibi sunması doğru değildir. Doğrusunu Allah bilir. İnsan, Kur’an bütünlüğü içinde düşündüğü ve anladığı kadarıyla konuşabilir; fakat kendi çıkarımını “Kur’an kesin olarak böyle söylüyor” diyerek Allah’ın sözüyle özdeşleştirmemelidir.

Benim Kur’an okumamda da temel ölçü budur. Ortaya koyduğum düşünceler, Kur’an bütünlüğünde kendi kapasitem ölçüsünde yaptığım çıkarımlardır. Bir ayetten ne anladığımı anlatabilirim, farklı ayetleri bir araya getirerek bir sonuca ulaşabilirim, fakat bunu Allah’ın kesin hükmü olarak sunamam. Çünkü Allah’ın neyi kastettiğini bütünüyle bilmek ile Allah’ın kitabından insanın kendi kapasitesi ölçüsünde anlam çıkarması aynı şey değildir.

Bu ayrım, hakikati arama konusunda insanı hem daha dikkatli hem de daha özgür kılar. “Benim söylediğim doğrudur, çünkü ben böyle düşünüyorum” demek kadar, “Benim bağlı olduğum kişi böyle söylediği için doğrudur” demek de hakikati bulmanın yolu değildir. Asıl yapılması gereken, sözü deliliyle birlikte değerlendirmektir.
“Ey iman edenler! Eğer bir fasık size bir haber getirirse onu araştırın...”
(Hucurât, 49/6)
Araştırmak, sorgulamak, düşünmek ve delil istemek imana aykırı değildir. Aksine Kur’an’ın insana kazandırmak istediği bilinçlerden biridir. Allah’ın kitabına güvenmek, aklı bir kenara bırakmak değil; aklı vahyin rehberliğinde kullanmaktır.

Bugün insanın hakikati aramasını zorlaştıran şey, bilgi eksikliğinden çok bilgi fazlalığıdır. Her taraftan farklı sözler geliyor. Sosyal medya, kitaplar, konuşmalar, videolar, gelenekler ve din adına yapılan açıklamalar insanın zihnini dolduruyor. Fakat çok sayıda sözün bulunması, hakikatin çoğaldığı anlamına gelmiyor. Aksine, böyle bir ortamda ölçüye daha fazla ihtiyaç duyuluyor.

İşte burada Kur’an’ın önemi ortaya çıkıyor. İnsan her duyduğuna inanmak yerine, duyduğu sözü Allah’ın kitabının ölçüsüne vurduğunda zihnindeki karmaşa azalmaya başlıyor. Çünkü artık ölçü kişiden kişiye değişen kanaatler değil, Allah’ın ortaya koyduğu vahiy oluyor.

Allah’ın yoluna tutunmak bu yüzden yalnızca bir inanç cümlesi değildir. Aynı zamanda bir zihniyet meselesidir. İnsan, din adına söylenen her sözün kaynağını sormayı öğrenmelidir. Bir hüküm varsa delilini aramalıdır. Bir iddia varsa Kur’an bütünlüğündeki yerini araştırmalıdır. Bir yorum varsa onun yorum olduğunu bilmeli, onu Allah’ın kesin hükmüyle karıştırmamalıdır.

Böyle bir yaklaşım insanı hem geleneklerin körü körüne taşıyıcısı olmaktan hem de kendi düşüncesini mutlaklaştırmaktan korur. Çünkü hakikatin sahibi insan değildir. İnsan hakikati sahiplenemez; onu arar, anlamaya çalışır ve bulduğu ölçüde ona uymaya gayret eder.

Sonunda mesele gelip çok sade bir noktaya dayanıyor: Din Allah’ındır, doğru yolu göstermek Allah’a aittir ve Allah’ın kitabı insan için bir rehber olarak indirilmiştir. İnsanlara düşen ise başkalarının sözlerini Allah’ın sözünün yerine koymadan, Kur’an’ı okuyup anlamaya çalışmak, düşünmek, sorgulamak ve hayatını onun ortaya koyduğu muhkem ölçüler doğrultusunda düzenlemektir.

Hakikati arayan insanın yapacağı ilk iş, kendisine öğretilmiş olan her şeyi doğru kabul etmek değil, “Bunun Allah katındaki dayanağı nedir?” diye sormaktır. Bu soru sorulduğunda insanın yolculuğu başlar. Çünkü hakikate ulaşmak, birilerinin ardından yürümekten önce, hangi sözün gerçekten Allah’a ait olduğunu ayırt etmeyi gerektirir.

Ve insan bu arayışta kendi bilgisinin sınırını da unutmamalıdır. Kur’an’dan anladıklarını anlatabilir, düşündüklerini paylaşabilir, delillerini ortaya koyabilir. Fakat son sözü kendisine değil, Allah’a bırakmalıdır. Bizim görevimiz hakikati sahiplenmek değil, hakikatin peşinden gitmektir. Doğrusunu Allah bilir.

Gerçek olan Allah’ın lütfu, hata ise benim aczimdendir.

Selam ve esenlik, hakikati arayan ve yalnızca Allah'ın kitabını kendisine rehber edinenlerin üzerine olsun.
aydinorhon.com

 

ALLAH’A ÇAĞRININ SORUMLULUĞU VE GÜZEL SÖZ

ALLAH’A ÇAĞRININ SORUMLULUĞU VE GÜZEL SÖZ
İnsan, inandığı gerçeği başkalarıyla paylaşmak ister. Fakat Allah’a çağrı söz konusu olduğunda, önce çağrının yönünü doğru belirlemek gerekir. Allah’a çağırmak, insanları kendi düşüncemize, yorumumuza veya şahsımıza çağırmak değildir. Amaç insanı Allah’a yöneltmek, O’nun mesajını anlaşılır biçimde ortaya koymak ve hakikati araştırmasına yardımcı olmaktır.

Kur’an bu davet anlayışını tek bir ayette üç temel unsurla birlikte verir:
“Allah’a çağıran, salih amel işleyen ve ‘Ben Müslümanlardanım’ diyenden daha güzel sözlü kimdir?”
(Fussilet, 41/33)
Bu ayet, güzel sözün yalnızca etkileyici konuşmak olmadığını gösterir. Güzel sözün kaynağı Allah’a yöneliş, karşılığı salih amel, kimliği ise teslimiyettir. Böylece söz, davranış ve inanç aynı bütün içinde birleşir.

Allah’a çağırmak
Allah’a çağıran kişinin ilk sorumluluğu, Allah’ın sözü ile kendi sözünü birbirine karıştırmamaktır. İnsan kendi düşüncesini ve yorumunu ifade edebilir; fakat bunu Allah’ın kesin hükmü gibi sunamaz. Çünkü din adına konuşmak, kişisel kanaat açıklamaktan çok daha ağır bir sorumluluktur.

Kur’an bu konuda açıkça uyarır:
“Dillerinizin yalan yere nitelendirmesiyle ‘Şu helaldir, şu haramdır’ demeyin; Allah’a karşı yalan uydurmuş olursunuz.”
(Nahl, 16/116)
Bu ayet, din adına hüküm verirken ölçünün insanın kanaati değil, Allah’ın bildirdiği gerçek olması gerektiğini ortaya koyar. Bir yorumun, rivayetin veya toplumda yerleşmiş bir uygulamanın dinî değer taşıması, onun kendiliğinden Allah’ın hükmü olduğu anlamına gelmez. Bu nedenle Allah’a çağıran insanın söyleyeceği her sözün dayanağını araştırması gerekir.

Burada Fussilet 33. ayetteki “Allah’a çağıran” ifadesi yeniden önem kazanır. Ayet, insanları kendisine çağıran kişiyi değil, Allah’a çağıranı öne çıkarır. Davetin merkezinde davetçi değil, Allah bulunmalıdır. İnsan kendi çevresini büyütmeye, kendi görüşünü mutlaklaştırmaya veya kendisini vazgeçilmez hâle getirmeye başladığında çağrının yönü değişir.

Kur’an’ın elçilerin görevini tanımlarken söylediği şu söz de bu sınırı gösterir:
“Elçilerin üzerine düşen yalnızca apaçık tebliğdir.”
(Nahl, 16/35)
Tebliğ etmek, gerçeği açıkça ortaya koymaktır. İnsanlara kabul ettirmek ise insanın elinde değildir. Bu nedenle davet, başkasının iradesini ele geçirmek değil, hakikati açıkça ortaya koymaktır.

Davetin Dili
Kur’an, yalnızca neyin anlatılacağını değil, nasıl anlatılacağını da bildirir:
“Rabb’inin yoluna hikmetle ve güzel öğütle çağır ve onlarla en güzel şekilde mücadele et.”
(Nahl, 16/125)
Bu ayet davetin üslubunu belirler: hikmet, güzel öğüt ve en güzel yöntem. Demek ki hakikati anlatmak, kırıcı veya aşağılayıcı bir dil kullanmayı gerektirmez. İnsanları küçümsemek, zorlamak veya öfkeyle susturmak Allah’a çağrının yöntemi değildir.

Nitekim Nebi Muhammed’e bile görev sınırı şöyle bildirilmiştir:
“Sen öğüt verip hatırlat. Sen ancak bir öğüt vericisin. Onların üzerinde zorlayıcı değilsin.”
(Gâşiye, 88/21-22)
Bu nedenle davetin amacı insanı zorla değiştirmek değil, düşünmeye ve gerçeği görmeye çağırmaktır. İnsan anlatır, delil ortaya koyar ve hatırlatır; fakat iman ve yöneliş konusunda karşısındaki insanın iradesini yok sayamaz.

Kur’an’ın güzel sözü tarif ederken kullandığı ağaç benzetmesi de bu noktayı tamamlar:
“Güzel söz, kökü sağlam, dalları göğe yükselen güzel bir ağaç gibidir.”
(İbrâhîm, 14/24)
Güzel sözün güzelliği yalnızca sesinde veya üslubunda değildir; kökünün sağlam olmasındadır. Allah’a çağıran kişinin sözü de sağlam bir temele dayanmalıdır. Güzel üslup, yanlış bir hükmü doğru hâle getirmez. Bu yüzden davetin dili güzel olduğu kadar, dayandığı ölçü de sağlam olmalıdır.

Sözün Hayata Dönüşmesi
Fussilet 33. ayet Allah’a çağrıyı salih amelle birlikte zikreder. Çünkü söz ile hayat birbirinden kopmamalıdır.

Kur’an şöyle sorar:
“Ey iman edenler! Yapmayacağınız şeyi neden söylüyorsunuz? Yapmayacağınız şeyi söylemeniz, Allah katında büyük bir hoşnutsuzluk sebebidir.”
(Saff, 61/2-3)
Bu uyarı, davetin yalnızca konuşmaktan ibaret olmadığını gösterir. Doğruluktan söz edenin dürüstlüğü, adaletten söz edenin adaleti, merhametten söz edenin merhameti ve Allah’a kulluktan söz edenin hayatındaki teslimiyeti, söylediği sözün gerçekliğini ortaya koyar.

Salih amel de yalnızca belirli ibadetlerle sınırlı değildir. Doğruluk, adalet, emanete riayet, başkalarının hakkından sakınmak, verilen sözü tutmak, ihtiyaç sahibine yardım etmek ve insanlara zarar vermemek de insanın Allah’a bağlılığının hayattaki karşılıklarıdır.

Fakat burada önemli bir denge vardır: Bir insanın güzel davranması, söylediği her sözün doğru olduğunu göstermez. Aynı şekilde bir insanın hatası da söylediği her sözün yanlış olduğu anlamına gelmez. Kişinin şahsiyeti ile söylediği sözün doğruluğu birbirinden ayrılmalıdır. Dinî bir iddianın doğruluğu, onu söyleyen kişinin kimliğinden önce dayandığı delille araştırılmalıdır.

“Ben Müslümanlardanım”

Fussilet 33. ayetin sonundaki “Ben Müslümanlardanım” ifadesi, bu bütünlüğün kimlik boyutunu ortaya koyar. Müslümanlık yalnızca bir isim veya toplumsal aidiyet değildir; Allah’a teslimiyet iddiasıdır.

Kur’an şöyle bildirir:
“Şüphesiz Allah katında din İslam’dır.”
(Âl-i İmrân, 3/19)
Bu nedenle “Ben Müslümanım” demek bir üstünlük ilanı değil, Allah’a karşı bir sorumluluk üstlenmektir. İnsan bu sözle kendisini başkalarından üstün kılmaz; aksine Allah’ın gösterdiği ölçülere uymaya talip olduğunu ifade eder.

Böylece Fussilet 33. ayetteki üç unsur birbirini tamamlar:
Allah’a çağrı yönü belirler. Salih amel sözün hayattaki karşılığını gösterir. Müslüman olduğunu söylemek ise bu teslimiyetin sorumluluğunu üstlenir.

Bu üçünden biri diğerinden koparıldığında davetin dengesi bozulur. Sadece söz, hayat tarafından desteklenmeyen bir anlatıma; sadece kimlik, içi doldurulmamış bir aidiyet iddiasına; sadece davranış ise kaynağı ve amacı açıklanmamış bir iyiliğe dönüşebilir. Kur’an ise bunları birlikte zikrederek bütünlüklü bir kulluk ve davet anlayışı ortaya koyar.

Davetin Ölçüsü
Allah’a çağıran insanın kendisini değil, Allah’ın mesajını öne çıkarması gerekir. Bunun için de din adına söylenen sözleri sorgulamak, deliline bakmak ve insanları körü körüne kabule değil, düşünmeye yöneltmek gerekir.

Kur’an şöyle buyurur:
“Sözü dinleyip de en güzeline uyan kullarımı müjdele. İşte onlar Allah’ın doğru yola ilettiği kimselerdir. İşte onlar akıl sahipleridir.”
(Zümer, 39/18)
Bu ayet, davetin düşünmeyi engelleyen değil, düşünmeyi harekete geçiren bir süreç olması gerektiğini gösterir. İnsan dinlediğini değerlendirmeli, delili araştırmalı ve doğru olduğuna kanaat getirdiği şeye uymalıdır.

Dolayısıyla Allah’a çağırmak, “Benim gibi düşünün” demek değildir. İnsanları Allah’ın mesajını araştırmaya ve hakikati kendi iradeleriyle kavramaya yöneltmektir.

Sonuçta güzel söz, yalnızca kulağa hoş gelen söz değildir. Kökü sağlam olan, Allah’a yönelten, hikmetle söylenen ve salih amelle desteklenen sözdür.

Fussilet 33. ayetin ortaya koyduğu davet anlayışı bu yüzden son derece yalındır: Allah’a çağır, salih amel işle ve Müslüman olduğunu hayatınla ortaya koy.

Davetçinin görevi kendisini büyütmek değil, Allah’ın mesajını anlaşılır kılmaktır. Kendi hükmünü Allah’ın hükmü gibi sunmak değil, Allah’ın bildirdiği ölçüyü aktarmaktır. İnsanları kendisine bağlamak değil, Allah’a yönelmelerine yardımcı olmaktır.

Böyle bir davette söz kaynağını Allah’tan alır, hayat o sözü doğrular ve insan kendisini değil Allah’ı merkeze koyar. İşte güzel sözün asıl anlamı ve Allah’a çağrının gerçek sorumluluğu burada ortaya çıkar.

Gerçek olan Allah’ın lütfu, hata ise benim aczimdendir.

Selam ve esenlik, hakikati arayan ve yalnızca Allah'ın kitabını kendisine rehber edinenlerin üzerine olsun.
aydinorhon.com

 

ALLAH’A KULLUK VE DİNİN SAFLIĞI

 

ALLAH’A KULLUK VE DİNİN SAFLIĞI
Allah’a kulluk denildiğinde üzerinde durulması gereken ilk mesele, kime kulluk ettiğimiz kadar, hangi dine kulluk ettiğimizdir. Çünkü insan Allah’a kulluk ettiğini düşünürken, zaman içinde Allah’ın bildirdiği dinin yanına başka otoriteler, başka hükümler ve başka kabuller koyabilir. Böylece başlangıçta yalnızca Allah’a ait olan din, insanların aktardıklarıyla, yorumlarıyla ve kabulleriyle farklı bir yapıya dönüşebilir.

Kur’an bu konuda son derece açık bir ölçü ortaya koyar:
“De ki: Bana, dini yalnız O’na özgü kılarak Allah’a kulluk etmem emredildi.”
(Zümer, 39/11)
Burada dikkat çekilen nokta yalnızca Allah’a kulluk etmek değildir. Dinin de Allah’a özgü kılınmasıdır. Yani kulluğun yöneldiği merci Allah olduğu gibi, kulluğun nasıl yaşanacağını belirleyen dinin kaynağı da Allah olmalıdır. Dinin içine Allah’ın koymadığı bir hükmü din adına yerleştirmek, bu saflığı bozmak anlamına gelir.

Nitekim aynı sûrede Nebi Muhammed’in kendi tutumunu da şöyle açıkladığını görüyoruz:
“De ki: Ben dini yalnız O’na özgü kılarak Allah’a kulluk ederim.”
(Zümer, 39/14)
Bu ifade, yalnızca Nebi Muhammed’in şahsi tercihini anlatan bir söz değildir. Onun tebliğ ettiği dinin temelini de ortaya koymaktadır. Allah’a kulluk edilecek, din Allah’a özgü kılınacak ve O’nun yanında başka bir dinî otorite oluşturulmayacaktır.

Burada önemli bir ayrım ortaya çıkıyor. Nebi Muhammed’e iman etmek, onun Allah’ın elçisi olduğunu kabul etmek ve onun getirdiği vahye uymak Kur’an’ın ortaya koyduğu bir gerçektir. Ancak elçinin Allah’tan aldığı vahiy ile daha sonraki dönemlerde ona isnat edilen rivayetleri aynı konuma getirmek aynı şey değildir. Bir sözün Nebi’ye nispet edilmesi, o sözün kendiliğinden vahiy hâline gelmesini sağlamaz.

Asıl soru tam da burada karşımıza çıkıyor: Dinin kaynağı nedir?

Kur’an, insanların din konusunda kendi kanaatlerini Allah’ın hükmüymüş gibi ortaya koymalarına karşı bizi düşünmeye çağırır:
“Size ne oluyor? Nasıl hüküm veriyorsunuz?”
(Kalem, 68/36)
Bu soru, üzerinde durulması gereken çok ciddi bir uyarıdır. İnsan bir konuda “Bu dindir” dediğinde, aslında Allah adına bir hüküm ortaya koymuş olmaktadır. O hâlde böyle bir hükmün dayanağı nedir? Allah mı söylemiştir, yoksa insanlar zaman içinde böyle mi kabul etmiştir?

Kur’an’ın başka bir ayetinde de bu mesele daha açık biçimde gündeme getirilir:
“De ki: Siz Allah’a dininizi mi öğretiyorsunuz? Oysa Allah göklerde ve yerde ne varsa bilir. Allah her şeyi hakkıyla bilendir.”
(Hucurât, 49/16)
İnsanın Allah’a din öğretmesi elbette düşünülemez. Fakat Allah’ın bildirmediği bir şeyi din hâline getirerek yaşamak, sonuçta Allah’ın dinine insan sözü eklemek anlamına gelir. Bu nedenle mesele yalnızca “Bir söz doğru mudur, yanlış mıdır?” meselesi değildir. Daha temel bir soru vardır: Bu söz dinî bir hüküm olma yetkisini nereden almaktadır?

Kur’an, hüküm konusunda da sınırı açıkça koyar:
“Hüküm yalnız Allah’ındır. O, kendisinden başkasına kulluk etmemenizi emretmiştir. İşte dosdoğru din budur; fakat insanların çoğu bilmez.”
(Yûsuf, 12/40)
Hükmün Allah’a ait olması, Allah’ın elçilerini devre dışı bırakmak anlamına gelmez. Tam tersine elçilerin görevi, Allah’ın hükmünü insanlara ulaştırmaktır. Elçiye itaat de onun kendi adına din koymasına değil, Allah’tan getirdiği mesaja uymaya dayanır. Bu nedenle Resül’e bağlılık ile Resül’e Allah’ın yanında bağımsız bir dinî otorite vermek birbirinden tamamen farklıdır.

Kur’an’da Nebi Muhammed’e de din konusunda kendi başına bir hüküm koyma yetkisi verilmediği görülür:
“De ki: Ben, Allah’ın dilediğinden başkasına uymam. Bu, Rabb’imden gelen basiretlerdir...”
(A‘râf, 7/203)
Elçinin görevi, kendisine gelen vahye uymak ve onu insanlara ulaştırmaktır. Bu durumda Resül Muhammed’e sadakat, onun Allah’tan getirdiği mesaja sadakattir. Nebi’yi Allah’ın yanında ikinci bir din koyucu konumuna yükseltmek değildir.

Buradan vahiy meselesine geliyoruz. Kur’an, kendisinin Allah tarafından gönderilmiş bir kitap olduğunu defalarca ortaya koyar:
“İşte böylece sana da emrimizden bir ruh vahyettik. Sen kitap nedir, iman nedir bilmezdin. Fakat biz onu kullarımızdan dilediğimizi kendisiyle doğru yola ilettiğimiz bir nur yaptık.”
(Şûrâ, 42/52)
Kur’an’ın din konusunda belirleyici olması da buradan kaynaklanır. Çünkü din adına Allah’ın kullarından istediği hükümlerin güvenilir ölçüsü, Allah’ın vahyidir.

Bu nedenle “Vahiy sadece Kur’an’dır” cümlesini bir ayetin kelimesi kelimesine söylediği bir ifade gibi değil, Kur’an’ın vahiy ve din konusunda ortaya koyduğu bütünlükten çıkan bir sonuç olarak anlamak gerekir. Nitekim Kur’an kendisini Allah tarafından indirilmiş kitap olarak tanıtır ve din konusunda hüküm vermenin Allah’a ait olduğunu bildirir.
“O, sana Kitabı hak ile ve kendisinden öncekileri doğrulayıcı olarak indirdi.”
(Âl-i İmrân, 3/3)
Kur’an’ın dinî ölçü oluşu, onun dışında hiçbir sözün okunamayacağı veya hiçbir tarihî bilginin araştırılamayacağı anlamına gelmez. Mesele başka sözlerin varlığı değil, onlara dinî otorite verilip verilmemesidir. Bir rivayet tarihî bilgi olarak incelenebilir. Bir insanın görüşü okunabilir. Bir âlimin yorumu değerlendirilebilir. Fakat bunların hiçbirisi Allah’ın vahyiyle aynı seviyeye çıkarılamaz.

Çünkü din adına konuşulduğunda ölçünün değişmesi, zamanla dinin de değişmesine yol açabilir. Önce bir insanın sözü aktarılır, sonra o söz doğru kabul edilir, ardından dinî bir hükme dönüştürülür ve sonunda Allah’ın kitabında bulunmayan bir uygulama, sanki Allah’ın emriymiş gibi yaşanmaya başlanır. Böylece insanlar farkına varmadan Allah’ın dininin yanına insanların oluşturduğu bir din anlayışı koyabilirler.

Kur’an ise bizi sürekli olarak düşünmeye ve delil istemeye çağırır:

“Onlar Allah’ın izin vermediği şeyleri kendilerine din olarak koyan ortaklara mı sahiptir?”
(Şûrâ, 42/21)
Buradaki mesele son derece açıktır: Allah’ın izin vermediği bir şeyi din hâline getirmek mümkün müdür? İnsanların zaman içinde oluşturduğu kabuller, Allah tarafından bildirilmiş bir hüküm gibi sunulabilir mi?

İşte dinin saflığını korumak burada başlar. Allah’a kulluk etmek, yalnızca Allah’ın varlığına inanmak değildir. Din konusunda son söz ve hüküm sahibinin Allah olduğunu kabul etmektir. Allah’ın kitabının yanına, Allah’ın koymadığı bir din kaynağı yerleştirmemektir. Nebi’yi sevmenin ve ona bağlı olmanın yolu da onu Allah’ın ortağı hâline getirmek değil, onun Allah’tan getirdiği vahye uymaktır.

Bu noktada Kur’an’ın şu uyarısı da önem kazanır:
“Eğer yeryüzündekilerin çoğunluğuna uyarsan, seni Allah’ın yolundan saptırırlar. Onlar ancak zanna uyarlar.”
(En‘âm, 6/116)
Çoğunluğun kabul etmiş olması, bir inancın Allah tarafından bildirildiğinin delili değildir. Yüzyıllardır uygulanıyor olması da onu kendiliğinden vahiy hâline getirmez. Din söz konusu olduğunda ölçü, insanların ne kadar zamandır neye inandıkları değil, Allah’ın ne bildirdiğidir.

Öyleyse yapılması gereken, bize ulaşan her bilgiyi toptan reddetmek de değildir, her aktarılanı din kabul etmek de değildir. Yapılması gereken, Allah’ın kitabını temel ölçü almaktır. Bir söz, bir uygulama veya bir inanç din adına ortaya konuluyorsa, onun Kur’an’daki karşılığına bakılmalıdır. Kur’an’da olmayan bir şeyin dinî hüküm olarak kabul edilmesi için ayrıca bir dayanak aranmalıdır. Çünkü din Allah’ın dinidir ve Allah’ın dinine Allah’ın bildirmediği hükümleri ekleme yetkisi hiçbir insana verilmemiştir.

Sonuçta mesele, “Rivayetlerin hepsi doğrudur” veya “Rivayetlerin hepsi yanlıştır” şeklindeki basit bir tartışmaya indirgenmemelidir. Asıl mesele otorite meselesidir. Bir sözün kime ait olduğu kadar, o sözün din açısından bağlayıcı olup olmadığı da sorgulanmalıdır. Nebi Muhammed’in Allah’ın elçisi olduğuna inanmak ile ona Allah’ın yanında bağımsız bir dinî otorite vermek arasında çok büyük bir fark vardır.

Allah’a kulluk, dini yalnız O’na özgü kılmakla başlar. Dinin saflığını korumak da bu kulluğun ayrılmaz bir parçasıdır. Allah’ın kitabı ölçü olduğunda, insanlara ait sözler yerli yerine konur; Nebi’nin elçiliği doğru anlaşılır; rivayetler vahyin yerine geçirilmez ve din, insanların zaman içinde oluşturduğu kabullerden ayıklanarak yeniden kendi kaynağına döndürülür.

Çünkü mesele sonunda tek bir soruya dayanır: Allah’ın dini mi yaşanacak, yoksa Allah’ın dini adına insanların oluşturduğu kabuller mi? Kur’an’ın ortaya koyduğu ölçü, bu sorunun cevabını ararken insanı tekrar tekrar Allah’ın kitabına yöneltmektedir.

Gerçek olan Allah’ın lütfu, hata ise benim aczimdendir.

Selam ve esenlik, hakikati arayan ve yalnızca Allah'ın kitabını kendisine rehber edinenlerin üzerine olsun.
aydinorhon.com

 

İMSAK VAKTİ HAKKINDA

 İMSAK VAKTİ HAKKINDA

İmsak vakti denildiğinde çoğumuzun zihninde oruca başlanılan saat belirir. Takvimlerde yazan imsak saatinden itibaren yeme içmenin bırakılması gerektiği kabul edilir. Fakat burada üzerinde ciddi biçimde düşünülmesi gereken bir soru vardır: Kur’an, oruca başlama zamanını gerçekten bugün “imsak” adıyla belirlenen vakit olarak mı tarif ediyor?

Bu sorunun cevabını bulmak için önce takvimlere, mezheplere veya yüzyıllar boyunca oluşturulmuş uygulamalara değil, Kur’an’ın kendi ifadesine bakmak gerekir. Çünkü orucun başlangıcı konusunda Allah’ın kitabında açık bir ölçü bulunmaktadır.
“Fecrin beyaz ipliği, siyah ipliğinden sizce ayırt edilinceye kadar yiyin için. Sonra orucu geceye kadar tamamlayın.”
(Bakara, 2/187)
Bu ayet, oruca başlama zamanını belirlerken bir saat, dakika veya astronomik derece vermemektedir. Ölçü olarak insanın görebileceği bir olayı göstermektedir: fecrin beyaz çizgisinin karanlık çizgiden ayırt edilebilir hâle gelmesi. Dolayısıyla burada asıl mesele, takvimde yazılı olan “imsak” saatinin ne olduğundan önce, Kur’an’ın sözünü ettiği fecrin ne zaman ortaya çıktığını doğru anlamaktır.

Fecr Ne Zaman Başlar?
Fecr, gecenin karanlığından sabah aydınlığına geçişi ifade eder. Ancak sabahın ilk ışığı ile Kur’an’ın oruca başlama ölçüsü olarak gösterdiği fecri birbirinden ayırmak gerekir. Astronomide güneşin ufkun altında bulunduğu farklı derecelerde çeşitli ışık olayları meydana gelir. Güneş henüz ufkun oldukça altında iken başlayan ve çıplak gözle fark edilmesi mümkün olmayan aydınlanma evreleri vardır. Daha sonra doğu ufkunda belirginleşen sabah ışığı ortaya çıkar.

Burada önemli olan, Kur’an’ın insanın göremeyeceği bir astronomik olayı değil, insanın gözlemleyebileceği bir belirginleşmeyi ölçü olarak göstermesidir.

Bakara 2/187’de kullanılan ifade özellikle dikkat çekicidir. Ayet, “fecr başladı” demekle yetinmez; “beyaz ipliğin siyah iplikten sizce ayırt edilmesi” şeklinde gözleme dayalı bir ölçü verir. Bu nedenle orucun başlangıç vaktini belirlerken, insan gözünün hiçbir şekilde fark edemeyeceği bir aydınlanma aşamasını esas almak Kur’an’daki tarifle ayrıca değerlendirilmesi gereken bir konudur.

İmsak ile Fecr Aynı Şey midir?
Bugün kullanılan takvimlerde “imsak” kelimesi, orucun başladığı zamanı ifade eder. Fakat kelimenin kendisi ile Kur’an’ın belirlediği zamanın aynı şey olduğunu varsaymak doğru değildir.

İmsak, sözlük anlamıyla kendini tutmak, bırakmamak, el çekmek anlamlarına gelir. Oruca başlama açısından kullanıldığında ise yeme ve içmeden uzak durma vaktini ifade eder. Ancak oruca ne zaman başlanacağını belirleyen asıl ölçü, kelimenin kendisi değil, Allah’ın Bakara 2/187’de verdiği zaman tarifidir.

Bu ayrım önemlidir. Çünkü bir vakte “imsak” adının verilmiş olması, o vaktin Kur’an tarafından belirlenen oruç başlangıcı olduğunu kendiliğinden kanıtlamaz.

Kur’an’ın ifadesi açıktır: Fecrin beyaz çizgisi, siyah çizgiden ayırt edilinceye kadar yiyip içmek serbesttir. Ondan sonra oruç başlar.

Öyleyse sorulması gereken soru şudur: Takvimlerde imsak olarak gösterilen saat, gerçekten bu ayette tarif edilen zaman mıdır?

Sabah Namazının Vakti Meselesi
Konunun yalnızca oruç açısından ele alınması eksik kalır. Çünkü aynı zaman dilimi sabah salatı açısından da önem taşımaktadır.

Eğer takvimlerdeki imsak vakti, Kur’an’ın tarif ettiği fecrin ortaya çıkmasından yaklaşık kırk beş dakika kadar önce belirleniyorsa, burada yalnızca orucun erken başlatılması meselesi ortaya çıkmaz. Sabah salatının da aynı vakit esas alınarak kılınması hâlinde, daha önemli bir soru gündeme gelir:

Sabah salatı gerçekten vakti girmeden mi kılınmaktadır?
İşte mesele burada daha ciddi bir hâl alır. Çünkü oruca birkaç dakika erken başlamanın hükmü ayrıca tartışılabilir. Fakat bir ibadetin vakti Allah tarafından belirlenmişse, o ibadeti vaktinden önce yapmak başka bir sorundur.

Bu nedenle konuya sadece “Oruca birkaç dakika erken mi başlıyoruz?” şeklinde bakmak yeterli değildir. Asıl mesele, Kur’an’ın gösterdiği zaman ölçüsü ile bugün kullanılan takvim ölçüsünün birbirine uyup uymadığıdır.

Fecr-i Kâzib ve Fecr-i Sâdık
Geleneksel İslam literatüründe sabahın başlangıcıyla ilgili olarak fecr-i kâzib ve fecr-i sâdık ayrımı yapılmıştır. Fecr-i kâzib, doğu ufkunda dikey veya kurt kuyruğu görünümünde beliren ilk aydınlık olarak tarif edilir. Ardından ufuk boyunca yayılan yatay aydınlık, fecr-i sâdık olarak kabul edilir.

Bu ayrım aslında konunun anlaşılması bakımından önemlidir. Çünkü gökyüzünde görülen her ilk aydınlanma, Kur’an’ın Bakara 2/187’de sözünü ettiği belirgin sabah aydınlığı ile aynı değildir.

Burada dikkat edilmesi gereken nokta şudur: Eğer çok daha erken bir astronomik aşama, insan gözüyle belirgin bir fecr ortaya çıkmadan önce “fecr-i sâdık” kabul edilirse, geleneksel olarak fecr-i kâzib diye tanımlanan aşamanın nerede kaldığı sorusu ortaya çıkar.

Dolayısıyla mesele yalnızca “Güneş kaç derece aşağıdayken hangi ışık meydana gelir?” sorusu değildir. Asıl mesele, Kur’an’ın oruç için koyduğu gözleme dayalı ölçünün hangi astronomik olaya karşılık geldiğini doğru tespit etmektir.

Kur’an’ın Ölçüsü Neden Önemlidir?
Burada Kur’an’ın verdiği ölçünün niteliği üzerinde biraz daha düşünmek gerekir.

Allah, “Saat şu olduğunda yemeyi bırakın” dememiştir. “Güneş ufkun şu kadar derece altında bulunduğunda oruca başlayın” da dememiştir. İnsanların o gün sahip olduğu imkânları dikkate alarak, herkesin anlayabileceği ve gözlemleyebileceği bir tabir kullanmıştır:
“Fecrin beyaz ipliği, siyah iplikten sizce ayırt edilinceye kadar yiyin için.”
(2/187)
Bu ifadede “sizce” anlamını taşıyan vurgu da önemlidir. Çünkü ayet, insanın bulunduğu yerde gözlemleyebileceği bir değişimi esas almaktadır.

Bunun üzerine bugün kullanılan hesaplama yöntemlerinin Kur’an’ın bu ölçüsüyle karşılaştırılması gerekir. Astronomik hesaplamalar elbette önemlidir ve güneşin konumunu hassas biçimde hesaplamak mümkündür. Ancak hesaplamanın hassas olması, hesaplanan olayın Kur’an’ın tarif ettiği olay olduğu anlamına gelmez. Önce hangi astronomik olayın ayetteki “fecr” tarifine karşılık geldiği belirlenmelidir.

Yüzyıllar Boyunca Nasıl Belirlendi?
Geçmişte insanlar bugünkü hassas astronomik hesaplama araçlarına sahip değillerdi. Sabahın gelişini doğu ufkundaki değişimlerden gözlemliyor, buna göre vakitlerini belirliyorlardı. Bu uygulamanın yüzyıllar boyunca sürmüş olması, üzerinde ayrıca düşünülmesi gereken bir tarihî gerçektir.

Bugün ise teknoloji sayesinde güneşin ufka göre konumu saniyesine kadar hesaplanabilmektedir. Bu, büyük bir kolaylık sağlamaktadır. Fakat teknoloji bize yalnızca ne zaman hangi astronomik olayın meydana geldiğini söyleyebilir. O olayın Kur’an’ın tarif ettiği olay olup olmadığını yine Kur’an’ın ölçüsüyle değerlendirmek gerekir.

Burada yapılması gereken, geçmişteki uygulamayı sırf eski olduğu için doğru veya bugünkü hesaplamayı sırf modern olduğu için yanlış kabul etmek değildir. Her ikisini de Kur’an’ın ortaya koyduğu ölçüye göre değerlendirmektir.

“Yaklaşık Kırk Beş Dakika” Meselesi
Takvimlerdeki imsak ile çıplak gözle fark edilen fecr arasında bulunduğu ileri sürülen zaman farkı, konunun en dikkat çekici taraflarından biridir. Bazı hesaplamalarda bu farkın yaklaşık kırk beş dakika civarında olduğu ifade edilmektedir. Ancak bu süre yıl boyunca ve dünyanın her yerinde aynı değildir; enlem, mevsim ve atmosfer koşulları gibi etkenler zaman farkını değiştirebilir.

Bu nedenle meseleyi yalnızca “kırk beş dakika” üzerinden tartışmak doğru olmaz. Asıl soru şudur:

Orucun başlangıcı, Kur’an’ın tarif ettiği fecrin gerçekten ortaya çıktığı anda mı belirlenmektedir, yoksa ondan daha erken bir astronomik hesaplama mı esas alınmaktadır?

Sorunun doğru cevabı bulunursa, süre meselesi zaten kendiliğinden açıklığa kavuşacaktır.

Sabah Salatını Vaktinden Önce Kılmak
Konunun üzerinde durulması gereken en önemli taraflarından biri de budur.

Eğer sabah salatının vakti fecrin ortaya çıkmasıyla başlıyorsa ve takvimlerde kullanılan imsak saati bundan daha erkense, o zaman imsak vaktinde sabah salatının kılınması ayrıca sorgulanmalıdır.

Burada mesele herhangi bir kurumu suçlamak değildir. Diyanet'in veya başka bir kurumun uygulamasının doğru ya da yanlış olduğunu peşinen söylemek yerine, kullanılan hesaplama ölçüsünün Kur’an’ın tarif ettiği vakitle karşılaştırılması gerekir.

Çünkü din adına belirlenen bir vakit, delile dayanmalıdır.

Kur’an’ın bize öğrettiği temel yaklaşım da budur:
“Onların çoğu, zanna uymaktan başka bir şeye uymaz. Oysa zan, hak karşısında hiçbir şey ifade etmez.”
(Yûnus, 10/36)
Bir vakit hesabı astronomik olarak yapılabilir. Fakat dinî hüküm olarak kabul edilen bu hesabın, Kur’an’ın belirlediği ölçüyle uyumlu olup olmadığı ayrıca araştırılmalıdır.

Bir Vakit Tartışmasından Daha Fazlası
Aslında burada tartışılan yalnızca imsak saatinin birkaç dakika erken veya geç olması değildir. Daha temel bir meseleyle karşı karşıyayız: Dinî bir uygulamanın ölçüsünü nereden alıyoruz?

Eğer Allah, orucun başlangıcını açıkça tarif etmişse, o tarifin yerine başka bir ölçünün geçirilmesi sorgulanmalıdır. Eğer Kur’an “fecrin beyaz ipliği siyah iplikten ayırt edilinceye kadar yiyin için” diyorsa, bizim öncelikle bu ifadenin ne anlama geldiğini anlamamız gerekir.

Sonra astronomik bilgilerden yararlanarak bu olayın gökyüzündeki karşılığını belirleyebiliriz.

Yani yöntem tersine çevrilmemelidir. Önce astronomik bir derece belirleyip sonra Kur’an’daki fecri o dereceye uydurmak yerine, önce Kur’an’ın tarif ettiği olayı anlamak, sonra bilimsel verilerle o olayın zamanını belirlemek daha sağlıklı bir yaklaşımdır.

Sonuç: Ölçü Allah’ın Sözüdür
İmsak konusunda yapılması gereken, alışılmış bir uygulamayı yalnızca alışılmış olduğu için sürdürmek veya yeni bir hesabı yalnızca modern olduğu için kabul etmek değildir. Yapılması gereken, Kur’an’ın açık ölçüsünü merkeze almaktır.

Bakara 2/187, orucun başlangıcını insanın gözlemleyebileceği bir sabah aydınlığıyla ilişkilendirmektedir. Fecrin beyaz çizgisinin siyah çizgiden ayırt edilmesi, ayetin ortaya koyduğu temel ölçüdür. Bunun hangi astronomik karşılığa denk geldiği ise bilimsel olarak araştırılabilir ve hesaplanabilir.

Dolayısıyla mesele “Ben yıllardır böyle oruç tutuyorum” veya “Takvim böyle gösteriyor” diyerek kapatılabilecek bir mesele değildir. Din söz konusu olduğunda alışkanlık, delilin yerine geçemez.

Benim açımdan da mesele şudur: Eğer Allah, “Fecrin beyaz ipliği siyah iplikten ayırt edilinceye kadar yiyin için” diyorsa, oruca başlama vaktinin bundan daha önceye alınmasının Kur’an açısından dayanağının ortaya konulması gerekir.

Çünkü hesaplamayı yapan insan olabilir; takvimi hazırlayan insan olabilir; vakti ilan eden kurum olabilir. Fakat dinin hükmünü belirleyen Allah’tır.

Bu nedenle imsak vakti konusunda sorulması gereken en temel soru şudur:

Takvimde yazan imsak saati, gerçekten Kur’an’ın tarif ettiği fecrin ortaya çıktığı zaman mıdır?

Cevap evet ise bunun delili ortaya konulmalıdır. Hayır ise, yıllardır sürdürülen uygulamanın yeniden değerlendirilmesi gerekir. Çünkü mesele yalnızca ne zaman yemeyi bırakacağımız değildir. Aynı zaman hesabına dayanarak sabah salatının ne zaman kılındığı da bu sorunun içinde yer almaktadır.

Kur’an’ın ölçüsü ortadayken, yapılması gereken ona kulak vermek ve hiçbir geleneği sorgulanamaz hâle getirmemektir. Din adına söylenen her söz gibi, vakit belirleme konusunda da delil gerekir.

Gerçek olan Allah’ın lütfu, hata ise benim aczimdendir.

Selam ve esenlik, hakikati arayan ve yalnızca Allah'ın kitabını kendisine rehber edinenlerin üzerine olsun.
aydinorhon.com

 

KUR’AN’A GÖRE SALAT NEDİR?

 KUR’AN’A GÖRE SALAT NEDİR?

Salat kelimesi denildiğinde çoğumuzun aklına doğrudan namaz gelir. Oysa Kur’an’a bütünlük içinde bakıldığında, salat kelimesinin her geçtiği yerde yalnızca bugünkü anlamıyla namazı ifade etmediği görülür. Hatta bazı ayetlerde salata “namaz” anlamı vermek, ayetin vermek istediği mesajı oldukça daraltır.

Bunun en açık örneklerinden biri Ahzâb Suresi’dir. Allah’ın da, meleklerin de Nebi Muhammed’e salat ettiği bildiriliyor ve ardından inanıp güvenenlere de ona salat etmeleri emrediliyor. Buradaki salatı yalnızca “namaz” diye anlamlandırmak zaten mümkün değildir. Allah’ın bir Nebi için namaz kılması düşünülemeyeceğine göre kelimenin bağlama göre başka bir anlam taşıdığı açıktır.
Allah ve melekleri, Nebi'ye salât ediyorlar (destek veriyorlar). Ey iman edenler! Siz de ona salât edin (destek verin) ve tam teslimiyet gösterin!
(Ahzâb, 33/56)
Öyleyse mesele, “Salat namaz mıdır, değil midir?” şeklinde kurulursa yanlış bir başlangıç yapılmış olur. Asıl soru şudur: Kur’an salat kelimesini hangi anlam alanında kullanmaktadır ve namaz bu anlam alanının neresindedir?

Salatın Arkasında Durmak Anlamı
Salat kelimesinin kök anlamı üzerinde düşünüldüğünde, bir şeyin arkasında olmak, onu desteklemek ve ondan yüz çevirmemek anlamlarıyla karşılaşılır. Bu anlam, Kur’an’daki birçok kullanımın anlaşılmasına yardımcı olur.

Kıyamet suresinde insanın ölüm anı anlatılırken onun gerçeği kabul etmediği, salat etmediği, yalanı benimseyip yüz çevirdiği bildirilir. Burada “salat etmedi” ifadesini yalnızca “namaz kılmadı” şeklinde anlamak, ayetin hemen yanında bulunan “yüz çevirdi” ifadesiyle kurduğu anlam ilişkisini zayıflatır. Çünkü bir tarafta gerçeği kabul etmek ve salat etmek, diğer tarafta yalanı benimsemek ve yüz çevirmek karşı karşıya getirilmiştir.
(İnkârcı kişi, gerçeği) onaylamamış, (Allah'ın dinine) destek olmamıştı.⁽³¹⁾ Aksine yalanlamış ve yüz çevirmişti.⁽³²⁾
(Kıyamet, 75/31-32)
Buradan hareketle salatın, insanın Allah’ın gösterdiği doğru yolun arkasında durması, O’nun belirlediği görevleri yerine getirmesi ve bu görevlerden yüz çevirmemesi anlamında kullanıldığı söylenebilir.

Burada “salat”ı aynı kelimeyle fakat bağlama uygun biçimde düşünmek gerekir. Allah’ın Nebi’nin arkasında olması, onu desteklemesi; meleklerin onun yanında yer alması; müminlerin de onun getirdiği vahyin arkasında durmaları şeklindeki anlam bütünlüğü ortaya çıkar.

Kur’an’da Allah’ın müminlere salat etmesinden de söz edilir. Allah ve melekleri müminlere salat eder; onları karanlıklardan aydınlığa çıkarmaya yönelen bir destek ve rahmet söz konusudur. Ahzâb’da salatı Burada da “namaz” olarak anlamlandırmak mümkün değildir. Allah’ın müminler için namaz kılması söz konusu olamayacağına göre, kelimenin destekleme, sahip çıkma ve doğru yola yöneltme anlam alanında kullanıldığı anlaşılır.
O ve melekleri sizi karanlıklardan aydınlığa çıkarmak için size salât ediyor (destek veriyor). (Allah) müminlere karşı çok merhametli olandır.
(Ahzâb, 33/43)
Bu noktada önemli bir sonuç ortaya çıkar: Salat, yalnızca belli hareketlerden oluşan bir ibadetin adı olarak değil, Allah’ın belirlediği doğruların arkasında durmayı ve onları hayatın içine taşımayı anlatan daha geniş bir kavram olarak karşımıza çıkar.

Kulluk görevinin bütünlüğü
Mearic suresinde salat kavramının anlaşılması açısından son derece önemlidir. Burada insanın bencil ve sabırsız yapısından söz edildikten sonra, salat edenlerin bu özelliklerden nasıl ayrıldıkları anlatılır.

Bu insanların mallarında ihtiyaç sahiplerinin hakkını gözetmeleri, hesap gününe inanmaları, Allah’ın karşısında sorumlu olduklarının bilincinde olmaları, cinsel sınırlarını korumaları, emanetlerine ve sözlerine bağlı kalmaları ve şahitliklerini doğru yapmaları sıralanır. Ardından onların salatlarına devam ettikleri ve salatlarını korudukları tekrar vurgulanır.
Şüphesiz ki insan çok hırslı yaratılmıştır.⁽¹⁹⁾ Başına bir kötülük geldiğinde çok sızlanır.⁽²⁰⁾ Bir hayra (zenginliğe) ulaşınca da çok cimri kesilir.⁽²¹⁾    Ancak salât (ibadet) edenler hariç! ⁽²²⁾ Onlar salâtlarında (ibadetlerinde) devamlı olanlardır.⁽²³⁾  Onlar mallarında açıktan isteyen ve açıktan isteyemeyen(ler) için bilinen bir hak bulunanlardır.^{(24, 25)} Onlar hesap gününe inananlardır.⁽²⁶⁾ Onlar Rabb’lerinin azabından korkanlardır.⁽²⁷⁾  Şüphesiz ki Rabb’lerinin azabı(na karşı) güvende olunamaz.⁽²⁸⁾  Onlar namuslarını koruyanlardır.⁽²⁹⁾ Ancak eşleri yani (evlilik yoluyla) meşru olarak sahip oldukları kişiler hariç. Şüphesiz ki onlar, (eşleriyle ilişkilerinde) kınanmazlar.⁽³⁰⁾ Bundan öteye (geçmek) isteyenler ise haddini aşanların ta kendileridir.⁽³¹⁾ Onlar emanetlerine ve sözlerine uyanlardır.⁽³²⁾ Onlar şahitliklerini yerine getirenlerdir.⁽³³⁾ Onlar bütün ibadetlerini koruyanlardır.⁽³⁴⁾ İşte onlar cennetlerde ağırlanacaklardır.⁽³⁵⁾
(Mearic, 70/19-35)
Burada dikkat edilmesi gereken nokta şudur: Salat eden insanların özellikleri anlatılırken yalnızca belli vakitlerde yapılan bir ibadetten söz edilmez. Aksine insanın bütün hayatını ilgilendiren ahlaki ve toplumsal sorumluluklar arka arkaya sıralanır.

Malından ihtiyaç sahibine hak ayıran insan salatın içindedir. Emanete sahip çıkan insan salatın içindedir. Sözünü tutan insan salatın içindedir. Doğru şahitlik yapan insan salatın içindedir. Sınırlarını koruyan insan salatın içindedir. Bütün bunların ortak noktası, Allah’ın belirlediği ölçülerin arkasında durmaktır.

Dolayısıyla salatı yalnızca namaza indirgemek, Kur’an’ın oluşturduğu bu geniş çerçeveyi daraltır. Ancak buradan “Kur’an’da namaz yoktur” sonucu da çıkarılamaz. Tam tersine Kur’an’da belirli vakitleri bulunan, ayakta durmayı, rükû ve secdeyi içeren bir salat ibadeti de vardır. Mesele, namazın salat kelimesinin bütün anlamını tüketip tüketmediğidir.

Namaz Salatın İçinde Nasıl Yer Alır?
Kur’an’da salatın belirli zamanlarda yerine getirilmesi gerektiğini gösteren ayetler vardır. Hûd Suresi’nde gündüzün iki tarafına ve gecenin gündüze yakın bölümlerine işaret edilir. İsra Suresi’nde ise güneşin tepe noktasını geçmesinden gecenin karanlığına kadar olan dönem ile sabahın aydınlanma zamanından söz edilir.
Gündüzün iki bölümünde (öğle ve ikindi) ve gecenin de (gündüze) yakın bölümlerinde (akşam, yatsı ve sabah) namaz kıl! Şüphesiz ki iyilikler kötülükleri giderir. Bu, (gerçeği) hatırlamak isteyenlere bir hatırla(t)madır.
(Hûd, 11/114)

Güneşin (batıya) yönelip gecenin karanlığı bastırıncaya kadar ve tan vaktinin (sabah ışıklarının) toplanması (vaktinde) namaz kıl! Şüphesiz ki tan vaktinin (sabah ışıklarının) toplanmasına şahit olunmaktadır.
(İsra, 17/78)
Bu ayetler, Kur’an’da belirli vakitlere bağlı bir salat ibadetinin bulunduğunu göstermektedir. Fakat ayetlerden hareketle bütün ayrıntıları rivayetlerden alıp Kur’an’ın üzerine koymak başka bir konudur. Kur’an’ın açıkça ortaya koyduğu ile sonradan aktarılan uygulamaları birbirinden ayırmak gerekir.

Salatın belirli vakitlere bağlı olduğu Nisa Suresi 103 ayette açıkça görülür. Salatın inanıp güvenenler üzerine vakitleri belirlenmiş bir yükümlülük olduğu bildirilir. Bu nedenle salatı tamamen soyut bir “iyi insan olma” kavramına dönüştürmek de doğru değildir.
Yeryüzünde sefere çıktığınız zaman kâfir olanların size kötülük etmelerinden endişe ederseniz, namazı kısaltmanızda size herhangi bir günah (sorumluluk) yoktur. Şüphesiz ki kâfirler, sizin için apaçık düşmandır.⁽¹⁰¹⁾
Sen de içlerinde bulunup onlara namaz kıldırdığın zaman, onlardan bir kısmı seninle birlikte namaza durup, silahlarını alsınlar (kuşansınlar); böylece secde ettiklerinde (namazı kıldıklarında diğerleri) arkanızda olsunlar! (Ardından henüz) namazını kılmamış olan diğer grup gelip seninle birlikte namazı kılsın, onlar da önlemlerini ve silahlarını alsınlar! O kâfir olanlar sizin silahlarınızdan ve eşyanızdan habersiz olmanızı ve üstünüze birden baskın yapmayı isterler. Size yağmurdan (dolayı) bir eziyet dokunur veya hasta olursanız silahlarınızı bırakmanızda size herhangi bir vebal yoktur. (Yine de) önleminizi alın! Şüphesiz ki Allah kâfirler için küçük düşürücü bir azap hazırlamış (olacak)tır.⁽¹⁰²⁾
Namazı bitirince de ayakta, otururken ve yanınız üzerinde yatarken (daima) Allah'ı hatırlayın! Güvene kavuşunca namazı (tam) kılın! Şüphesiz ki namaz, müminler üzerine vakitle yazılmış (bir farz)dır.⁽¹⁰³⁾
(Nisa, 4/101-103)

Bu ayetlerde dikkat çekici olan, savaş gibi son derece olağanüstü bir durumda bile namazın vaktinin terk edilmemesidir. Düşmanın saldırma ihtimali vardır, askerlerin bir kısmı silahlarıyla nöbet tutmaktadır ve diğer kısmı namaz kılmaktadır. İlk grup namazını tamamladıktan sonra ikinci grup gelir ve onlar da aynı şekilde namazlarını kılarlar. Yani savaş şartları namazın vaktini ortadan kaldırmıyor; sadece namazın nasıl ve hangi tedbirlerle kılınacağını değiştiriyor.

Daha da önemlisi, ayetin sonunda namazın “vakitleri belirlenmiş bir farz” olduğu özellikle belirtiliyor. Namaz belirli bir vakit için farz kılınmıştır. O vakit geçtiğinde, Kur’an’ın “kaçırılan namazı daha sonra kılın” şeklinde bir hüküm getirmemesi dikkat çekicidir. Kur’an’da namazın kazasına ilişkin açık bir emir bulunmadığı için, sonradan ortaya çıkan kaza uygulamasını Kur’an’ın emri gibi göstermek mümkün değildir.

Burada bir istisna üzerinde de ayrıca durmak gerekir. Uyuma veya unutma gibi insanın iradesi dışında meydana gelen durumlarla ilgili olarak Kur’an’da özel bir kaza hükmü bulunmaması, böyle bir durumda insanın sorumlu tutulacağı anlamına gelmez. Çünkü Allah hiç kimseye gücünün yetmediği bir sorumluluk yüklemez. Ancak bunun dışında, vaktinde kılınmayan namazların daha sonra topluca kılınmasını emreden bir ayet yoktur.

Nisa 4/101-103 ayetleri savaş hâlindeki namazın nasıl kılındığını göstermesi bakımından da son derece önemlidir. Çünkü burada namazın şekli, içinde bulunulan tehlikeye göre azaltılmaktadır. Düşman saldırısı ihtimali bulunan savaş ortamında askerlerin bir bölümü Nebi Muhammed’in arkasında namaza duruyor, diğer bölümü ise güvenliği sağlamak üzere bekliyor. Birinci grup namazını tamamladıktan sonra ikinci grup geliyor ve onlar da namaza katılıyor.

Bu ayetlerden ayrıca korku hâlindeki namazın bir rekât olarak kılındığı sonucu ortaya çıkmaktadır. Çünkü savaşan askerlerden her grup Nebi Muhammed’in arkasında namaza duruyor ve bir grup secdesini yaptıktan sonra diğer grubun önüne geçmesine imkân sağlanıyor. Burada namaz, normal şartlardaki tam şekliyle değil, savaşın gerektirdiği en kısa biçimde yerine getiriliyor.

Nebi Muhammed’in normal şartlarda namazı iki rekât kıldırması ile savaş hâlinde askerlerin birer rekât kılması birlikte düşünüldüğünde, farz namazın normal şartlarda iki rekât olduğu, korku namazının ise bir rekât olarak kılındığı anlaşılmaktadır. Böylece savaş hâlindeki namaz, normal namazın tamamen ortadan kaldırılması değil, tehlikeye göre kısaltılması anlamına gelmektedir.

Burada “namazı kısaltmak” ifadesinin de üzerinde durmak gerekir. Nisa 4/101’de yolculuk sırasında namazın kısaltılmasından söz edilir. Hemen ardından 102. ayette savaş şartlarında namazın nasıl kılınacağı anlatılır. Demek ki Kur’an, namazın özünü ortadan kaldırmıyor; şartlara göre yerine getirilmesini kolaylaştırıyor.

Nisa Suresi 103. Ayette ise namaz tamamlandıktan sonra Allah’ın ayakta, otururken ve yanlar üzerinde yatarken hatırlanması emrediliyor ve güvenli ortama dönüldüğünde namazın tam olarak kılınması isteniyor. Bu da namazın şartlara göre kolaylaştırılabileceğini, fakat namaz yükümlülüğünün ortadan kalkmadığını gösteriyor.

Buradan önemli bir sonuç daha çıkıyor: Namazın vakti geldiğinde savaş hâlinde bile namaz kılınıyorsa, “vaktinde kılamadım, sonra kılarım” anlayışının Kur’an’da bir dayanağı bulunup bulunmadığı ayrıca sorgulanmalıdır. Çünkü Allah, en ağır şartlardan birinde bile namazı vaktinde yerine getirecek bir düzenleme yapmış; namazı sonraya bırakmayı değil, şartlara uygun biçimde o anda kılmayı göstermiştir.

Dolayısıyla Kur’an’ın ortaya koyduğu tablo oldukça açıktır: Namaz belirli vakitlerde yerine getirilen bir farzdır. Vakit, namazın ayrılmaz parçasıdır. Şartlar ağırlaştığında namaz terk edilmez; kısaltılır veya şartlara uygun hâle getirilir. Ancak vaktinde kılınamayan namazların sonradan kaza edilmesini emreden açık bir Kur’an hükmü bulunmaz.

Böylece burada iki ayrı kullanım alanını birlikte görmek gerekir. Birincisi, Allah’ın belirlediği kulluk görevlerinin bütünü anlamındaki geniş salat; ikincisi ise belirli vakitlerde yerine getirilen ibadet olarak salattır.

Bu ayrım yapıldığında salatın Kur’an’daki geniş anlamı ile namazın bu geniş kulluk anlayışı içindeki özel yeri birbirine karıştırılmamış olur.

Dua da Salatın İçindedir
Salat konusunu ele alırken bir noktayı da gözden kaçırmamak gerekir: Dua da salatın içindedir. Rabb’ine yönelmek, O’na yakarmak, O’ndan yardım ve bağışlanma istemek elbette salatın kapsamındadır. Bu nedenle dua ile salatı birbirinden tamamen ayırmak doğru değildir.

Ancak buradan salatın yalnızca dua olduğu sonucu da çıkarılamaz. Salat, insanın Rabb’iyle bağını canlı tutan daha geniş bir yöneliştir. Dua bu yönelişin önemli bir parçasıdır. İnsan Rabb’ine dua ederken O’na yönelir; fakat bu yönelişin gerçekliği yalnızca diliyle söylediklerinde değil, hayatındaki karşılığında da ortaya çıkar.

Bu yüzden salatı anlatırken duayı dışarıda bırakmamak, fakat salatı da yalnızca duaya indirgememek gerekir. Dua salatın bir parçasıdır; salat ise duadan daha geniş bir kulluk ve yöneliş bütünüdür.

Salatın Sürekliliği Ne Anlatıyor?
Mearic suresinde salat edenlerin salatlarına devam ettikleri ve onu korudukları iki ayrı yerde vurgulanır.
Bu ifadeleri yalnızca “namazı kaçırmamak” şeklinde düşünmek mümkündür; fakat ayetlerin çevresindeki bütünlük daha geniş bir sorumluluğa işaret eder. Çünkü aynı bölümde maldan hak ayırmak, emanete riayet etmek, sözünde durmak ve doğru şahitlik yapmak gibi davranışlar da salat eden kişinin özellikleri arasında sayılır.

Salatını koruyan insan, Allah ile kurduğu kulluk bağını hayatının herhangi bir alanında terk etmeyen insandır. Namazını kılar ama ticaretinde hile yaparsa, ibadetini yerine getirir ama emanete ihanet ederse, Allah’ın istediği kulluk bütünlüğünden söz etmek zorlaşır.

Kur’an’ın ortaya koyduğu anlayışta ibadet ile ahlak birbirinden kopuk değildir.

Bu nedenle “Ben namazımı kılıyorum, gerisi beni ilgilendirmez” anlayışı Kur’an’ın salat kavramıyla uyuşmaz. Çünkü salat, insanın Allah’ın gösterdiği yolun arkasında durmasını gerektirir.

Salatını Terk Edenlerin Problemi Nedir?
Kur’an, salat etmeyenlerin durumunu anlatırken meseleyi yalnızca namazın terk edilmesine bağlamaz. Tam tersine, salatı terk etme ile insanın gerçeğe karşı tavrı, toplumsal sorumlulukları ve hesap gününe bakışı arasında güçlü bir bağ kurar.
Hayır! Doğrusu siz çabucak geçeni (dünyayı) seviyorsunuz.⁽²⁰⁾ Ahireti bırakıyorsunuz.⁽²¹⁾ O gün bazı yüzler, Rablerini(n kararını) beklerken ışıl ışıl olacaktır. ^{(22, 23)} O gün bazı asık yüzler de vardır ki bel kemiklerini kıran bir felakete uğratılacağını anlayacaktır.^(24-25)
(Kıyamet, 75/20-25)

Kıyamet suresinin devamında, insanın gerçeği kabul etmemesi, salat etmemesi ve yüz çevirmesi birlikte anlatılır.⁽³¹⁾ (İnkârcı kişi, gerçeği) onaylamamış, (Allah'ın dinine) destek olmamıştı. Aksine yalanlamış ve yüz çevirmişti.⁽³²⁾ Sonra da kibirlenerek kendi ailesine gitmişti.⁽³³⁾ Yazıklar olsun sana, yazıklar olsun!⁽³⁴⁾ Evet, yazık sana yazık, sen hak ettin.⁽³⁵⁾
(Kıyamet, 75/31-35)
Burada dikkat edilmesi gereken nokta, “salat etmedi” ifadesinin tek başına değerlendirilmemesidir. Aynı insanın gerçeği tasdik etmediği, yalanladığı ve yüz çevirdiği de açıkça belirtilmektedir. Dolayısıyla Kur’an’ın anlattığı problem, yalnızca belirli bir ibadetin yerine getirilmemesi değildir. Salatı terk etmek, insanın Rabb’ine karşı sorumluluğunu ve hakikate karşı tutumunu gösteren daha geniş bir bütünün parçası olarak karşımıza çıkmaktadır.

Bu bağlantı Müddessir suresinde çok daha açık biçimde görülür. Sakar’a girenlere bunun sebebi sorulduğunda, verdikleri cevap yalnızca “salat etmiyorduk” değildir. Birkaç farklı davranış aynı bütünlük içerisinde sıralanır:
“Her nefis, kazandığına karşılık rehindir.⁽³⁸⁾ Ancak sağın adamları başka.⁽³⁹⁾ Cennetlerdeyken "Sizi ateşe sürükleyen nedir?" diye suçluların durumundan soracaklar. ^(40-41-42) (Onlar da) şöyle diyecekler: "Biz salât (ibadet) edenlerden değildik.⁽⁴³⁾ Yoksulu doyurmazdık.⁽⁴⁴⁾ Boş şeylere dalanlarla birlikte biz de boş şeylere dalardık.⁽⁴⁵⁾ Hesap gününü yalanlardık.⁽⁴⁶⁾
(Müddessir, 74/38-46)
Bu ayetlerde çok önemli bir bütünlük vardır. Sakar’a götüren sebepler arasında salat etmemekle birlikte, çaresiz ve muhtaç insanı doyurmamak, boş işlere dalmak ve hesap gününü yalanlamak da sayılmaktadır. Kur’an, bunları birbirinden kopuk davranışlar olarak değil, insanın hayat anlayışını ortaya koyan bir bütün olarak sunmaktadır.

Öyleyse burada “Salat etmiyorduk” ifadesini yalnızca “Namaz kılmıyorduk” şeklinde daraltarak anlamak, ayetlerin hemen ardından sıraladığı diğer sorumlulukları görmezden gelmek olur. Çünkü aynı insanların yoksulu gözetmediği, boş işlere daldığı ve hesap gününü yalanladığı özellikle belirtilmektedir. Demek ki Kur’an açısından salat, insanın Rabb’i ile ilişkisini olduğu kadar insanlara karşı sorumluluğunu da içine alan bir anlam bütünlüğüne sahiptir.

Bu nedenle Kur’an’da salatın terk edilmesini sadece namazın terk edilmesi üzerinden okumak yeterli değildir. Namaz, salatın içinde yer alan önemli bir uygulama olmakla birlikte, salat kavramının Kur’an’daki bütünlüğü insanın Rabb’ine yönelişini, sorumluluk bilincini ve hayatını Allah’ın gösterdiği doğrultuda düzenlemesini de kapsayan daha geniş bir çerçeve ortaya koymaktadır.

Buradaki asıl problem, insanın yalnızca namaz kılıp kılmaması değil; Rabb’ine karşı sorumluluğunu terk etmesi, hakikati reddetmesi, ihtiyaç sahibi insanlara karşı duyarsızlaşması ve hesap vereceği gerçeğini hayatından çıkarmasıdır. Kur’an’ın dikkat çektiği bütünlük tam olarak budur.

Gösteriş İçin Yapılan Salat
Mâûn suresi, konuyu daha da çarpıcı hâle getirir. Surede dini yalanlayan kişinin yetimi itip kakması, yoksulu doyurmaya teşvik etmemesi ve salat edenlerden olduğu hâlde yaptığı salata karşı duyarsız davranması anlatılır. Ardından gösteriş yapan ve en küçük yardımı bile engelleyenlerden söz edilir.
Dini (hesap gününü) yalanlayanı gördün mü?⁽¹⁾ İşte o, yetimi itip kakandır.⁽²⁾ Yoksulu doyurmaya teşvik etmez.⁽³⁾ Yazıklar olsun o salât (ibadet) edenlere.⁽⁴⁾ Ki onlar (yaptıklarını sandığı) salâtlarından (ibadetlerinden) habersizdir.⁽⁵⁾ Onlar gösteriş yaparlar.⁽⁶⁾ (En ufak) yardıma (bile) engel olurlar.⁽⁷⁾

(Mâûn, 107/1-7)

Burada çok önemli bir ölçü vardır: Bir insanın ibadet görüntüsü vermesi, onun Allah’ın istediği kulluğu yerine getirdiğini göstermeye yetmez.

Eğer insanın ibadeti onu yetime, yoksula, çaresize ve topluma karşı sorumluluktan uzaklaştırıyorsa ortada Kur’an’ın istediği kulluk anlayışı yoktur.

Nisa Suresi’nde de münafıkların salata isteksizce kalktıkları, insanlara gösteriş yaptıkları ve Allah’ı ancak az hatırladıkları bildirilir. Demek ki dış görünüşte salat varmış gibi görünmek, gerçek kulluk için yeterli değildir.
Şüphesiz ki münafıklar, Allah'ı aldat(tıklarını san)ıyorlar; (Oysa) O onları(n kendilerini) aldat(masını sağlayand)ır. Onlar namaza kalktıkları zaman insanlara gösteriş yaparak üşenerek kalkarlar; azı hariç Allah'ı hatırlamazlar.
(Nisa 4/142)
Salatın değeri, insanın hayatında meydana getirdiği değişimle anlaşılır.

Allah’ın Salatı İle İnsanın Salatı Aynı Şey Değildir
Burada bir başka önemli ayrım ortaya çıkar. Kur’an Allah’ın da salat ettiğini, meleklerin de salat ettiğini, insanların da salat ettiğini bildiriyor.

Ahzâb 33/43’te Allah’ın ve meleklerin müminlere salat ettiği bildirilirken, Ahzâb 33/56’da Allah’ın ve meleklerin Nebi’ye salat ettiği, müminlerin de ona salat etmesinin istendiği ifade edilir.
Allah ve melekleri, Nebi'ye salât ediyorlar (destek veriyorlar). Ey iman edenler! Siz de ona salât edin (destek verin) ve tam teslimiyet gösterin!
(Ahzâb, 33/56)
Aynı kelimenin farklı varlıklar için kullanılması, kelimenin tek ve dar bir anlama hapsedilemeyeceğini gösterir. Allah’ın salatı ile insanın salatı aynı fiil olamaz. Bağlama göre anlam belirlenir.

Bu nedenle “salat sadece namazdır” demek, Kur’an’daki bütün kullanımları açıklamakta yetersiz kalır.

İnsanın Salatı, Allah’ın Gösterdiği Yolun Arkasında Durmaktır
Kur’an’ın birçok yerinde insanın başarıya ulaşması için yalnızca istemesinin yetmediği görülür. Sabır ve salat birlikte zikredilir.

Bakara Suresi’nde inanıp güvenenlere sabırla ve salatla yardım istemeleri emredilir. Ardından korku, açlık, mal ve can kaybı gibi imtihanlardan söz edilir; böyle durumlarda duruşunu bozmayanlara Allah’ın desteği ve rahmeti bildirilir.
Ey iman edenler! Sabır ve salât (fedakârlık) ile (Allah'tan) yardım isteyin! Şüphesiz ki Allah sabredenlerle beraberdir.⁽¹⁵³⁾ Allah yolunda öldürülenlere ‘ölüler' demeyin! Aslında onlar diridir ancak siz anlayamazsınız.⁽¹⁵⁴⁾ Şüphesiz ki sizi biraz korku ve açlık; (ayrıca) mallardan, canlardan ve ürünlerden azaltma (fakirlik) ile imtihan edeceğiz. Sabredenleri müjdele!⁽¹⁵⁵⁾ Onlar (sabredenler), kendilerine bir musibet geldiği zaman "Biz Allah'a aidiz ve biz elbette yalnızca O'na döneceğiz"derler.⁽¹⁵⁶⁾ İşte Rabb’lerinden salavat (destekler) ve merhamet hep onların üzerinedir; doğru yolu bulanlar da onlardır.⁽¹⁵⁷⁾
(Bakara, 2/153-157)
Buradaki salatı yalnızca namaz olarak anlamak, ayetin oluşturduğu ilişkiyi eksiltir. Çünkü insanın bir sıkıntı karşısında Allah’tan yardım istemesi, aynı zamanda üzerine düşen görevi yerine getirmesini, doğru tavrını korumasını ve mücadeleden vazgeçmemesini gerektirir.

Bakara Suresi’nde yardımın sabır ve salatla aranması istenir ve bunun, Allah’a karşı sorumluluk bilinci taşımayanlara ağır geleceği belirtilir.
Sabır ve salât (fedakârlık) ile (Allah'tan) yardım isteyin! Şüphesiz ki o (sabır ve fedakârlık), saygı duyanlar dışındakilere ağır gelir.⁽⁴⁵⁾ Onlar, Rabb’lerine kavuşacaklarına ve O'na döneceklerine kesin olarak iman eden kişilerdir.⁽⁴⁶⁾
(Bakara, 2/45-46)
Burada çok basit fakat önemli bir gerçek vardır: Dua etmek insanın isteğini ortaya koyar; salat ise o isteğin gerektirdiği sorumluluğun arkasında durmasını sağlar.

Bir insan başarı ister ama çalışmazsa, adalet ister ama kendisi adaletsizlik yaparsa, toplumun düzelmesini ister ama kendi sorumluluğunu yerine getirmezse yalnızca dilekte bulunmuş olur.

Kur’an’ın istediği ise dilekle birlikte sorumluluk üstlenmektir.

Salat, İnsanın Allah’ın Koyduğu Ölçülerle Hayat Kurmasıdır
Kur’an’a bütünlük içinde baktığımızda salatın yalnızca camide veya belirli vakitlerde yerine getirilen bir ibadet olmadığını anlarız.

Salat; Allah’ın emrine sırt çevirmemek, O’nun gösterdiği doğruyu sahiplenmek, kulluk görevlerini yerine getirmek ve bu görevlerin arkasında durmaktır. Namaz bu kulluğun önemli bir parçasıdır. Ancak kulluğun tamamı değildir. Bir insan namazını kılıp başkalarına karşı haksızlıklara düşebilir; emanete ihanet edebilir; sözünde durmayabilir; yoksulun hakkını gözetmeyebilir; şahitliğini değiştirebilir. Böyle bir hayatın yalnızca namaz üzerinden “salatını yerine getiren bir hayat” olarak değerlendirilmesi Kur’an’ın bütünlüğüyle bağdaşmaz.

Mearic suresinde salat edenlerin özellikleri anlatılırken bunun neden böyle olduğu açıkça görülür. Salat eden insanın malında başkasının hakkını gözetmesi, emanete ve söze bağlı kalması, doğru şahitlik yapması tesadüfen aynı listeye konulmamıştır. Çünkü salat insanın Allah karşısındaki duruşudur. Bu duruş, hayatın her alanına yansımak zorundadır.

Resûlün İnsanlara Salatı Ne Demektir?
Tevbe Suresi, salat kavramının anlaşılması bakımından son derece açıklayıcıdır. Nebi Muhammed’e, insanlardan alınan sadakalardan onların arındırılması ve geliştirilmesi için yararlanması ve onlar için salat etmesi bildirilir. Ayetin devamında onun salatının insanlar için bir huzur ve güven kaynağı olduğu belirtilir.
Onların mallarından sadaka al; bununla onları temizlersin, onları arındırırsın. Onlara salât et (destek ol)! Şüphesiz ki senin salâtın (desteğin) onlar için huzur ve güven (kaynağı)dır. Allah duyandır, bilendir.
(Tevbe, 9/103)
Buradaki salatı “onlara namaz kıl” diye çevirmek mümkün değildir.

Burada Nebi’den istenen, toplumdan alınan ekonomik kaynakların ihtiyaç sahiplerine ulaştırılması ve insanların desteklenmesidir. Dolayısıyla salatın “birinin arkasında durmak, onu desteklemek” anlamı burada açık biçimde kendini gösterir.

Sadakaların nerelere harcanacağı da Tevbe Suresi’nde açıklanır. Fakirler, miskinler, sadaka işinde çalışanlar, kalpleri kazanılacak kimseler, özgürlüğünü kaybetmiş olanlar, borçlular, Allah yolunda olanlar ve yolda kalmışlar bu kaynaklardan yararlanacak gruplar arasında sayılır.
Sadakalar Allah'tan bir farz olarak ancak yoksullara, düşkünlere, (zekât toplayan) memurlara, kalpleri (İslam'a) ısındırılmış olanlara, (özgürleşmek isteyen) kölelere, borçlulara, Allah yolunda olanlara, yolcuya mahsustur. Allah bilendir, doğru hüküm verendir.
(Tevbe, 9/60)
Böyle bakıldığında ekonomik dayanışma da salatın toplumsal boyutlarından biri hâline gelir.

Bir toplumda insanlar birbirinin arkasında duruyorsa, güçsüzün yanında yer alıyorsa, borçluyu ayağa kaldırıyorsa, yolda kalmışı koruyorsa ve özgürlüğünden mahrum bırakılmış insanı kurtarmak için kaynak ayırıyorsa, orada Kur’an’ın salat anlayışının toplumsal karşılığı ortaya çıkmış olur.

Musallâ Sadece Bir Taş Değildir
Kur’an’da “musallâ” kelimesi de geçer. Bakara Suresi’nde Makam-ı İbrahim’in musallâ edinilmesinden söz edilir.
Hani Evi (Kâbe'yi) insanlara toplanma yeri ve güven (mekânı) kılmıştık. Siz de İbrahim'in makamından bir namaz yeri edinin! İbrahim'e ve İsmail'e "Tavaf edenler, ibadete kapananlar, rükû ve secde edenler için Evimi temiz tutun!" diye emretmiştik.
(Bakara, 2/125)
Buradaki ifadeyi yalnızca Kâbe’nin yanında bulunan belirli bir taşla özdeşleştirmek, ayetin anlam alanını daraltabilir. “Makam” kelimesi durulan, bulunulan veya konum alınan yer anlamlarıyla bağlantılıdır. Musallâ ise salatın yerine getirildiği yer olarak anlaşılır.

Bu nedenle Kur’an’ın kavramlarını daha sonra oluşmuş kültürel kabullerden bağımsız biçimde değerlendirmek gerekir.

Salat Kelimesini Tek Bir Anlama Sıkıştırmanın Sonucu
Kur’an’ın tamamına bakmadan, salat kelimesinin geçtiği her yerde otomatik olarak “namaz” kelimesini kullanmak bazı ayetlerde ciddi anlam sorunları doğurur.

Örneğin Bakara 2/1-5’te doğru yolda olanların özellikleri sayılırken salat, infak, vahye iman ve ahiret inancı aynı bütünlük içinde ele alınır. Burada salatı yalnızca namaz olarak düşünmek mümkün olmakla birlikte, kelimenin daha geniş kulluk sorumluluğunu da kapsadığını gözden kaçırmamak gerekir.

Daha açık örnek ise Ahzâb 33/56’dır. Allah’ın ve meleklerin Nebi’ye salat etmesi, ardından müminlerin de ona salat etmesinin istenmesi, kelimenin bağlama göre “destek olmak, arkasında durmak” anlamında anlaşılmasını zorunlu kılar.

Böylece Kur’an’ın farklı ayetleri birbirini açıklamaya başlar.

Bir ayette insanın salatı, başka bir ayette Allah’ın salatı, başka bir ayette Nebi’nin insanlara salatı söz konusu olduğunda kelimeyi her defasında aynı dar anlamda kullanmak yerine, ortak anlam çekirdeğini görmek gerekir.

O ortak çekirdek, arka çıkmak, desteklemek, sahiplenmek ve yüz çevirmemektir.

Salatın Gerçek Anlamı Hayatta Görünür
Kur’an’ın salat anlayışını yalnızca namaza indirgemek de, namazı salatın dışına çıkarmak da aynı ölçüde eksik olur.

Kur’an’da namaz vardır. Belirli vakitlerde yerine getirilen bir salat vardır. Korku hâlinde nasıl yapılacağına ilişkin düzenlemeler vardır. Yolculuk ve savaş şartlarında nasıl kolaylık sağlandığı anlatılır. Nisa 4/101-103 ve Bakara 2/239 bu konuda açık örneklerdir.

Ancak aynı Kur’an, salatı insanın bütün kulluk hayatını kapsayan daha geniş bir kavram olarak da kullanır.

Bu nedenle salatı anlamanın en sağlıklı yolu, onu tek bir kelimeye mahkûm etmek değil, geçtiği ayetin bağlamına bakmaktır.

Bazen salat namazdır. Bazen Allah’ın bir kuluna desteğidir. Bazen bir insanın başka bir insanın arkasında durmasıdır. Bazen insanın Allah’ın emirlerini yerine getirme sorumluluğudur. Bazen de bütün bunların ortak noktasını oluşturan kulluk duruşudur.

Kur’an’ın kavramlarını anlamanın yolu, onları önceden belirlenmiş kalıplara sokmak değil, Kur’an’ın onları nasıl kullandığını görmektir.

Sonuç: Salat, Hayatın Allah’ın Yanında Yer Almasıdır
Salat kelimesini yalnızca “namaz” olarak anlamak, Kur’an’ın birçok ayetinde karşımıza çıkan anlam zenginliğini ortadan kaldırır. Fakat “salat namaz değildir” demek de Kur’an’daki açık namaz hükümlerini görmezden gelmek olur.

Doğru olan, ikisini birbirine karşı koymadan anlamaktır.

Kur’an’da salat, insanın Allah’ın belirlediği kulluk yolunun arkasında durmasıdır. Bu geniş anlamın içinde belirli vakitlerde yerine getirilen namaz da vardır. Rabb’ine yönelmek, O’na yakarmak, O’ndan yardım ve bağışlanma dilemek anlamındaki dua da bu yönelişin önemli bir parçasıdır. Ancak salat ne yalnızca namazdan ne de yalnızca duadan ibarettir.

Gerçek salat, insanın namazda Allah’ın karşısında durup hayatın geri kalanında O’nun gösterdiği ölçülerden yüz çevirmesiyle tamamlanmış olmaz. Aynı şekilde dua eden, fakat duasının gerektirdiği sorumluluklardan uzak duran bir insanın da salatın bütünlüğünü kavradığı söylenemez.

Salat; namazda, duada, ticarette, aile hayatında, komşulukta, emanette, şahitlikte, yoksula karşı davranışta, adalette ve insanlarla ilişkide kendini göstermelidir.

Kur’an’ın istediği insan, yalnızca ibadet eden değil; Allah’ın gösterdiği doğruların arkasında duran insandır. Dua ederken Rabb’ine yönelen, namaz kılarken O’na kulluğunu ortaya koyan ve hayatının diğer alanlarında da O’nun ölçülerine bağlı kalan insan, salatı hayatının bütünlüğü içinde yaşamış olur.

Bu yüzden salat, hayatın belli dakikalarına sıkıştırılabilecek bir görev değildir. Namaz vakti geldiğinde yerine getirilen bir ibadet olduğu gibi, dua ile Rabb’e yönelmeyi ve hayatın tamamına yayılan bir kulluk sorumluluğunu da kapsar.

İnsan Allah’ın emrinin arkasında durduğu sürece salatın içindedir. Yüz çevirdiğinde ise salatın anlamından uzaklaşır.

Kur’an’ın bize öğrettiği asıl mesele de budur: Allah’a yönelmek yalnızca O’nun karşısında durmak, O’na dua etmek veya belli vakitlerde namaz kılmak değildir. Asıl mesele, bütün bunların hayatımızda karşılık bulması ve Allah’ın gösterdiği yolun arkasında durmaktır.

Gerçek olan Allah’ın lütfu, hata ise benim aczimdendir.

Selam ve esenlik, hakikati arayan ve yalnızca Allah'ın kitabını kendisine rehber edinenlerin üzerine olsun.
aydinorhon.com