CELALEDDİN RUMİ’Yİ NE KADAR TANIYORUZ?

 CELALEDDİN RUMİ’Yİ NE KADAR TANIYORUZ?

Bir insanı ne kadar tanıyoruz? Bir düşünceyi, bir kitabı, bir inanç anlayışını gerçekten okuyarak mı tanıyoruz, yoksa bize anlatılanlarla mı yetiniyoruz? Hele söz konusu, yüzyıllardır büyük bir saygıyla anılan, eserleri milyonlarca insan tarafından okunan Celaleddin Rumi ise bu soruyu sormak daha da önem kazanıyor.

Ben okumadan hüküm vermekten, bir insanı dinî inancı üzerinden suçlamaktan kaçınırım. Çünkü bilmediğimiz bir konuda konuşmak da, bir insana söylemediği sözleri isnat etmek de doğru değildir. Rabb'imiz şöyle buyurur:

“Bilmediğin şeyin ardına düşme. Çünkü kulak, göz ve kalp; bunların hepsi ondan sorumludur.” (İsra, 17/36)

Bu ayet yalnızca dedikoduya değil, araştırmadan inanıp hüküm vermeye de bir uyarıdır. Öyleyse gelin, Celaleddin Rumi'yi de başkalarının anlattıklarıyla değil, kendi eserlerinde yazdıklarıyla tanımaya çalışalım.

Burada amacımız bir insanı karalamak, onun bütün düşüncelerini yanlış ilan etmek veya tarihî kişiliğini küçümsemek değildir. Amacımız, bir insanın söylediklerini Kur'an'ın ortaya koyduğu ölçüyle karşılaştırmaktır. Çünkü sevdiğimiz, saydığımız, büyük gördüğümüz hiç kimse Allah'ın kitabının üzerinde bir ölçü hâline getirilemez.

Bir insanın güzel sözleri bulunabilir. İnsanlara iyiliği, sevgiyi, hoşgörüyü anlatmış olabilir. Fakat bunlar, o insanın her sözünü doğru kabul etmemizi gerektirmez. Önemli olan, söylenenin kimin tarafından söylendiği değil, ne söylendiği ve hangi ölçüye uygun olduğudur.

MEVLÂ VE MEVLÂNA: BİR İSİMDEN DAHA FAZLASI MI?

Önce sıkça kullanılan bir kavramı açıklığa kavuşturalım: Mevlâna.

Mevlâ kelimesi Arapçada dost, yardımcı, sahip, efendi ve koruyucu gibi farklı anlamlarda kullanılır. Kur'an'da Allah için de kullanılır. Örneğin Bakara suresinin sonunda şöyle dua ederiz:

“Sen bizim Mevlâmızsın. Öyleyse inkârcılar topluluğuna karşı bize yardım et.” (Bakara, 2/286)

Yine Rabb'imiz şöyle buyurur:

“Bu böyledir. Çünkü Allah iman edenlerin Mevlâsıdır. İnkârcıların ise Mevlâsı yoktur.” (Muhammed, 47/11)

Burada Allah'ın mutlak sahipliği, koruyuculuğu ve yardım ediciliği anlatılır. Ancak kelimenin farklı bağlamlarda insanlar için de kullanılabildiğini unutmamak gerekir. Dolayısıyla bir insana tarihsel bir saygı unvanı olarak Mevlâna denilmesini tek başına Allah'ın sıfatlarına ortak koşmak şeklinde değerlendiremeyiz.

Fakat asıl mesele unvanın kendisi değil, o unvanın etrafında oluşturulan anlayıştır.

Bir insanı öyle bir konuma getiririz ki artık söylediği her söz doğru, yazdığı her kitap kutsal, yaptığı her yorum tartışılmaz hâle gelir. İşte o zaman bir saygı ifadesi olmaktan çıkan bu yaklaşım, dinî bir otoriteye dönüşür.

Oysa Allah'ın benzeri yoktur:

“O'nun benzeri hiçbir şey yoktur. O, işitendir, görendir.” (Şura, 42/11)

Allah ile kul arasındaki sınır açıktır. Hiçbir insan, ne kadar bilgili ve etkileyici olursa olsun, Allah'ın sahip olduğu mutlak yetkiyi ve ilahî konumu paylaşamaz.

MESNEVİ ALLAH'IN KELAMIYLA AYNI ÖLÇÜYE Mİ KONULUYOR?

Şimdi Celaleddin Rumi'nin en tanınmış eseri Mesnevi'ye bakalım.

Önce Kur'an'da yer alan bir ayeti hatırlayalım:

“Eğer yeryüzündeki ağaçlar kalem, deniz de mürekkep olsa, ardından ona yedi deniz daha eklense, Allah'ın kelimeleri tükenmez. Şüphesiz Allah güçlüdür, hikmet sahibidir.” (Lokman, 31/27)

Bu ayette Allah'ın kelimelerinin tükenmezliği anlatılır. İnsanların sahip olduğu imkânlar ne kadar çoğalırsa çoğalsın Allah'ın kelimelerini yazmaya yetmez.

Şimdi Mesnevi'nin altıncı cildinde, 2248. beyit ve devamında yer alan ifadeye bakalım. Mevlânâ, ormanların kalem, denizlerin mürekkep olması durumunda bile Mesnevi'nin sonunun gelmeyeceğini anlatır. Bu beyit, Mesnevi'nin anlam ve hikmet bakımından tükenmezliğini vurgulayan bir ifade olarak aktarılır.

Burada hemen bir hüküm vermeyelim. Şiirde benzetmeler, mecazlar ve abartılı anlatımlar bulunabilir. Bir şairin eserini övmek amacıyla böyle bir ifade kullanması, tek başına Allah'ın kelamına ortaklık iddiasında bulunduğunu kanıtlamaz.

Ancak şu soruyu sormak zorundayız: Allah'ın kelimelerinin tükenmezliğini anlatan bir ayetin benzeriyle bir insanın eserinin tükenmezliğini anlatmak, okuyucuda nasıl bir algı oluşturur?

Bir insanın eseri ne kadar büyük olursa olsun, sonuçta insanın eseridir. Onu Kur'an'ın ortaya koyduğu ilahî ölçüyle aynı anlam alanına taşımak doğru değildir.

Daha da önemlisi, bir eseri sevenlerin o esere yüklediği anlam ile yazarının gerçekten ne söylediğini birbirinden ayırmalıyız. Eleştirimizi de bu ayrımı gözeterek yapmalıyız.

“BEN TANRI’YIM” SÖZÜNÜN AÇIKLAMASI

Rumi'nin Fîhi Mâ Fîh adlı eserinde yer alan bir açıklama, üzerinde özellikle durulması gereken bir başka konudur.

Eserde Hallâc-ı Mansur'un söylediği kabul edilen “Ene'l-Hak” sözü açıklanırken şu düşünce aktarılır:

“Ben Tanrı'yım” demek, kişinin kendisini yok etmesi, kendisini ortadan kaldırması ve geriye yalnızca Tanrı'nın kalması anlamına gelir. Buna karşılık “Ben kulum” demek, iki ayrı varlığı kabul etmek olarak değerlendirilir.

Bu açıklama, Rumi'nin düşüncesinde tasavvufî yok oluş anlayışının nasıl bir yere sahip olduğunu göstermektedir. Burada söz konusu olan, kişinin kendi benliğini ilahî varlık içinde yok saydığı bir düşünce biçimidir. (Fîhi Mâ Fîh, 1989, s. 37; Seadet Şıhiyeva'nın akademik incelemesindeki aktarım.)

Peki Kur'an bu konuda nasıl bir ölçü koyuyor?

Rabb'imiz açıkça şöyle buyurur:

“De ki: Ben de ancak sizin gibi bir insanım. Bana, ilahınızın tek bir ilah olduğu vahyediliyor.” (Kehf, 18/110)

Bu ayet, insan ile Allah arasındaki ayrımı hiçbir yoruma ihtiyaç bırakmayacak açıklıkta ortaya koyar. İnsan insandır, Allah Allah'tır. İnsanın kendi benliğini yok sayması veya bir tasavvuf hâli yaşadığını düşünmesi, onu Allah'la aynı varlık hâline getirmez.

Bir başka ayette Rabb'imiz şöyle buyurur:

“Göklerin ve yerin yaratılması, insanların yaratılmasından elbette daha büyük bir şeydir. Fakat insanların çoğu bilmez.” (Mümin, 40/57)

Kur'an'ın anlattığı Allah-kul ilişkisi, insanın Allah'ın varlığı içinde eriyerek ilahî bir kimlik kazanması üzerine kurulmamıştır. İnsan yaratılmıştır, Allah ise yaratandır. Bu ayrımı ortadan kaldıran bir düşünceyi, hangi tasavvufî açıklamayla sunarsak sunalım, Kur'an'ın açık hükümleriyle karşılaştırmak zorundayız.

Burada Rumi'nin düşüncesini aktarırken önemli bir ayrıntıyı da gözden kaçırmayalım: Bu ifade onun kendi ilahlık iddiası değildir. Hallâc-ı Mansur'un sözünü tasavvufî bir anlayışla açıklamasıdır. Fakat bu açıklamanın ortaya koyduğu düşünceyi sorgulamak elbette mümkündür.

MESNEVİ BİR REHBER Mİ, VAHİY Mİ?

Mesnevi'nin etrafında oluşan düşünce dünyasında dikkat çeken başka ifadeler de vardır.

Mesnevi'nin insanlara yol gösterecek bir eser olarak sunulması, hatta Molla Câmî'ye atfedilen meşhur sözde olduğu gibi, “Nebi değil fakat kitabı vardır” denilmesi bu anlayışın nasıl bir noktaya taşındığını gösterir. Bu söz Rumi'nin kendi sözü değil, onun hakkında söylenmiş bir değerlendirmedir. (III. Uluslararası Mevlâna Kongresi bildirileri, Şefik Can'ın çalışması.)

Şimdi kendimize soralım: Bir insanın yazdığı eser, ne kadar değerli olursa olsun, Allah'ın indirdiği kitabın yerini alabilir mi?

Kur'an'da bu konuda son derece açık bir ölçü vardır:

“Bu Kur'an, bana onunla sizi ve ulaştığı herkesi uyarmam için vahyedildi.” (En'am, 6/19)

Allah'ın insanlara gönderdiği uyarının kaynağı bellidir. Bu görev, bir insanın kendi düşüncelerini vahiy mertebesine yükseltmesiyle gerçekleşmez.

Rabb'imiz yine şöyle buyurur:

“Yoksa Allah'tan başkasını hakem mi arayayım? Oysa size kitabı açıklanmış olarak indiren O'dur.” (En'am, 6/114)

Öyleyse bir insanın yazdığı eseri okuyabilir, ondan yararlanabilir, güzel bulduğumuz düşüncelerini alabiliriz. Ancak onu dinî hükümlerin kaynağı, insanların kurtuluşunun vazgeçilmez rehberi veya Kur'an'ın yanında ikinci bir kutsal kitap konumuna getiremeyiz.

Mesnevi'nin bir edebiyat ve tasavvuf eseri olarak değeri başka, ona yüklenen dinî otorite başka bir meseledir. Bu ikisini birbirine karıştırmamak gerekir.

“ÂLEMLERİN RABBİNDEN İNDİRİLMİŞTİR” İFADESİ KİME AİTTİR?

Şimdi daha önemli bir ayrıntıya gelelim.

Kur'an'da bazı ifadeler vardır ki bunlar doğrudan vahyin kaynağını ve niteliğini bildirir. Örneğin:

“Şüphesiz o, âlemlerin Rabb’inden indirilmedir.” (Şuara, 26/192)

Burada anlatılan Kur'an'dır. Yani Allah'ın Resül Muhammed'e indirdiği vahiydir.

Kur'an'ın kaynağı konusunda hiçbir belirsizlik yoktur:

“Kitabın indirilmesi, güçlü ve hikmet sahibi Allah tarafındandır.” (Zümer, 39/1)

Peki bir insanın kaleme aldığı esere Rabbânî ilham atfedildiğinde, hatta bu eser vahiy çağrışımı yapan ifadelerle tanıtıldığında ne düşünmeliyiz?

İlham ile vahiy aynı şey midir?

Bir insanın zihnine bir düşünce gelebilir. Bir şair güçlü duygular yaşayabilir. Bir düşünür derin gözlemler yapabilir. Bunların hepsi insana ait düşünce ve tecrübe alanındadır. Fakat bunların hiçbiri kendiliğinden Allah'ın indirdiği vahiy hâline gelmez.

Kur'an, elçilik görevinin Allah tarafından belirlendiğini bildirir:

“Allah, meleklerden de elçiler seçer, insanlardan da. Şüphesiz Allah işitendir, görendir.” (Hac, 22/75)

Nebi Muhammed'e gelen vahyin niteliği de açıkça belirtilir:

“O, hevadan konuşmaz. O, kendisine vahyedilenden başkası değildir.” (Necm, 53/3-4)

Burada söz konusu olan, Allah'ın seçtiği elçiye gönderdiği vahiydir. Bir insanın yazdığı kitabı aynı konuma taşımak mümkün değildir.

Çünkü Allah'ın indirdiği Kur'an'ın korunması da Allah'ın güvencesi altındadır:

“Şüphesiz zikri biz indirdik, onun koruyucusu da elbette biziz.” (Hicr, 15/9)

Bir insanın eseri ise insanın düşüncesini, bilgisini, duygularını ve döneminin anlayışını yansıtır. Dolayısıyla hiçbir beşerî eser, Kur'an'ın sahip olduğu ilahî güvenceye ve otoriteye sahip değildir.

BİR ESERİN KUR'AN'IN ÖNÜNE GEÇMESİ

Burada önemli bir noktaya daha dikkat çekmek istiyorum.

Rumi'nin Kur'an'a bağlılığını ifade eden kendi sözleri de vardır. Rubailerinde şu anlamdaki ifadeyi kullanır:

“Yaşadığım sürece Kur'an'ın kölesiyim ve seçilmiş Muhammed'in yolunun toprağıyım. Kim benden bunun dışında bir söz naklederse, ben o sözden de nakledenden de şikâyetçiyim.”

Bu söz, onun Kur'an'a bağlılığını gösteren önemli bir örnektir. (Rubailer, II, 1311; ayrıca Fikret Karapınar'ın Mevlana ve İslam adlı eserindeki aktarım.)

Bu ifadeyi de görmezden gelemeyiz. Çünkü bir insanı değerlendirirken yalnızca eleştirdiğimiz sözlerini değil, kendi eserlerinde ortaya koyduğu diğer düşünceleri de dikkate almalıyız.

Fakat burada başka bir soru doğuyor: Bir insan Kur'an'a bağlı olduğunu söylemişse, onun bütün eserleri ve düşünceleri otomatik olarak Kur'an'a uygun hâle mi gelir?

Elbette hayır.

Ölçü, bir insanın kendisi hakkında ne söylediği değildir. Ölçü, söylediği ve yazdığı sözlerin Allah'ın kitabıyla uyuşup uyuşmadığıdır.

Rabb'imiz şöyle buyurur:

“Allah'tan başka bir hakem mi arayayım? Oysa O, size kitabı açıklanmış olarak indirmiştir.” (En'am, 6/114)

Bir insanın güzel bir sözü olabilir, başka bir sözü ise tartışmalı olabilir. Bir düşüncesi Kur'an'a uygun düşerken başka bir düşüncesi Kur'an'ın açık hükümleriyle çelişebilir. Bütün bunları ayırt edebilmek için öncelikle Kur'an'ı bilmek gerekir.

Aksi hâlde insan, sevdiği kişinin sözlerini savunmak için ayetleri yorumlamaya başlar. Böylece ölçü Kur'an olmaktan çıkar, kişinin düşüncesi olur.

İNSAN NEDEN SEVDİĞİNİ YÜCELTİR?

Aslında bu mesele yalnızca Celaleddin Rumi ile ilgili değildir. İnsanların sevdikleri kişileri yüceltme eğilimi çok daha eski ve yaygın bir sorundur.

Bir öğretmeni severiz, onun hiçbir yanlış yapmayacağını düşünürüz. Bir din adamını severiz, söylediği her sözü doğru kabul ederiz. Bir düşünürü severiz, kitaplarını sorgulanamaz hâle getiririz.

Zamanla kişi ile düşünce birbirinden ayrılmaz olur. O insanı eleştirmek, onun bütün fikirlerini reddetmek gibi algılanır. Hatta bir sözünün yanlış olduğunu söylemek bile saygısızlık kabul edilir.

Oysa Kur'an bize başka bir ölçü öğretir.

“Onlara, ‘Allah'ın indirdiğine uyun’ denildiğinde, ‘Hayır, biz atalarımızı üzerinde bulduğumuz yola uyarız’ derler. Ya ataları bir şey anlamamış ve doğru yolu bulamamışlarsa?” (Bakara, 2/170)

Bu ayet yalnızca geçmişte yaşamış insanları anlatmaz. Bugün de aynı davranışı sergileyen herkes için bir uyarıdır.

Bir insanın düşüncesini, sırf büyük kabul edildiği için benimsemek doğru değildir. Bir eseri, sırf yüzyıllardır okunduğu için hatasız saymak da doğru değildir.

Allah'ın dini, insanların şöhretleri ve eserleri üzerine kurulmamıştır.

ŞAİR BAŞKADIR, RESÜL BAŞKADIR

Rumi iyi bir şair olabilir. Güzel sözler söylemiş, insanın iç dünyasına dokunan ifadeler kullanmış olabilir. Bunları inkâr etmeye gerek yoktur. Fakat şairlik ile Allah'ın mesajını insanlara iletme görevi aynı şey değildir.

Kur'an, Nebi Muhammed hakkında şairlik iddiasında bulunanların sözlerini aktarır:

“Yoksa onlar, ‘O bir şairdir; onun için zamanın felaketlerine uğramasını bekliyoruz’ mu diyorlar?” (Tur, 52/30)

Ardından şöyle buyurulur:

“Biz ona şiir öğretmedik. Bu ona yakışmaz da. O ancak bir öğüt ve apaçık bir Kur'an'dır.” (Yasin, 36/69)

Burada vahyin şiirden farklı bir niteliğe sahip olduğu ortaya konur. Şiir insanın duygularını, düşüncelerini ve hayallerini anlatır. Vahiy ise Allah'ın bildirimidir.

Bir şairin sözleri ne kadar etkileyici olursa olsun vahiy değildir. Bir düşünürün fikirleri ne kadar derin olursa olsun Allah'ın hükmü değildir.

İşte bu ayrımı kaybettiğimiz zaman, insanın sözünü kutsallaştırmaya başlarız.

GÖĞÜSLERİN ŞİFASI KİMİN KELAMIDIR?

Bir başka önemli konu da Mesnevi'nin ve benzeri eserlerin insanın ruhuna şifa verdiği, gönülleri iyileştirdiği şeklindeki değerlendirmelerdir.

Bir kitabın insana huzur vermesi, düşüncelerini değiştirmesi, onu iyi davranışlara yöneltmesi elbette mümkündür. Ancak burada da ölçüyü kaybetmemeliyiz.

Kur'an, göğüslerdeki hastalıklara şifa olduğunu açıkça bildirir:

“Ey insanlar! Size Rabb'inizden bir öğüt, göğüslerde olana bir şifa, müminler için bir hidayet ve rahmet gelmiştir.” (Yunus, 10/57)

Burada şifanın kaynağı Allah'ın indirdiği vahiydir.

Bir insanın kitabından yararlanmak başka, o kitabı Allah'ın indirdiği kitabın yerine koymak başkadır. Bir eserin insanlara iyi gelmesi, onu dinin kaynağı hâline getirmez.

Kur'an'ın yerini hiçbir beşerî eser alamaz. Çünkü dinin ölçüsünü belirleyen insan değil, Allah'tır.

SEVGİ NEREDE BİTMELİ, KULLUK NEREDE BAŞLAMALI?

İnsan sevebilir, saygı duyabilir, takdir edebilir. Bir yazarın eserlerini okuyabilir, bir şairin şiirlerinden etkilenebilir. Bunda bir yanlışlık yoktur. Yanlış olan, sevginin insanı sorgulamaktan uzaklaştırması ve bir kulun dinî bakımdan dokunulmaz hâle getirilmesidir.

Kur'an, geçmiş toplulukların sevdikleri kişileri nasıl aşırı yücelttiklerine dikkat çeker.

Nebi İsa hakkında Rabb'imizin sorduğu soru son derece düşündürücüdür:

“Allah, ‘Ey Meryem oğlu İsa! Sen mi insanlara, Allah'ın yanı sıra beni ve annemi iki ilah edinin, dedin?’ dediği zaman...” (Maide, 5/116)

Bu ayet bize önemli bir gerçeği gösterir. Allah'ın elçisi olan bir insan bile kendisinin ilah edinilmesini istemez. İnsanların bir kişiye duyduğu sevgi, o kişiyi Allah'ın yerine koymalarını haklı çıkarmaz.

Nebi İsa da bir kuldur, Nebi Musa da bir kuldur, Nebi Muhammed de bir kuldur.

Rabb'imiz Nebi Muhammed'e şöyle söylemesini bildirir:

“De ki: Ben de sizin gibi bir insanım. Bana ilahınızın tek bir ilah olduğu vahyediliyor.” (Kehf, 18/110)

Öyleyse bir şairi, bir mutasavvıfı, bir din âlimini veya herhangi bir insanı bu ölçünün üzerine çıkarmak nasıl açıklanabilir?

Hiç kimsenin sözleri Allah'ın kitabından üstün tutulamaz. Hiç kimsenin eseri dinin değişmez ölçüsü hâline getirilemez.

RUMİ'NİN ŞEMS'E DUYDUĞU AŞK VE CİNSEL YAŞAMI

Celaleddin Rumi hakkında konuşurken üzerinde durulması gereken konulardan biri de Şems-i Tebrizi ile ilişkisi ve bu ilişkinin niteliğidir. Çünkü Rumi'nin hayatında Şems'in yeri sıradan bir dostluğun çok ötesindedir. Şems'in Konya'ya gelişinden sonra Rumi'nin hayatında büyük bir değişim yaşanmış, ders veren bir din âlimi olarak tanınan Rumi, zamanla şiir ve tasavvuf dünyasının en tanınmış isimlerinden biri hâline gelmiştir.

Peki bu iki insan arasındaki ilişki yalnızca manevi bir dostluk muydu? Yoksa günümüzde tartışıldığı gibi duygusal ve cinsel bir yakınlık da söz konusu muydu?

Bu soruyu sormak ayıp veya saygısızlık değildir. Tarihî bir şahsiyeti tanımak istiyorsak hayatının bütün yönlerini araştırmalıyız.

Rumi, Şems'le karşılaştığında evli, çocuk sahibi ve toplumda tanınmış bir din adamıydı. İlk evliliğini Gevher Hatun'la yapmış, bu evlilikten çocukları olmuştu. Dolayısıyla onun kadınlarla evlilik hayatı bulunduğu tarihî kaynaklarda yer almaktadır. Ancak evli ve çocuk sahibi olması, cinsel yönelimi hakkındaki bütün soruları kendiliğinden cevaplamaz.

Şems'le ilişkisine gelince, Rumi'nin şiirlerinde ve özellikle Divan-ı Kebir'de Şems'e yönelttiği son derece yoğun aşk ifadeleri vardır. Bu şiirlerde sevgiliye duyulan özlem, kavuşma arzusu, ayrılık acısı ve bedensel aşkı çağrıştıran anlatımlar dikkat çeker. Bazı araştırmacılar bu şiirleri homoerotik bir edebî dilin örnekleri olarak değerlendirirken, bazıları bunların tasavvufî aşkın sembolik anlatımı olduğunu savunur.

Burada önemli bir ayrıntı var: Klasik Fars şiirinde erkek sevgiliye yönelik aşk ifadeleri yaygın bir edebî geleneğin parçasıdır. Bu nedenle bir şiirde erkek bir sevgiliye duyulan aşkın anlatılması, tek başına cinsel ilişkinin kanıtı değildir. Öte yandan bütün bu ifadeleri yalnızca mecaz diyerek açıklamak da araştırmayı peşinen sonuçlandırmak olur.

Nitekim çağdaş araştırmalarda Rumi'nin Şems'e duyduğu aşkın homoerotik yönü üzerinde duran çalışmalar bulunmaktadır. Bununla birlikte, ikisi arasında cinsel ilişki yaşandığını kesin olarak kanıtlayan tarihî bir belge ortaya konmuş değildir. Aynı şekilde böyle bir ilişkinin kesinlikle yaşanmadığını söylemek de mevcut belgelerin ötesine geçer.

Öyleyse dürüst davranalım: Rumi'nin Şems'e duyduğu yoğun aşk tarihî ve edebî kaynaklarda görülmektedir; fakat bu ilişkinin fiziksel ve cinsel niteliği kesin olarak bilinmemektedir.

Peki bizim açımızdan asıl mesele nedir?

Bir insanın özel hayatını merak etmekten daha önemlisi, onun düşüncelerinin dinî ölçüler bakımından nerede durduğunu anlamaktır. Kur'an, cinsel hayat konusunda da ölçüler ortaya koyar. Lut kavminin davranışını anlatırken şöyle buyurur:

“Siz kadınları bırakıp şehvetle erkeklere mi yaklaşıyorsunuz? Doğrusu siz sınırı aşan bir topluluksunuz.” (Araf, 7/81)

Bu ayet, Kur'an'ın cinsel davranışlar konusundaki sınırını ortaya koymaktadır. Ancak bu ayeti bir insanın tarihî hayatı hakkında delilsiz suçlama yapmak için kullanamayız. Önce neyin yaşandığını bilmemiz, sonra da onu Kur'an'ın ölçüsüyle değerlendirmemiz gerekir.

Rumi'nin şiirlerindeki aşk dili, Şems'le ilişkisi ve bu ilişkinin sonraki dönemlerde tasavvufî bir yüceltilmeye konu olması ayrı ayrı incelenmelidir. Bir insanı büyük görmek, onun hayatını araştırma dışı bırakmamızı gerektirmez.

Bizim burada yapmak istediğimiz de budur: Rumi'yi ne olduğuna dair peşin bir hükümle değil, kendi eserleri ve tarihî belgeler ışığında tanımak.

Çünkü hakikati arıyorsak, sevdiğimiz insanların hayatlarında ve düşüncelerinde karşılaştığımız soruları da sormaktan çekinmemeliyiz.

SON SÖZ: ÖLÇÜMÜZ İNSANLAR DEĞİL, KUR'AN OLMALI

Şimdi başlangıçta sorduğumuz soruya yeniden dönelim: Celaleddin Rumi'yi ne kadar tanıyoruz?

Belki onu şiirleriyle tanıyoruz. Belki hakkında anlatılan hikâyelerle, menkıbelerle, güzel sözlerle tanıyoruz. Belki de eserlerini hiç okumadan, yalnızca toplumda oluşturulan büyük saygınlığı nedeniyle tanıdığımızı düşünüyoruz.

Oysa bir insanı gerçekten tanımak, onun söylediklerini okumayı ve gerektiğinde sorgulamayı gerektirir.

Rumi'nin Kur'an'a bağlılığını dile getiren sözleri vardır. Bunun yanında tasavvufî düşünce dünyasında tartışılması gereken açıklamaları da vardır. Bunları birbirinden ayırmadan, birini öne çıkarıp diğerini görmezden gelerek sağlıklı bir değerlendirme yapamayız.

Benim itirazım, bir insanın şiir yazmasına, düşünce üretmesine veya sevilmesine değildir. İtirazım, bir kulun sözlerinin dinî ölçü hâline getirilmesine, eserinin vahiy gibi görülmesine ve insanların Kur'an yerine onun düşünceleriyle dinlerini şekillendirmesine yöneliktir.

Rabb'imiz kulluğun yönünü bize şöyle öğretir:

“Yalnız sana kulluk eder ve yalnız senden yardım dileriz.” (Fatiha, 1/5)

Bu ayet, yalnızca namazda tekrarladığımız güzel bir söz değildir. Allah'a verdiğimiz bir sözdür. Kulluğumuzu yalnız O'na yönelteceğimizi, dinimizi O'nun hükümlerine göre yaşayacağımızı ifade eder.

Celaleddin Rumi'yi okumak isteyen okusun. Mesnevi'yi merak eden incelesin. Güzel bulduğu sözlerden yararlansın. Ancak önce Kur'an'ı tanısın. Çünkü bir sözün doğru mu yanlış mı olduğunu anlayabilmek için elimizde değişmez bir ölçü bulunmalıdır.

Bir insanın büyüklüğü, onun her sözünü doğru yapmaz. Bir eserin şöhreti, onu vahiy hâline getirmez. Yüzyılların saygısı da bir düşünceyi Allah'ın hükmü yapmaz.

Kul kuldur, elçi elçidir, Allah ise tektir.

Bizim ölçümüz insanlar değil, Allah'ın kitabıdır.

Rabb'imiz bizi, sevdiğimiz insanları hakikatin önüne koymaktan korusun. Hakikati hak bilip ona uyan, batılı batıl bilip ondan sakınan kullarından eylesin.

Kaynak:

Metinde özellikle şu eser ve araştırmalardan yararlanılan ifadeler esas alındı:

• Fîhi Mâ Fîh: Ene'l-Hak açıklaması için akademik çalışmada belirtilen 1989 baskısı, s. 37.
• Mesnevi: VI. cilt, 2248. beyit ve devamı.

               İSAM Makaleler VT+1

• Rubailer: II. cilt, 1311 numaralı rubai; Kur'an'a bağlılık ifadesi.

               İSAM Veri

• TDV İslâm Ansiklopedisi: Mesnevi'nin niteliği, kapsamı ve tarihî konumu.

               Franklin D. Lewis, Rumi: Past and Present, East and West (2000).

Gerçek olan Allah’ın lütfu, hata ise benim aczimdendir.

Selam ve esenlik, hakikati arayan ve yalnızca Allah'ın kitabını kendisine rehber edinenlerin üzerine olsun.
aydinorhon.com

 

AYIRIM GÜNÜ

 AYIRIM GÜNÜ

Kur’an’da Ayırım Günü, hak ile batılın birbirinden ayrıldığı, insanların yaptıklarının karşılığını göreceği ve Allah’ın adaletinin eksiksiz biçimde ortaya çıkacağı günü ifade eden önemli kavramlardan biridir. Bu kavram, özellikle Enfâl suresinin 41. ayetinde karşımıza çıkar. Ayette geçen Furkan günü, yalnızca iki ordunun karşı karşıya geldiği bir günü değil, hak ile batıl arasındaki ayrımın belirginleştiği önemli bir dönüm noktasını anlatır.
“Allah’a ve hak ile batılın ayrıldığı, iki topluluğun karşı karşıya geldiği gün kulumuza indirdiğimize inanıyorsanız bilin ki ele geçirdiğiniz ganimetin beşte biri Allah’a, Elçi’ye, onun yakınlarına, yetimlere, yoksullara ve yolda kalmışlara aittir. Allah her şeye gücü yetendir.” (Enfâl, 8/41)
Bu ayette Allah, Bedir karşılaşmasını Furkan günü olarak nitelendirir. Çünkü o gün, iki topluluk karşı karşıya gelmiş, hak ile batıl arasındaki mücadele açıkça ortaya çıkmıştır. Ayetin devamında ganimetlerin nasıl paylaşılacağı bildirilerek savaşın ardından ortaya çıkan toplumsal sorumluluklar da düzenlenmiştir. Dolayısıyla ayetin konusu yalnızca bir savaşın kazanılması değil, elde edilen imkânların Allah'ın bildirdiği ölçüler doğrultusunda paylaşılmasıdır.

Furkan kavramı, Kur’an’ın genel anlatımında doğru ile yanlışın, hak ile batılın birbirinden ayrılmasını ifade eder. Bu ayrım, insanların inançlarını, tercihlerini ve davranışlarını değerlendirmeleri açısından da önemlidir. Çünkü insanın hakikati tanıyabilmesi, öncelikle kendisine ulaşan bilgileri Allah’ın kitabının ölçüsüne göre değerlendirmesine bağlıdır.

Âl-i İmrân suresinin 166 ve 167. ayetleri de Uhud Savaşı sırasında yaşananları ve insanların tutumlarını ele alır:
“İki topluluğun karşılaştığı gün başınıza gelenler Allah’ın izniyledir. Bu, müminlerin ortaya çıkması ve münafıklık yapanların da belli olması içindi. Onlara, ‘Gelin, Allah yolunda savaşın veya savunmada bulunun.’ denildiğinde, ‘Savaşmayı bilseydik elbette sizinle birlikte gelirdik.’ dediler. O gün onlar imandan çok inkâra yakındılar. Kalplerinde olmayanı ağızlarıyla söylüyorlardı. Allah onların gizlediklerini çok iyi bilmektedir.” (Âl-i İmrân, 3/166-167)
Bu ayetlerde dikkat çekilen nokta, savaş sırasında insanların gerçek tutumlarının ortaya çıkmasıdır. Mümin olduğunu söyleyen herkesin samimiyeti, zor şartlarda belli olur. Bir kısmı Allah yolunda sorumluluk üstlenirken bir kısmı çeşitli bahanelerle geri durmuş, içlerinde taşıdıkları düşüncelerle söyledikleri sözler arasındaki çelişki açığa çıkmıştır.

Burada Allah’ın insanları tanımak için böyle bir olaya ihtiyaç duyduğunu düşünmemek gerekir. Ayetlerin anlattığı, yaşanan olayların insanlar arasındaki samimiyet ve ikiyüzlülüğü görünür hâle getirmesidir. Allah zaten insanların kalplerinde sakladıklarını bilmektedir. Nitekim ayetin sonunda da onların gizlediklerinin Allah tarafından bilindiği açıkça bildirilir.

Kur’an’da Ayırım Günü düşüncesi, insanın yalnızca söylediklerinin değil, inandığını iddia ettiği değerler doğrultusunda yaptıklarının da önem taşıdığını gösterir. İnsan, kendi inancını sözleriyle değil, tercihleriyle ve davranışlarıyla ortaya koyar. Hakikate bağlılık, şartlar elverişli olduğunda değil, zor zamanlarda da Allah’ın bildirdiği ölçülerden ayrılmamayı gerektirir.

Sonuç: Hak ile Batılın Ayrıldığı Gün
Ayırım Günü, insanların kendi aralarında oluşturdukları sınıflandırmaların değil, Allah’ın hak ve adalet ölçüsünün belirleyici olacağı gündür. Dünyada insanlar birbirlerini mümin, inkârcı, samimi veya ikiyüzlü olarak nitelendirebilir. Ancak hiç kimse bir başkasının kalbinde ne taşıdığını kesin olarak bilemez. Allah ise söylenenleri de gizlenenleri de bilendir.

Enfâl suresinde Furkan günü olarak anılan Bedir karşılaşması, hak ile batıl arasındaki ayrımın tarihsel bir olay üzerinden görünür hâle gelmesini anlatırken, Âl-i İmrân suresindeki ayetler de insanların gerçek tutumlarının yaşanan olaylar karşısında nasıl açığa çıktığını gösterir. Bu ayetlerden çıkarılacak önemli ders, insanın inancını yalnızca sözle ifade etmekle yetinmemesi, Allah’ın bildirdiği hakikate samimiyetle bağlı kalmasıdır.

Unutulmamalıdır ki hakikatin ölçüsü insanların kabulleri, gelenekleri veya birbirlerine verdikleri unvanlar değildir. Ölçü Allah’ın vahyidir. İnsanların birbirleri hakkında verecekleri hükümler sınırlı olabilir; fakat Allah’ın bilgisi ve adaleti eksiksizdir. Ayırımın en kesin biçimde ortaya çıkacağı gün de O’nun hükmünün geçerli olacağı gündür.

Gerçek olan Allah’ın lütfu, hata ise benim aczimdendir.

Selam ve esenlik, hakikati duyanların üzerine olsun.
aydinorhon.com

 

İSRA VE MİRAÇ: GELENEĞİN ANLATTIKLARI, KUR’AN’IN BİLDİRDİKLERİ

 İSRA VE MİRAÇ: GELENEĞİN ANLATTIKLARI, KUR’AN’IN BİLDİRDİKLERİ

İsra ve Miraç denildiğinde bugün Müslümanların büyük bir bölümünün zihninde belirli bir gece, göklere yükseliş, nebilerle görüşme, Allah ile konuşma, cennet ve cehennemin görülmesi ve namazın farz kılınması gibi pek çok anlatı canlanır. Bu anlatılar zamanla dinî inancın önemli bir parçası hâline gelmiş, hatta Miraç gecesi belirli bir tarihe bağlanarak kandil olarak kutlanmaya başlanmıştır. Ancak bir anlatının toplumda yaygın biçimde kabul görmesi, onun Allah tarafından bildirildiği anlamına gelir mi? Bir olayın çevresinde yüzyıllar boyunca oluşmuş ayrıntıları, Kur’an’ın açıkça bildirdiği gerçeklerle aynı yerde değerlendirebilir miyiz?

Bir konuyu doğru anlayabilmek için önce Allah’ın kitabına bakmamız gerekir. Kur’an bu olay hakkında ne söylüyor? Hangi bilgileri açıkça bildiriyor, hangi konularda açıklama yapmıyor? İnsanların aktardığı anlatılarla Allah’ın bildirdiklerini birbirinden ayırabiliyor muyuz?

İsra ve Miraç konusunu ele alırken de ölçümüz bu olmalıdır. Amacımız, bir anlatıyı sırf gelenek hâline geldiği için kabul etmek veya peşinen reddetmek değildir. Asıl amacımız, Allah’ın bildirdiğiyle insanların anlattıklarını birbirinden ayırmak ve din adına ileri sürülen iddiaları vahyin ışığında değerlendirmektir.

İsra Nedir?
İsra kelimesi geceleyin yürütmek, gece yolculuğu yaptırmak anlamıyla ilişkilidir. Kur’an’da bu olay, İsra suresinin ilk ayetinde şöyle bildirilir:
Bir gece, kendisine bazı ayetlerimizi gösterelim diye kulunu Mescid-i Haram’dan, çevresini bereketlendirdiğimiz Mescid-i Aksa’ya götüren Allah, eksikliklerden uzaktır. Şüphesiz O, hakkıyla işitendir, hakkıyla görendir. (İsrâ, 17/1)
Bu ayette açıkça bildirilen üç önemli husus vardır. Allah, kulunu bir gece Mescid-i Haram’dan Mescid-i Aksa’ya götürmüştür. Bu yolculuğun amacı da ona Allah’ın bazı ayetlerini göstermektir. Ayet, yolculuğun başlangıç ve varış noktalarını isimleriyle belirtir; ancak yolculuğun nasıl gerçekleştiğini ayrıntılı biçimde açıklamaz.

Kulun fiziksel olarak mı, yoksa bizim alışık olduğumuz fiziksel yolculuk anlayışının dışında bir şekilde mi götürüldüğü konusunda ayette açık bir açıklama bulunmaz. Bu nedenle yolculuğun gerçekleşme biçimi hakkında kesin konuşmak yerine Allah’ın bildirdiği bilgiyle yetinmek gerekir.

Ayetin açıklamadığı başka hususlar da vardır. Gök katlarının tek tek dolaşıldığı, cennet ve cehennemin gezildiği, başka nebilerle görüşüldüğü veya Allah ile yüz yüze konuşulduğu bu ayette anlatılmaz. Bunları İsra suresinin ilk ayetinin bildirdiği bilgiler gibi göstermek doğru değildir.

Burada küçük ama önemli bir ayrım yapalım: Mescid-i Aksa, kelime anlamı bakımından “en uzak mescit”tir. Bu ifade, Kudüs'teki bugünkü Mescid-i Aksa ile özdeşleştirilmek zorunda değildir. Ancak ayette bir yolculuğun varış noktası olarak geçtiği ve çevresinin bereketli kılındığı bildirildiği için buranın hiçbir mekânı ifade etmediğini de söyleyemeyiz. Metni, bu ayrımı koruyarak şöyle düzenleyelim:

Mescid-i Haram ve Mescid-i Aksa
İsrâ ayetinde iki ifade geçer: Mescid-i Haram ve Mescid-i Aksa. Mescid-i Haram, Mekke'de Kâbe'nin bulunduğu kutsal alandır. Mescid-i Aksa ise Arapça bir ifade olup kelime anlamı bakımından “en uzak mescit” demektir. Buradaki Aksa kelimesi, uzaklık bildiren bir sıfattır. Dolayısıyla bu ifadeyi doğrudan Kudüs'te bugün Mescid-i Aksa adıyla bilinen yerin özel adı olarak kabul etmek, ayetin kendi ifadesinden çıkan kesin bir sonuç değildir.

Ayetin anlatımına baktığımızda Allah'ın kulunu Mescid-i Haram'dan Mescid-i Aksa'ya götürdüğünü görüyoruz. İfade, Mekke'deki Mescid-i Haram'dan uzak bir mescide yapılan yolculuğu anlatmaktadır. Ancak ayette bu mescidin hangi coğrafi noktada bulunduğu, bugünkü adıyla neresi olduğu veya hangi tarihî yapıyla özdeşleştirilmesi gerektiği açıklanmamıştır.

Bu nedenle Mescid-i Aksa ifadesini, başka bir delil ortaya koymadan Kudüs'teki bugünkü yapıyla özdeşleştirmek doğru değildir. Aynı şekilde ayetin belirli bir tarihî yapıyı tarif ettiğini ileri sürmek de ayetin açıkça bildirmediği bir bilgiyi ona yüklemek olur.

Ayetin bir başka önemli ifadesi de bu mescidin çevresinin bereketli kılınmış olmasıdır. Bu ifade, yolculuğun varış noktasının ve çevresinin Allah tarafından bereketli kılındığını bildirir. Ancak bu bereketin hangi bölgeyi kapsadığı ve söz konusu mescidin nerede bulunduğu ayette ayrıntılı biçimde açıklanmaz.

Öyleyse burada dikkat etmemiz gereken husus şudur: Allah'ın bildirdiği yolculuğu kabul etmeli, fakat ayetin açıklamadığı coğrafi ayrıntıları kesin bilgiymiş gibi sunmamalıyız. “En uzak mescit” ifadesinin anlamını göz ardı ederek onu doğrudan bugünkü bir yapının adı hâline getirmek yerine, önce Kur'an'ın kullandığı kelimenin anlamını ve ayetin bütününü dikkate almalıyız.

Gösterilen Ayetler Nelerdir?
İsra 17/1’in üzerinde durduğu en önemli ifadelerden biri, Allah’ın kuluna bazı ayetlerini göstermek istemesidir. Peki, burada sözü edilen ayetler nelerdir?

Kur’an’da ayet kavramı farklı bağlamlarda kullanılır. Allah’ın vahyettiği mesajlar ayet olarak anıldığı gibi, yaratılıştaki ilahi işaretler de ayetlerdir. Güneşin ve Ay’ın hareketi, gece ile gündüzün birbirini izlemesi, göklerin ve yerin yaratılışı insanın üzerinde düşünmesi gereken Allah’ın işaretleridir.
Geceyi, gündüzü, Güneş’i ve Ay’ı yaratan O’dur. Her biri bir yörüngede hareket etmektedir. (Enbiyâ, 21/33)

Yine göklerin ve yerin yaratılışında, gece ile gündüzün art arda gelişinde akıl sahipleri için işaretler bulunduğu bildirilir. (Âl-i İmrân, 3/190)
Bu bakımdan ayet kavramını yalnızca yazılı vahiy metinleriyle sınırlandırmak doğru değildir. Allah’ın insanlara indirdiği vahiy de ayettir; kâinattaki yaratılış düzeni de Allah’ın varlığını, gücünü ve hikmetini gösteren ayetlerdir.

Ancak İsra 17/1’de gösterilen ayetlerin tam olarak neler olduğu açıklanmaz. Bunların yalnızca kâinattaki yaratılış işaretleri olduğunu söyleyemeyeceğimiz gibi, belirli olaylardan veya sonradan anlatılan sahnelerden oluştuğunu da kesinleştiremeyiz.

Burada kendi düşüncemizi ayetin açık hükmüyle karıştırmamalıyız. Allah’ın ayetleri, vahiyde bildirdiği gerçekler ve yaratılışta gösterdiği işaretlerdir. Benim bu konudaki anlayışım da Allah’ın ayetlerini, vahyi ve bütün yaratılışı birbirinden kopuk değil, aynı ilahi gerçeğin farklı biçimlerde ortaya konulması olarak değerlendirmektir. Olağanüstü diye anlatılan her olayın sorgulanmadan kabul edilmesi yerine, Allah’ın hangi ayetini bildirdiğine bakılmalıdır.

Necm Suresinde Anlatılan Görme Olayı
İsra konusuyla birlikte değerlendirilmesi gereken diğer ayetler Necm suresinin 5-18. ayetleridir. Bu ayetlerde bir görme olayından, Sidretü’l-Müntehâ’dan, Me’vâ cennetinden ve Rabb’imizin büyük ayetlerinden bazılarının görülmesinden söz edilir.

Bu ayetlerde anlatılanları dikkatle okumak gerekir. Öncelikle burada bir görme olayının bulunduğu açıktır. Ancak görülen şeylerin bütün ayrıntıları açıklanmaz. Ayetler, gök katlarının tek tek dolaşıldığı bir güzergâh tarif etmez. Her katta hangi nebiyle görüşüldüğünü anlatmaz. İsra suresindeki yolculuğun ardından bütün göklerin geçildiğini de açıkça söylemez.

Necm suresinde geçen yaklaşma ifadeleri de üzerinde durulması gereken bir konudur. Ayetlerde üstün güçlere sahip olanın öğretmesinden, en yüksek ufuktan, yaklaşmadan ve vahyedilenden söz edilir. Bu ifadelerin kimleri ve hangi olayı anlattığı konusunda farklı yorumlar yapılmıştır. Ancak 13-18. ayetlerde açıkça bildirilen husus, Nebi Muhammed’in Rabb’inin büyük ayetlerinden bazılarını gördüğüdür.
Andolsun, o, Rabb’inin büyük ayetlerinden bazılarını gördü. (Necm, 53/18)
Bu ifade önemlidir. Çünkü ayet, görülen şeyin Allah’ın zatı olduğunu söylemez. Rabb’imizin büyük ayetlerinden bazılarının görüldüğünü bildirir. Allah’ın ayetlerini görmekle Allah’ın zatını görmek aynı şey değildir. Bu iki hususu birbirine karıştırmak, ayetin açık ifadesinin ötesine geçmek olur.

Sidretü’l-Müntehâ ve Me’vâ Cenneti
Necm suresinde Sidretü’l-Müntehâ ve Me’vâ cenneti de anılır. Ancak Kur’an bu kavramların bulunduğu yeri ayrıntılı bir coğrafi tarifle açıklamaz. Sidretü’l-Müntehâ’nın göğün yedinci katında bulunduğunu, Me’vâ cennetinin de belirli bir gök katındaki yerleşim olduğunu söylemek ayetin açıkça bildirdiği bilgiler değildir.

Bir kavramın Kur’an’da geçmesi, onun hakkında sonradan anlatılan bütün ayrıntıların da doğru olduğu anlamına gelmez. Kur’an’ın bildirdiği sınırda durmak gerekir. Sidretü’l-Müntehâ’nın yeri ve mahiyeti hakkında tahminler yürütülebilir; fakat bu tahminleri Allah’ın kesin bilgisi gibi sunamayız.

Aynı şekilde Necm suresindeki bu ifadelerden hareketle Nebi Muhammed’in bütün gök katlarını dolaştığı, her katta başka nebilerle görüştüğü ve Allah’ın huzuruna çıktığı sonucunu kesin olarak çıkaramayız. Ayetlerin söylediğiyle insanların bu ayetlere eklediği ayrıntıları birbirinden ayırmak zorundayız.

İsra ile Miraç Aynı Şey midir?
İsra, Kur’an’da açıkça bildirilen gece yolculuğudur. Miraç ise geleneksel dinî anlatımda bu yolculuğun ardından göklere yükseliş olarak açıklanır. Zamanla iki kavram tek bir olayın birbirini izleyen aşamaları gibi anlatılmıştır.

Ancak Kur’an’ın İsra suresinde bildirdiği yolculuk ile geleneksel Miraç anlatısının bütün ayrıntıları aynı şey değildir. İsra ayetinde başlangıç ve varış noktaları belirtilir; yolculuğun amacı bazı ayetlerin gösterilmesi olarak açıklanır. Necm suresinde de Rabb’imizin büyük ayetlerinden bazılarının görülmesinden söz edilir. Fakat bu iki anlatımın bütün geleneksel ayrıntılarıyla tek bir gece içinde gerçekleştiği açıkça bildirilmez.

Dolayısıyla İsra ayetini, sonradan oluşmuş Miraç anlatısının bütün ayrıntılarına delil göstermek doğru değildir. İki konuyu birbirine bağlayan yorumlar yapılabilir; ancak yorum ile Allah’ın açıkça bildirdiği bilgi arasındaki sınır korunmalıdır.

Burak ve Nebilerle Görüşme Anlatısı
Geleneksel Miraç anlatısında Burak adı verilen özel bir bineğin bulunduğu ve Nebi Muhammed’in bu binek üzerinde göklere yükseldiği aktarılır. Ayrıca farklı gök katlarında Âdem, Yahya, İsa, Yusuf, İdris, Harun, Musa ve İbrahim nebilerle görüştüğü anlatılır.

Fakat İsra suresinde Burak adı verilen bir binekten söz edilmez. Necm suresinde de gök katlarında nebilerle görüşüldüğüne ilişkin bir açıklama bulunmaz. Kur’an geçmiş nebilerin hayatlarından ve görevlerinden söz eder; ancak bu karşılaşmaları Miraç olayının aşamaları olarak anlatmaz.

Burada dikkat edilmesi gereken nokta şudur: Bir olayın Kur’an’da anlatılmamış olması, onun kesinlikle yaşanmadığını tek başına kanıtlamaz. Fakat Kur’an’da bildirilmeyen bir ayrıntıyı Allah’ın kesin hükmü veya dinin değişmez bir gerçeği gibi sunmak da doğru değildir. Bir iddianın din adına kesinlik kazanabilmesi için Allah’ın bildirdiği bir dayanağa ihtiyaç vardır.

Ölmüş nebilerle görüşme anlatısı da bu ölçüyle değerlendirilmelidir. Kur’an, ölümden sonra insanın dünyadaki hayatına geri dönmesine ilişkin önemli açıklamalar yapar. Mü’minûn suresinin 99-100. ayetlerinde ölüm geldiğinde insanın dünyaya dönmek istediği, fakat önünde yeniden diriltileceği güne kadar bir berzah bulunduğu bildirilir.

Bu ayetleri dikkate aldığımızda, ölmüş nebilerin dünyadaki hayatlarına dönerek bir görüşme gerçekleştirdiklerini söyleyen anlatıları sorgulamamız gerekir. Bununla birlikte ayetin açıkça söylemediği bir konuda, Allah’ın hiçbir istisnai durum yaratamayacağı şeklinde mutlak bir hüküm de kurmamalıyız. Bizim söyleyebileceğimiz şudur: Kur’an, Miraç sırasında ölmüş nebilerle görüşüldüğünü bildirmez. Bu nedenle böyle bir anlatıyı Kur’an’ın kesin hükmü olarak kabul edemeyiz.

Allah’ı Görme ve Allah’la Görüşme İddiası
Miraç anlatısının en dikkat çekici bölümlerinden biri, Nebi Muhammed’in Allah’ın huzuruna çıktığı, O’nunla konuştuğu ve hatta O’nu gördüğü iddiasıdır. Bu iddia üzerinde özellikle durmalıyız. Çünkü Allah’ı yaratılmış bir varlık gibi düşünmek, O’nun yüceliğini ve hiçbir şeye benzemediğini göz ardı etmek olur.

Necm suresinde Nebi Muhammed’in gördüklerinden ve Rabb’imizin büyük ayetlerinden bazılarının kendisine gösterilmesinden söz edilir. Ancak bu ayetler, onun Allah’ın zatını gördüğünü açıkça bildirmez.

Allah’ın görülmesi konusunda A’râf suresindeki Musa Nebi olayını da hatırlayalım. Musa Nebi Rabb’ini görmek istediğinde kendisine, Allah’ı göremeyeceği bildirilir. Ardından dağa tecelli edilince dağ paramparça olur ve Musa bayılarak yere düşer.
Beni asla göremezsin. Fakat şu dağa bak; eğer o yerinde durabilirse sen de beni görebilirsin. (A’râf, 7/143)
Bu olay, Allah’ın yaratılmışlara benzemediğini ve insan idrakinin sınırlarını anlamamız bakımından son derece önemlidir. En’âm suresinde de Allah’ın gözlerle idrak edilemeyeceği bildirilir:
Gözler O’nu idrak edemez. O ise bütün gözleri idrak eder. (En’âm, 6/103)
Öyleyse Necm suresinde Rabb’imizin büyük ayetlerinden bazılarının görülmesini, Allah’ın zatının görülmesi şeklinde yorumlamak için nasıl bir dayanağımız olabilir? Allah’ın ayetlerini görmek başka, Allah’ın zatını görmek başkadır.

Kur’an, Allah’ın Musa Nebi ile konuştuğunu bildirir. Ancak bu bilgi, Nebi Muhammed’in Miraç sırasında Allah’ı gördüğünü veya geleneksel anlatılarda aktarılan biçimde O’nunla görüştüğünü kanıtlamaz. Bir nebi hakkında bildirilen bir olay, başka bir nebi hakkında aynı olayın yaşandığını kendiliğinden göstermez.

Allah’ı yaratılmışlara benzeten, O’nu bir mekâna yerleştiren veya insan gibi görülebilen bir varlık olarak anlatan ifadeler karşısında dikkatli olmalıyız. Her şeyin yaratıcısı olan Allah, yarattıklarına benzemez. O’nun yüceliğini insanların tasvirleriyle sınırlandıramayız.

Elli Vakit Namazın Beş Vakte İndirilmesi
Geleneksel Miraç anlatısının en bilinen bölümlerinden biri de namazın elli vakit olarak farz kılındığı, daha sonra Musa Nebi’nin tavsiyesiyle Nebi Muhammed’in Allah’a tekrar tekrar başvurduğu ve sonunda namazın beş vakte indirildiği iddiasıdır.

Bu anlatım üzerinde düşünmek gerekir. Öncelikle Kur’an’da böyle bir pazarlık anlatısı bulunmaz. Elli vakit namazın farz kılındığı, daha sonra beş vakte indirildiği veya bu konuda Musa Nebi ile Nebi Muhammed arasında bir konuşma geçtiği bildirilmez.

İkinci olarak, bu anlatı Allah’ın kullarını ve onların gücünü bilmediği gibi bir düşünceye kapı aralamıyor mu? Allah, yarattığı insanın neye gücünün yeteceğini bilmez mi? Önce elli vakit namaz emredip sonra kullarının bunu yerine getiremeyeceği anlaşılınca sayıyı azaltmak, Allah’ın hükmünü sonradan değiştirdiği izlenimini doğurmaz mı?

Oysa Kur’an, Allah’ın kanununda değişiklik bulunmadığını bildirir. (Fâtır, 35/43; Ahzâb, 33/62; Fetih, 48/23) Bu ayetleri, namazın vakitlerinin sayısını doğrudan açıklayan ayetler gibi değil, Allah’ın sünnetinin ve yasasının değişmezliğini bildiren ayetler olarak değerlendirmeliyiz. Elli vakitten beş vakte indirme anlatısı ise Kur’an’da yer almamaktadır.

Bir başka soru da şudur: Nebi Muhammed’den önce yaşayan insanlar namaz kılmıyor muydu? Kur’an, önceki nebilerin de namazla ilgili emirler aldıklarını bildirir. İbrahim Nebi Rabb’inden kendisini ve soyundan gelenleri namazı devamlı kılanlardan yapmasını ister. (İbrâhim, 14/40) İsmail Nebi'nin ailesine namazı ve zekâtı emrettiği bildirilir. (Meryem, 19/55) İsa Nebi de yaşadığı sürece namaz kılmak ve zekât vermekle emrolunduğunu söyler. (Meryem, 19/31)

Öyleyse namaz, yalnızca Nebi Muhammed döneminde ortaya çıkan veya Miraç gecesinde ilk defa belirlenen bir ibadet değildir. Önceki nebilerin de namazla sorumlu tutulduğu Kur’an’da açıkça görülmektedir.

Kur’an, namazın müminler üzerine belirlenmiş vakitlerde yerine getirilmesi gereken bir yükümlülük olduğunu bildirir:
Şüphesiz namaz, müminler üzerine vakitleri belirlenmiş bir farzdır. (Nisâ, 4/103)
İsra suresinde de namazın vakitleriyle ilgili açıklamalar bulunur. (İsrâ, 17/78) Dolayısıyla namazın farz oluşunu ve Allah katındaki önemini açıklamak için Kur’an’da bulunmayan bir pazarlık anlatısına ihtiyacımız yoktur. Namazın dayanağı, Allah’ın kitabında bildirdiği emirleridir.

Fiziksel Müdahale Kalbi Manevi Olarak Temizlemez
Miraç anlatılarının bir başka bölümü de Nebi Muhammed’in göğsünün açıldığı, kalbinin çıkarılarak temizlendiği ve ardından tekrar yerine konulduğu iddiasıdır. Bu anlatımda kalbin özel bir işlemden geçirildiği, böylece göklere yükselişe hazırlandığı ileri sürülür.

Öncelikle şunu sormalıyız: Kur’an, İsra olayını anlatırken böyle bir göğüs açma hadisesinden söz ediyor mu? Nebi Muhammed’in kalbinin çıkarılıp temizlendiğini ve tekrar yerine yerleştirildiğini bildiren bir ayet var mı? Hayır. Kur’an’da bu olayın gerçekleştiğini bildiren bir açıklama bulunmamaktadır.

Üstelik kalbin yerinden çıkarılması, temizlenmesi ve yeniden bedene yerleştirilmesi gibi bir anlatım, insan bedenine yönelik son derece olağanüstü bir müdahale tasviridir. Bu anlatıyı yalnızca etkileyici olduğu için kabul etmek, onu dinin kesin bir gerçeği hâline getirmez.

Burada fiziksel temizlik ile manevi arınma arasındaki farkı da gözden kaçırmamak gerekir. Bir insanın kalbini bedeninden çıkarıp fiziksel bir işlemden geçirmek, onu manevi anlamda temizlemez. Hatta kalbi bir gün boyunca çamaşır suyunda bekletseniz bile onu manevi olarak arındıramazsınız. Çünkü burada söz konusu olan temizlik, bedenin temizliği değil, insanın imanının, niyetinin ve davranışlarının arınmasıdır. Fiziksel bir müdahale, insanın iç dünyasındaki kötülükleri ortadan kaldıramaz.

Burada mucize kavramını da doğru değerlendirmeliyiz. Benim Kur’an merkezli anlayışımda Allah’ın ayetleri, vahiyde bildirdiği gerçekler ve kâinattaki yaratılış işaretleridir. İnsanların olağanüstü diye anlattıkları her olayı, sırf alışılmışın dışında olduğu için Allah’ın gerçekleştirdiği bir mucize olarak kabul edemeyiz. Bir olayın Allah’a nispet edilebilmesi için sağlam bir dayanak gerekir.

Kur’an’da insanın manevi arınması da bedensel bir işlemle değil, iman, takva, doğru davranış ve kötülüklerden uzaklaşmayla ilişkilendirilir. Şems suresinde insanın nefsini arındırmasının kurtuluşa, onu kötülüklerle örtmesinin ise kayba götürdüğü bildirilir (Şems, 91/9-10).

Öyleyse kalbin temizlenmesini anlamak için göğsün açılması ve kalbin fiziksel olarak çıkarılması gibi bir anlatıya ihtiyaç var mı? Kur’an’ın insanın arınmasına ilişkin açıklamaları ortadayken, ayette bulunmayan bir bedensel işlemi dinî bir gerçek gibi kabul etmek doğru mudur?

Cennet ve Cehennemin Gezildiği Anlatısı
Bazı Miraç anlatılarında Nebi Muhammed’in cenneti ve cehennemi dolaştığı, cennet nimetlerini gördüğü, cehennemde azap gören insanların durumlarına tanık olduğu aktarılır. Hatta belirli günahları işleyen insanların hangi şekillerde cezalandırıldıklarına ilişkin ayrıntılı sahneler anlatılır.

Kur’an elbette cennetten ve cehennemden söz eder. İnsanların yaptıklarının karşılığını göreceğini, hesap vereceğini ve hiç kimseye haksızlık edilmeyeceğini bildirir. Ancak cennet ve cehennemin varlığını bildiren ayetler, Nebi Muhammed’in Miraç sırasında bu yerleri dolaştığını veya rivayetlerde anlatılan sahneleri gördüğünü kanıtlamaz.

Bu anlatımda ayrıca adalet bakımından üzerinde düşünülmesi gereken bir sorun vardır. Eğer Nebi Muhammed döneminde ölmüş insanlar cehennemde azap görüyorsa, henüz dünyada yaşamakta olan ve ileride büyük zulümler işleyecek insanların hesapları nasıl değerlendirilecektir? O dönemde ölen bir insanın bin dört yüz yıl boyunca azap gördüğü, buna karşılık daha sonraki dönemlerde zulmeden insanların dünyada yaşamaya devam ettiği bir tasvir, insanın zihninde haklı sorular doğurmaz mı? Âdem Nebi döneminde ölen insanların durumu ne olacaktır? Onlar da o zamandan beri cehennemde mi beklemektedir?

Bu soruları sormak, ahirete veya Allah’ın adaletine itiraz etmek değildir. Tam tersine, Allah’ın adaletini insanların anlattığı sahneler üzerinden değil, O’nun kitabında bildirdiği ölçüler üzerinden anlamaya çalışmaktır.

Kur’an, herkesin yaptıklarının karşılığını göreceğini ve Allah’ın hiç kimseye zerre kadar haksızlık etmeyeceğini bildirir. Fakat Miraç sırasında cennet ve cehennemin gezildiği, orada insanların hangi günahları sebebiyle nasıl cezalandırıldığının görüldüğü şeklinde bir anlatım Kur’an’da bulunmaz.

Cennet ve cehennemin ne zaman yaratıldığı, ahiret hayatının hangi aşamalarında nasıl bir durumun söz konusu olduğu gibi konuları da ayrıca ayetler üzerinden incelemek gerekir. Burada kesin olarak söyleyebileceğimiz, geleneksel anlatıda yer alan cennet-cehennem gezisinin Kur’an tarafından bildirilmediğidir. Kur’an’ın açıklamadığı bir sahneyi Allah’ın kesin bilgisi gibi sunamayız.

Fiziksel Müdahale Kalbi Manevi Olarak Temizlemez

Miraç anlatılarının bir başka bölümü de Nebi Muhammed’in göğsünün açıldığı, kalbinin çıkarılarak temizlendiği ve ardından tekrar yerine konulduğu iddiasıdır. Bu anlatımda kalbin özel bir işlemden geçirildiği, böylece göklere yükselişe hazırlandığı ileri sürülür.

Öncelikle şunu sormalıyız: Kur’an, İsra olayını anlatırken böyle bir göğüs açma hadisesinden söz ediyor mu? Nebi Muhammed’in kalbinin çıkarılıp temizlendiğini ve tekrar yerine yerleştirildiğini bildiren bir ayet var mı? Hayır. Kur’an’da bu olayın gerçekleştiğini bildiren bir açıklama bulunmamaktadır.

Üstelik kalbin yerinden çıkarılması, temizlenmesi ve yeniden bedene yerleştirilmesi gibi bir anlatım, insan bedenine yönelik son derece olağanüstü bir müdahale tasviridir. Bu anlatıyı yalnızca etkileyici olduğu için kabul etmek, onu dinin kesin bir gerçeği hâline getirmez.

Burada fiziksel temizlik ile manevi arınma arasındaki farkı da gözden kaçırmamak gerekir. Bir insanın kalbini bedeninden çıkarıp fiziksel bir işlemden geçirmek, onu manevi anlamda temizlemez. Hatta kalbi bir gün boyunca çamaşır suyunda bekletseniz bile onu manevi olarak arındıramazsınız. Çünkü burada söz konusu olan temizlik, bedenin temizliği değil, insanın imanının, niyetinin ve davranışlarının arınmasıdır. Fiziksel bir müdahale, insanın iç dünyasındaki kötülükleri ortadan kaldıramaz.

Burada mucize kavramını da doğru değerlendirmeliyiz. Benim Kur’an merkezli anlayışımda Allah’ın ayetleri, vahiyde bildirdiği gerçekler ve kâinattaki yaratılış işaretleridir. İnsanların olağanüstü diye anlattıkları her olayı, sırf alışılmışın dışında olduğu için Allah’ın gerçekleştirdiği bir mucize olarak kabul edemeyiz. Bir olayın Allah’a nispet edilebilmesi için sağlam bir dayanak gerekir.

Kur’an’da insanın manevi arınması da bedensel bir işlemle değil, iman, takva, doğru davranış ve kötülüklerden uzaklaşmayla ilişkilendirilir. Şems suresinde insanın nefsini arındırmasının kurtuluşa, onu kötülüklerle örtmesinin ise kayba götürdüğü bildirilir (Şems, 91/9-10).

Öyleyse kalbin temizlenmesini anlamak için göğsün açılması ve kalbin fiziksel olarak çıkarılması gibi bir anlatıya ihtiyaç var mı? Kur’an’ın insanın arınmasına ilişkin açıklamaları ortadayken, ayette bulunmayan bir bedensel işlemi dinî bir gerçek gibi kabul etmek doğru mudur?

Miraç Gecesinin Tarihi ve Kandil Olarak Kutlanması
Miraç olayının Recep ayının yirmi yedinci gecesinde gerçekleştiği kabul edilir. Bu tarih zamanla dinî takvimde özel bir gece hâline gelmiş ve Miraç Kandili adıyla kutlanmaya başlanmıştır.

Ancak Kur’an’da İsra olayının hangi tarihte gerçekleştiği açıklanmaz. Recep ayının yirmi yedinci gecesi olduğuna ilişkin bir bilgi de bulunmaz. Dolayısıyla bu tarihin Allah tarafından belirlenmiş olduğunu veya Kur’an’da özel bir gece olarak bildirildiğini söyleyemeyiz.

Allah’ı anmak, dua etmek, namaz kılmak ve O’na yönelmek elbette değerlidir. Fakat belirli bir geceye Allah tarafından özel bir ibadet, özel bir sevap veya dinî bir zorunluluk verildiğini ileri sürmek için de Allah’ın bildirdiği bir dayanak gerekir.

Bir gecenin toplumda kandil olarak kutlanması, o gecenin Kur’an tarafından belirlenmiş olduğu anlamına gelmez. Dinî gelenek ile Allah’ın vahyettiği hükümleri birbirinden ayırmalıyız.

Miraç Bir Geceye mi Sığdırılmalıdır?
Miraç denildiğinde çoğunlukla belirli bir gecede yaşandığı anlatılan olağanüstü bir yolculuk anlaşılır. Oysa vahyin insan hayatındaki yerini düşündüğümüzde, insanın Allah’ın mesajıyla buluşmasının yalnızca bir geceye ait olmadığını görürüz.

Kur’an, insanları karanlıklardan aydınlığa çıkarmak için indirilmiş bir hidayet rehberidir. Vahiy insanın düşüncesini, bakışını ve hayatını değiştirir. İnsan, Allah’ın ayetlerini tanıdıkça, yaratılış üzerinde düşündükçe ve vahyin gösterdiği yolda ilerledikçe manevi bir yükseliş yaşar.

Bu açıdan Miraç kavramını yalnızca göklere yükseliş olarak değil, insanın vahiy aracılığıyla hakikate yükselmesi şeklinde de değerlendirebiliriz. Vahiyle buluşan, Allah’ın mesajını anlayarak hayatına taşıyan ve karanlıklardan aydınlığa çıkan insan, manevi anlamda yükselişe ulaşmış olur.

Burada önemli bir ayrımı korumalıyız: Kur’an, Miraç kelimesini bütün insanlar için bu şekilde tanımlamaz. Bu, vahyin insan üzerindeki etkisini anlatmak için yaptığımız bir değerlendirmedir. Ancak bu değerlendirme, Miraç’ı yalnızca bir gecede gerçekleştiği ileri sürülen olayın ayrıntılarına hapsetmekten daha geniş bir manevi anlam üzerinde düşünmemizi sağlar.

Vahiy bir gecede başlayabilir; fakat insanın vahyi anlaması, onunla değişmesi ve Allah’a yönelmesi bir ömür süren bir yolculuktur. Bu yolculuğun her aşamasında insanın önünde yeni bir anlama, düşünme ve arınma imkânı bulunur.

Allah'ın Bildirdiğiyle İnsanların Anlattıklarını Ayırmak
Bütün bu konuları birlikte değerlendirdiğimizde önemli bir sonuç ortaya çıkıyor. Kur’an, İsra suresinde Allah’ın kulunu bir gece Mescid-i Haram’dan Mescid-i Aksa’ya götürdüğünü ve ona bazı ayetlerini göstermek istediğini bildirir. Necm suresinde de görme olayından, Sidretü’l-Müntehâ’dan, Me’vâ cennetinden ve Rabb’imizin büyük ayetlerinden bazılarının görülmesinden söz edilir.

Bunlar Allah’ın kitabında bulunan bilgilerdir. Buna karşılık Burak adlı bineğin kullanılması, yedi göğün tek tek dolaşılması, her katta başka nebilerle görüşülmesi, Allah’ın zatının görülmesi, elli vakit namazın beşe indirilmesi, cennet ve cehennemin gezilmesi, göğsün açılarak kalbin çıkarılıp temizlenmesi ve olayın Recep ayının yirmi yedinci gecesinde gerçekleşmesi gibi ayrıntılar Kur’an’da anlatılmaz.

Bu ayrıntıların başka kaynaklarda bulunması ayrı bir konudur. Bir anlatının tarihî veya dinî kaynaklarda yer alması, onun Kur’an’ın bildirdiği bilgi hâline gelmesini sağlamaz. İnsanlar bir olay hakkında rivayetler aktarabilir, yorumlar yapabilir ve zamanla bu yorumlara yeni ayrıntılar ekleyebilir. Fakat bunların Allah’ın dininin kesin hükümleri olduğunu söylemek için vahye dayalı bir kanıt gerekir.

Kur’an, bilmediğimiz şeylerin ardına düşmememizi öğütler:
Hakkında bilgin olmayan şeyin ardına düşme. Çünkü kulak, göz ve gönül, bunların hepsi ondan sorumludur. (İsrâ, 17/36)
Bu ayet, din konusunda nasıl bir sorumluluk taşıdığımızı açıkça ortaya koyar. Duyduğumuz her anlatıyı araştırmadan kabul edemeyiz. İnsanların aktardıklarını Allah’ın sözü gibi sunamayız. Bir konuda Kur’an’ın açıklamadığı ayrıntıları kendi kanaatimizle tamamlayıp kesin hükme dönüştüremeyiz.

Burada amacımız geçmişte bu anlatılara inanmış insanları suçlamak veya bir tartışmayı kazanmak değildir. Asıl mesele, dinimizi hangi kaynağa göre tanımladığımızdır. Bir olayın ne kadar etkileyici anlatıldığı değil, Allah’ın o konuda ne bildirdiği önemlidir.

İsra olayının Kur’an’da bildirilen yönünü kabul etmek başka, bu olayın çevresinde oluşmuş bütün rivayetleri Allah’ın kesin hükmü gibi benimsemek başkadır. Bizim sorumluluğumuz, anlatılan her şeyi peşinen reddetmek değil; Allah’ın kitabında bulunmayan ayrıntıları sorgulamadan dinin değişmez gerçeği olarak kabul etmemektir.

İsra ve Miraç konusunu değerlendirirken kendimize şu soruyu sormalıyız: Biz Allah’ın bildirdiğine mi bağlı kalıyoruz, yoksa insanların yüzyıllar boyunca oluşturduğu anlatıları mı dinimizin ölçüsü hâline getiriyoruz?

 

Vahiy, insanı karanlıklardan aydınlığa çıkarır. Allah’ın ayetlerini anlamak, yaratılış üzerinde düşünmek ve O’nun bildirdiği hakikatlere göre yaşamak, insanın manevi yükselişinin temelidir. Miraç’ı yalnızca bir gecede yaşandığı anlatılan olaylarla sınırlamak yerine, vahyin insanı hakikate taşıyan yönünü de düşünmeliyiz.

Çünkü önemli olan, insanların anlattığı bir yolculuğun bütün ayrıntılarını ezberlemek değil, Allah’ın gösterdiği ayetleri anlamak ve o ayetlerin aydınlattığı yolda yürümektir.

Din konusunda ölçümüz değişmemelidir: Allah’ın bildirdiğini kabul etmek, bildirmediği konuda ise O’nun adına kesin konuşmamak.

Gerçek olan Allah’ın lütfu, hata ise benim aczimdendir.

Selam ve esenlik, hakikati arayan ve yalnızca Allah'ın kitabını kendisine rehber edinenlerin üzerine olsun.
aydinorhon.com

 

BAKARA 62: KURTULUŞUN ÖLÇÜSÜ NEDİR?

 BAKARA 62: KURTULUŞUN ÖLÇÜSÜ NEDİR?

Din konusunda insanların zihnini en çok meşgul eden sorulardan biri şudur: Allah katında kurtuluş yalnızca Müslüman olduğunu söyleyenlere mi aittir? Yahudiler, Hristiyanlar ve başka inanç topluluklarına mensup insanlar Allah'ın rahmetinden bütünüyle uzak mıdır? Bir insanın kurtuluşunu belirleyen şey, hangi topluluk içinde doğduğu ve kendisine hangi dinî kimliğin verildiği midir, yoksa Allah'a karşı taşıdığı iman ve yaşadığı hayat mıdır?

Bu sorulara cevap ararken öncelikle insanların din konusunda oluşturduğu kabulleri değil, Allah'ın Kitabı'nda ne bildirdiğini esas almalıyız. Çünkü bir ayeti kendi düşüncemize göre yorumlamak başka, onu Kur'an'ın bütünü içinde anlamaya çalışmak başkadır.

Bakara Suresi'nin 62. ayeti, bu konuyu anlamamız açısından son derece önemlidir:

Şüphesiz iman edenler, Yahudiler, Hristiyanlar ve Sâbiîlerden Allah’a ve ahiret gününe inanıp salih amel işleyenler için Rabb’leri katında mükâfat vardır. Onlar için korku yoktur, onlar üzülmeyeceklerdir. (Bakara, 2/62)
Bu ayeti dikkatle okuduğumuzda Allah'ın insanları yalnızca mensup oldukları dinî topluluklara göre değerlendirmediğini görüyoruz. Ayette Yahudiler, Hristiyanlar ve Sâbiîler de açıkça anılıyor. Ancak bu topluluklara mensup olmanın kendiliğinden kurtuluş sağlayacağı söylenmiyor. Allah'a ve ahiret gününe iman etmek, salih amel işlemek şartı getiriliyor.

Burada iki önemli ölçüyle karşılaşıyoruz: İman ve salih amel. Yani insanın yalnızca bir inanç topluluğunun içinde bulunması yeterli değildir. Allah'a karşı taşıdığı iman ve bu imanın hayatındaki karşılığı önemlidir. Aynı şekilde kendisini Müslüman olarak tanımlayan bir insan da yalnızca bu isimle kurtuluşu garanti edilmiş sayılmaz. İmanının ve amellerinin Allah'ın bildirdiği ölçülere uygun olması gerekir.

Aslında bu ayet, insanın doğduğu toplumun veya ailesinden devraldığı dinî kimliğin Allah katında otomatik bir üstünlük sağlamadığını anlamamız için önemli bir uyarıdır. İnsanların kendi aralarında oluşturdukları aidiyetler, Allah'ın belirlediği hesap ölçüsünün yerine geçemez.

Aynı Hükmün Mâide Suresi'nde Tekrarlanması
Bakara 62'de bildirilen hükmün benzeri Mâide Suresi'nin 69. ayetinde de yer alır:
Şüphesiz iman edenler, Yahudiler, Sâbiîler ve Hristiyanlardan Allah’a ve ahiret gününe inanıp salih amel işleyenlere korku yoktur. Onlar üzülmeyeceklerdir. (Mâide, 5/69)
İki ayet arasındaki benzerlik dikkat çekicidir. Her ikisinde de farklı dinî topluluklar anılmakta, ardından Allah'a ve ahiret gününe iman ile salih amel şartı bildirilmektedir.

Bu tekrar üzerinde düşünmeliyiz. Allah aynı temel ölçüyü iki ayrı surede açıklarken bizim bu hükmü daraltmamızın veya yalnızca geçmişte yaşamış insanlara ait saymamızın Kur'an'dan kaynaklanan açık bir gerekçesi olmalıdır. Sadece alışılmış yorumlara dayanarak ayetin kapsamını ortadan kaldırmak doğru değildir.

Burada bir başka iddia da karşımıza çıkar: Bakara 62'nin daha sonra başka bir ayetle hükmünün kaldırıldığı, yani nesh edildiği söylenir. Oysa Allah'ın hükümlerini sonradan değiştirdiğini veya kendi bildirdiği bir hükmü geçersiz kıldığını ileri sürmek, Allah'ın Kitabı'nı doğru anlamakla bağdaşmaz. Allah, koyduğu hükümlerin değişmeyeceğini açıkça bildirir:
“Allah'ın öteden beri uygulanıp gelen kanunu budur. Allah'ın kanununda asla bir değişiklik bulamazsın.” (Fetih, 48/23).
Öyleyse bir ayetin hükmünün başka bir ayetle kaldırıldığını iddia etmeden önce, gerçekten bir çelişki bulunup bulunmadığını sorgulamalıyız. Aynı temel ölçünün Mâide 69'da da tekrarlanması, Bakara 62'nin hükmünün ortadan kaldırıldığı iddiasını daha da tartışmalı hâle getirir. Allah'ın bildirdiği hükümleri birbirine karşı kullanmak yerine, onları bir bütün olarak anlamaya çalışmalıyız.

İslam Bütün Elçilerin Ortak Çağrısıdır
Bakara 62'yi doğru anlamak için önce İslam kavramının Kur'an'daki anlamını bilmeliyiz. Çünkü bugün İslam denildiğinde çoğu insanın aklına yalnızca Nebi Muhammed'in gönderilmesinden sonra ortaya çıkan dinî topluluk geliyor. Oysa Kur'an, İslam'ı bundan çok daha geniş bir anlamda kullanıyor.

İslam, Allah'a teslimiyettir. Bu teslimiyet yalnızca bir döneme veya bir topluluğa ait değildir. Allah'ın bütün elçilerinin insanlara yaptığı ortak çağrı, yalnızca Allah'a kulluk etmek ve O'na teslim olmaktır.

İbrahim'in kimliği hakkında Kur'an'ın verdiği bilgi bu açıdan son derece açıklayıcıdır:
İbrahim ne Yahudi idi ne de Hristiyan. Fakat o, hanif bir Müslümandı. Allah'a ortak koşanlardan da değildi. (Âl-i İmrân, 3/67)
Bu ayet, Müslümanlığın yalnızca tarihsel bir topluluğun adı olmadığını açıkça gösteriyor. İbrahim, Yahudilik ve Hristiyanlık ortaya çıkmadan önce yaşamış olmasına rağmen Allah tarafından Müslüman olarak tanımlanıyor. Çünkü onun teslim olduğu din, Allah'ın insanlığa gönderdiği tevhid dinidir.

Allah, dinin kendi katındaki adını da açıkça bildiriyor:
Şüphesiz Allah katında din İslam'dır. (Âl-i İmrân, 3/19)
Öyleyse burada bir ayrım yapmamız gerekiyor. Allah'ın gönderdiği dinin özü ve insanlardan istediği teslimiyet birdir. Farklı elçilere verilen bazı hükümlerin ve uygulamaların farklı olması ise bu temel gerçeği değiştirmez. İnsanların tarih boyunca oluşturduğu dinî kimlikler, Allah'a teslimiyetin önüne geçirilemez.

Ancak bu açıklama, Allah'ın daha sonra gönderdiği vahyin kabul edilmesinin önemsiz olduğu anlamına da gelmez. Tam tersine, Allah'ın gönderdiği her elçiye ve onun getirdiği vahye iman etmek, teslimiyetin gereğidir.

Son Elçiye İman Etmenin Önemi
Burada şu soru ortaya çıkıyor: Allah'a ve ahiret gününe inanan, salih amel işleyen bir Yahudi veya Hristiyan için Bakara 62'de mükâfat vaat edilmişse, Nebi Muhammed'in gönderilmesinden sonra onun getirdiği vahye inanmak zorunlu değil midir?

Bu sorunun cevabını yine Kur'an'da aramalıyız.

Allah, bütün elçilere iman etmenin ve onların arasında ayrım yapmamanın gereğini şöyle bildiriyor:
Deyin ki: Biz Allah'a, bize indirilene, İbrahim'e, İsmail'e, İshak'a, Yakup'a ve onun soyundan gelenlere indirilene; Musa'ya ve İsa'ya verilene ve diğer nebilere Rabb’leri tarafından verilene iman ettik. Onlardan hiçbirini diğerinden ayırt etmeyiz ve biz yalnız O'na teslim olanlarız. (Bakara, 2/136)
Bu ayet, Allah'ın elçilerinin bir kısmına inanıp diğerlerini reddetmenin doğru bir iman anlayışı olmadığını gösteriyor. Bir insanın Allah'a teslim olduğunu söylemesi, Allah'ın gönderdiği vahiylerden dilediğini kabul edip dilediğini reddetme hakkı vermez.

Nebi Muhammed'e indirilen vahiy de bu bütünlüğün içindedir. Dolayısıyla onun getirdiği vahyi tanıdığı ve hakikatini bildiği hâlde reddeden bir insanın durumunu, yalnızca Allah'a inandığını ve iyi işler yaptığını söyleyerek açıklayamayız.

Nitekim Allah bu konuda açık bir hüküm bildiriyor:
Kim İslam'dan başka bir din ararsa, bilsin ki kendisinden böyle bir din asla kabul edilmeyecek ve o, ahirette ziyana uğrayanlardan olacaktır. (Âl-i İmrân, 3/85)
Bu ayeti Bakara 62'den bağımsız değerlendiremeyiz. Bir tarafta Allah'a ve ahiret gününe iman edip salih amel işleyenlerden söz edilirken diğer tarafta Allah'ın bildirdiği İslam dışında bir din aramanın kabul edilmeyeceği bildiriliyor. Bu iki hükmü birlikte anlamalıyız.

Buradan çıkaracağımız sonuç, insanların kendilerine verdikleri dinî isimlerin kurtuluş için yeterli olmadığıdır. Asıl mesele, Allah'a teslimiyetin gerçekten yaşanıp yaşanmadığı ve Allah'ın gönderdiği vahye karşı nasıl bir tutum alındığıdır.

Mâide 68 Ayetinin Gösterdiği Önemli Ayrıntı
Bu konuyu değerlendirirken Mâide Suresi'nin 68. ayetini de gözden kaçırmamalıyız. Çünkü bu ayet, Ehlikitap hakkındaki değerlendirmemize önemli bir açıklık getiriyor.
De ki: Ey Ehlikitap! Tevrat'ı, İncil'i ve Rabb’inizden size indirileni uygulamadıkça hiçbir şey üzere değilsiniz. Andolsun ki Rabb’inden sana indirilen bu Kur'an, onlardan birçoğunun azgınlığını ve inkârcılığını artıracaktır. Öyleyse kâfirler topluluğu için üzülme. (Mâide, 5/68)
Burada Allah, Ehlikitap'tan Tevrat'ı ve İncil'i uygulamalarını istiyor; bunun yanında kendilerine indirilen vahye de bağlı olmalarını bildiriyor. Ayetin devamında Nebi Muhammed'e indirilen Kur'an'dan söz edilmesi de önemlidir.

Dolayısıyla bu ayeti, Ehlikitap'ın kendi dinî kimliklerini korumalarının yeterli olduğu şeklinde anlayamayız. Allah'ın gönderdiği vahye bağlılık esastır. İnsanların kendi dinî geleneklerini Allah'ın vahyinin önüne geçirmeleri veya Allah'ın gönderdiği yeni bir vahyi reddetmeleri teslimiyetle bağdaşmaz.

Mâide 69'u da hemen öncesindeki bu açıklamayla birlikte değerlendirdiğimizde konu daha anlaşılır hâle geliyor. Allah'ın Allah'a ve ahiret gününe iman ile salih amel şartını bildirmesi, Ehlikitap'ın vahye bağlılık sorumluluğunu ortadan kaldırmıyor. Aksine, ayetleri birlikte okumamız gerektiğini gösteriyor.

Bu nedenle Bakara 62'yi, bugün hangi inanca sahip olursa olsun herkesin yalnızca iyi işler yaparak kurtulabileceği şeklinde yorumlamak da doğru değildir. Aynı şekilde ayeti yalnızca geçmişte yaşamış insanlara ait sayarak içindeki ilahî müjdeyi daraltmak da sağlam bir Kur'an bütünlüğü değerlendirmesi değildir.

İnsanların Hakkındaki Son Hükmü Kim Verecek?
Burada bir başka önemli yanlışa düşmemeliyiz. Bir insanın hangi dine mensup olduğunu bilmek, onun Allah katındaki durumunu kesin olarak bildiğimiz anlamına gelmez.

Bir insan hakikate ulaşmış mıdır? Kendisine Allah'ın vahyi doğru biçimde ulaşmış mıdır? Ulaşmışsa onu anlamış mıdır? Yoksa kendisine anlatılan yanlış dinî bilgiler nedeniyle hakikati başka türlü mü tanımıştır?

Bunların hepsi insanın sorumluluğunun değerlendirilmesinde önemlidir. Biz insanların kalplerini, niyetlerini ve neyi hangi ölçüde bildiklerini bilemeyiz. Bu konuda son hükmü verecek olan Allah'tır.

Kur'an, Allah'ın hiç kimseye gücünün yettiğinden fazlasını yüklemeyeceğini bildirir:
Allah hiçbir kimseyi, gücünün yetmediği bir şeyle yükümlü kılmaz. (Bakara, 2/286)
Bu ayet, insanların sorumluluğunun Allah tarafından bilindiğini ve değerlendirildiğini gösterir. Dolayısıyla kendi dinî kimliğimizi üstün görerek başkalarının Allah katındaki durumları hakkında kesin hükümler vermek bizim görevimiz değildir.

Fakat bu durum, Allah'ın bildirdiği ölçüleri belirsiz hâle getirmez. Bir tarafta Allah'ın açık hükümleri vardır, diğer tarafta bu hükümlerin insanlar üzerindeki karşılığını değerlendirecek olan Allah'ın adaleti vardır. Bu ikisini birbirine karıştırmamalıyız.

Dinî Kimlik Değil, Allah'a Gerçek Teslimiyet
Bütün bu ayetleri birlikte değerlendirdiğimizde Bakara 62'nin bize verdiği mesajı daha iyi anlayabiliyoruz.

Allah, insanları doğdukları aileye, içinde yetiştikleri topluma veya kendilerine verilen dinî isimlere göre kurtuluşa erdirmiyor. İman ve salih amel şartını ortaya koyuyor. Ancak bu imanın, Allah'ın gönderdiği vahiylerin bütününü kabul eden gerçek bir teslimiyet olması gerekiyor.

Yahudi olmak, Hristiyan olmak veya Müslüman olduğunu söylemek tek başına Allah katında üstünlük sebebi değildir. İnsanların kendi aralarında oluşturdukları kimlikler, Allah'ın belirlediği ölçülerin yerine geçemez. Allah'a ortak koşmamak, O'na teslim olmak, gönderdiği vahye iman etmek ve bu imanın gereği olarak salih ameller işlemek esastır.

Burada Müslüman olduğunu söyleyen insanın da kendisini sorgulaması gerekir. Çünkü Allah'ın Kitabı'nı bir kenara bırakıp insanların oluşturduğu dinî kabulleri, rivayetleri ve gelenekleri Allah'ın dininin önüne geçirmek de gerçek teslimiyetle bağdaşmaz. Bir insanın kendisine Müslüman demesi, Allah'ın hükümlerine uygun yaşadığının kanıtı değildir.

Öyleyse Bakara 62'yi başkalarının kurtuluşunu tartışmak için değil, öncelikle kendi imanımızı ve hayatımızı sorgulamak için okumalıyız. Biz Allah'a gerçekten teslim olmuş muyuz? O'nun gönderdiği vahyi mi esas alıyoruz, yoksa ailemizden ve toplumumuzdan devraldığımız kabulleri mi? Allah'ın Kitabı'nı kendi düşüncelerimize göre mi yorumluyoruz, yoksa düşüncelerimizi O'nun Kitabı'na göre düzeltmeye razı mıyız?

Bence bu ayetin önümüze koyduğu en önemli sorumluluklardan biri budur.

Kurtuluş, insanların kendilerine verdikleri isimlerde değil, Allah'ın bildirdiği iman ve teslimiyet ölçülerindedir. Başkalarının Allah katındaki yerini belirlemek bize düşmez. Bize düşen, Allah'ın Kitabı'nda açıkladığı ölçüleri öğrenmek, onlara uymak ve önce kendimizi sorgulamaktır.

Gerçek olan Allah’ın lütfu, hata ise benim aczimdendir.

Selam ve esenlik, hakikati arayan ve yalnızca Allah'ın kitabını kendisine rehber edinenlerin üzerine olsun.
aydinorhon.com

 

SALİH NEBİ’NİN DEVESİ VE MUSA NEBİ’NİN BUZAĞI KISSASI

 SALİH NEBİ’NİN DEVESİ VE MUSA NEBİ’NİN BUZAĞI KISSASI

Görünenden İbret Almak, Vahyin Ölçüsünü Korumak
İnsan, çoğu zaman gördüğü şeyin kendisine ne anlattığından çok, nasıl meydana geldiğiyle ilgilenir. Olağanüstü bir olayla karşılaştığında onun arkasındaki mesajı anlamaya çalışmak yerine olayın kendisine hayran kalabilir. Oysa Kur’an, geçmiş toplumların yaşadıklarını aktarırken bizi yalnızca olayların şaşırtıcı yönlerine değil, bu olayların ortaya koyduğu hakikate de yöneltir.

Salih Nebi'nin kavmine gösterilen dişi deve ile Musa Nebi'nin kavminin yaptığı buzağı kıssası, bu açıdan üzerinde düşünülmesi gereken iki önemli örnektir. İlk bakışta birbirinden farklı görünen bu olayların ortak noktasında insanın Allah'ın bildirdiği hakikate karşı tutumu, kendi iradesini nasıl kullandığı ve vahyin rehberliğinden uzaklaştığında neler yaşayabileceği vardır.

Ancak bu iki kıssayı değerlendirirken aralarındaki farkı da gözden kaçırmamak gerekir. Salih Nebi'nin kavmi Allah'ın bir ayet olarak gösterdiği deveyi öldürerek kendilerine bildirilen sınırı çiğnemiş, Musa Nebi'nin kavmi ise bir buzağı heykelini ilah edinerek Allah'a ortak koşmuştur. İki olayın ortak mesajı Allah'ın bildirdiği ölçüye karşı gelmektir; fakat yapılan yanlışlar aynı değildir.

Salih Nebi'nin Devesi: Bir Sınır ve Sorumluluk Sınavı
Kur'an'da Salih Nebi'nin kavmi, kendisinden bir ayet göstermesini ister. Allah'ın bildirdiği cevap, dişi devenin gösterilmesi ve onunla ilgili bir su paylaşımı düzeninin belirlenmesidir.
“Sen de ancak bizim gibi bir beşersin. Eğer doğru söyleyenlerden isen haydi bize bir mucize getir.” (Şuarâ, 26/154)

Salih Nebi, bunun ardından şöyle bildirir:
“İşte bu dişi deve! Onun (belli bir gün) su içme hakkı var, sizin de belli bir gün su içme hakkınız vardır.” (Şuarâ, 26/155)

Ardından devenin herhangi bir kötülüğe uğratılmaması konusunda uyarıda bulunur. (Şuarâ, 26/156)

Burada üzerinde durulması gereken nokta, devenin yalnızca bir hayvan olarak görülmemesidir. Çünkü bu olayda deve, Allah'ın kavme gösterdiği bir ayet ve aynı zamanda onların itaatini sınayan bir işaret olarak karşımıza çıkar. Su paylaşımı ise bu sınavın somut bir parçasıdır. İnsanların kendi çıkarlarını öne sürerek Allah'ın bildirdiği sınıra karşı çıkmamaları istenmiştir.

Fakat kavim bu uyarıya rağmen deveyi öldürür:
“Derken onu kestiler, fakat pişman oldular.” (Şuarâ, 26/157)

Hemen ardından gelen ayet, olayın sonucunu açıkça bildirir:
“Böylece onları azap yakaladı. Şüphesiz bunda bir ibret vardır. Onların çoğu ise iman etmiş değillerdir.” (Şuarâ, 26/158)

Bu anlatımdan çıkaracağımız sonuç, bir devenin öldürülmesinden ibaret değildir. Asıl mesele, Allah'ın bildirdiği açık bir sınırın bilinçli biçimde çiğnenmesidir. İnsan, kendisine bildirilen ölçüyü beğenmediğinde, kendi arzusunu ve çıkarını hakikatin önüne koyduğunda bunun sorumluluğunu da üstlenmiş olur.

Burada dikkat çekici olan başka bir husus daha vardır: Kavim, önce bir ayet istemiş, ardından kendilerine gösterilen ayetin gerektirdiği sorumluluğu yerine getirmemiştir. Demek ki insanın bir işaret görmesi, onun hakikati kabul edeceği anlamına gelmez. Asıl belirleyici olan, gördüğü karşısında nasıl bir tutum sergilediğidir.

Musa Nebi'nin Kavmi ve Altın Buzağı
Şimdi Musa Nebi'nin kavminin yaşadığı olaya bakalım. Bu kıssa, insanın gözle gördüğü bir nesneye nasıl anlam yükleyebildiğini ve onu nasıl ilahlaştırabildiğini gösteren çarpıcı bir örnektir.

Musa Nebi, Rabb'inin belirlediği süre için kavminden ayrıldığında Samiri, onların altınlarını kullanarak bir buzağı heykeli meydana getirir. Kur'an, bu heykelin böğürme sesi çıkardığını ve insanların ona yöneldiğini bildirir:
“Derken Samiri onlar için böğüren bir buzağı heykeli ortaya çıkardı. Bunun üzerine, ‘İşte sizin de ilahınız, Musa'nın da ilahı budur. Fakat Musa unuttu.’ dediler.” (Tâhâ, 20/88)
Burada insanı düşündüren önemli bir ayrıntı vardır. Ortaya çıkarılan şey, insanların kendi elleriyle meydana getirdiği bir heykeldir. Buna rağmen onun kendilerine fayda veya zarar veremeyeceğini düşünmek yerine ona ilahlık yakıştırmışlardır.

Kur'an, hemen ardından onların bu tutumunu sorgulayan bir soru yöneltir:
“Onlar, bu buzağının kendilerine hiçbir sözle karşılık veremediğini ve kendilerine ne bir zarar ne de bir fayda verebildiğini görmüyorlar mıydı?” (Tâhâ, 20/89)
Bu soru, kıssanın üzerinde özellikle durmamız gereken yönünü ortaya koyar. İnsan, kendi yaptığı bir nesneye bile ilahlık yükleyebilecek kadar aklını ve düşünme yetisini yanlış kullanabilir. Bir varlığın görünüşü, çıkardığı ses veya insanlarda uyandırdığı hayranlık, ona ilahlık vasfı kazandırmaz.
Üstelik Harun Nebi, bu olay sırasında kavmini uyarmış ve onların bir sınavdan geçirildiğini söylemiştir. Buna rağmen kavim, Musa Nebi dönünceye kadar buzağıya bağlı kalacağını bildirmiştir. (Tâhâ, 20/90-91)
Musa Nebi döndüğünde ise yapılan yanlışın hesabını sormuş, Samiri'nin meydana getirdiği buzağıyı ortadan kaldırmıştır. Kıssa, Allah'ın tek ilah olduğunu bildiren açık bir hükümle devam eder. (Tâhâ, 20/95-98)

Bu olayın bize gösterdiği şudur: İnsan, Allah'ın yerine koyduğu hiçbir varlıktan gerçek anlamda yardım, fayda veya zarar verme gücü beklememelidir. Çünkü yaratılmış olan hiçbir şey yaratıcı olamaz. İnsanların kendi elleriyle meydana getirdikleri nesnelere kutsallık yüklemeleri, hakikati terk ederek kendi ürettikleri düşüncelerin esiri olmalarına yol açar.

İki Kıssa Arasındaki Ortak Mesaj
Salih Nebi'nin devesi ile Musa Nebi'nin kavminin buzağısı arasında önemli bir fark olduğu gibi, üzerinde düşünülmesi gereken ortak bir yön de vardır.

Salih Nebi'nin kavmi, Allah'ın gönderdiği vahye rağmen O'nun koyduğu sınıra uymamış; Musa Nebi'nin kavmi ise kendi elleriyle yaptıkları bir nesneyi ilah edinmiştir. Birinde Allah'ın bildirdiği hükme karşı gelme, diğerinde Allah'a ortak koşma vardır.

Her iki olayda da insanın kendi arzusunu hakikatin önüne koyması dikkat çeker. Salih Nebi'nin kavmi kendilerine tanınan su düzenini kabul etmemiş, Musa Nebi'nin kavmi ise Allah'ın birliğine ilişkin açık uyarıları bir kenara bırakarak buzağıya yönelmiştir.

Buradan çıkarılacak ders, insanın gördüğü her şeyi doğru değerlendirmesi gerektiğidir. Bir şeyin gözle görülmesi, ses çıkarması, insanların ilgisini çekmesi veya olağanüstü görünmesi, onun hakikat olduğu anlamına gelmez. Hakikatin ölçüsü, insanların bir şeye yüklediği anlam değil, Allah'ın bildirdiği vahiydir.

Kur'an, insanı bu konuda düşünmeye çağırır. Çünkü iman, yalnızca bir olayı görmekle değil, Allah'ın bildirdiği hakikati anlayıp kabul etmekle ilgilidir.

Mucize Beklentisi ve İman Meselesi
Bu iki kıssa, mucize beklentisi üzerinde de düşünmemizi gerektiriyor. Salih Nebi'nin kavmi kendisinden bir ayet istemiş, kendilerine gösterilen işaret karşısında ise beklenen tutumu sergilememiştir. Musa Nebi'nin kavmi de Allah'ın kendilerine verdiği nimetlere ve kendilerini kurtarmasına rağmen buzağıya yönelmiştir.

Öyleyse gözle görülen bir olay, tek başına insanı doğru yola ulaştırmaya yetmez. İnsan, önüne konulan işareti doğru değerlendirecek bir akla ve Allah'ın bildirdiği hakikate bağlı bir iradeye sahip olmalıdır.

Burada mucize kavramını da dikkatli kullanmak gerekir. Kur'an'da Allah'ın elçilerine verilen ayetlerden, insanlara gösterilen işaretlerden ve Allah'ın kudretini ortaya koyan olaylardan söz edilir. Bunların hepsini birbirine karıştırmak doğru değildir. Şuara Suresi'nde Salih Nebi'nin kavminin mucize isteği ve devenin gösterilmesi anlatılırken, Tâhâ Suresi'nde buzağıya tapınma olayının bir sapma olduğu açıklanır.

Bu kıssalardan çıkaracağımız sonuç, olağanüstü bir olayın varlığından çok, insanın Allah'ın bildirdiği ölçü karşısındaki tutumuna bakmamız gerektiğidir. İnsan, ne kadar şaşırtıcı bir olayla karşılaşırsa karşılaşsın, aklını ve iradesini vahyin rehberliğinden ayırmamalıdır.

Nimet, Ayet ve Sorumluluk
Kur'an, insanın yararlanması için yaratılan nimetleri de Allah'ın ayetleri arasında değerlendirir. Ancak bir nimetin ayet olmasıyla ona ilahlık yüklemek arasında büyük bir fark vardır. İnsan, kendisine sunulan nimetleri tanımalı, onlardan yararlanmalı ve bunları verenin Allah olduğunu bilmelidir.

Hac Suresi'nde büyükbaş hayvanların Allah'ın işaretlerinden kılındığı, insanlara yarar sağladığı ve şükretmeleri için onların hizmetine verildiği bildirilir:
“Biz büyükbaş hayvanları da sizin için Allah'ın (dininin) işaretlerinden kıldık. Onlarda sizin için hayır vardır. Şu hâlde onlar ayakları üzerine dururken üzerlerine Allah'ın ismini anın. Yan üstü yere düştüklerinde ise artık onlardan hem kendiniz yiyin hem de ihtiyacını gizleyen ve gizlemeyen fakirlere yedirin. İşte bu hayvanları biz, şükredesiniz diye sizin istifadenize verdik.” (Hac, 22/36)
Bu ayet, insanın yaratılmış varlıklarla kurması gereken ilişkinin yönünü gösterir. Hayvanlar insanın yararlanması için verilmiş nimetlerdir. Onları ilahlaştırmak da Allah'ın bildirdiği sınırları hiçe saymak da doğru değildir.

Burada şükür kavramı üzerinde de düşünmek gerekir. Şükür, yalnızca dille teşekkür etmek değildir; Allah'ın verdiği nimetleri tanımak, onları doğru kullanmak ve yaratılış amaçlarına uygun davranmaktır. İnsan, kendisine verilen imkânları sorumluluk bilinciyle değerlendirmelidir.

Salih Nebi'nin kavminde su paylaşımıyla ortaya konan sınır, Musa Nebi'nin kavminde ise Allah'ın birliğini koruma sorumluluğu karşımıza çıkar. Her iki kıssa da insanın kendisine bildirilen ölçüyü kendi çıkarına göre değiştiremeyeceğini gösterir.

Helak ve İnsan Sorumluluğu
Bu kıssalarda üzerinde durulması gereken bir başka konu da helak kavramıdır. Helak denildiğinde çoğu zaman insanların dünyada topluca yok edilmesi, Allah'ın günah işleyen toplumlara dünyada ceza vermesi anlaşılır. Oysa Kur'an'ın bütünlüğü içinde helak kavramını fiziksel bir yok oluş olarak değerlendirmek doğru değildir. İnsanın hakikati görme yeteneğini kaybetmesi, gerçeği işitmek istememesi ve kalbinin mühürlenmesi de üzerinde düşünülmesi gereken bir durumdur.

Allah, insanların işledikleri yanlışlar sebebiyle hemen cezalandırılmadığını, onlara mühlet verildiğini bildirir:
“Eğer Allah, insanları zulümleri yüzünden hemen cezalandırsaydı, yeryüzünde hiçbir canlı bırakmazdı. Fakat onları belirlenmiş bir süreye kadar erteler. Süreleri geldiğinde ise onu ne bir an erteleyebilirler ne de öne alabilirler.” (Nahl, 16/61)
Bu ayet bize çok önemli bir gerçeği gösteriyor: İnsanların yanlışları karşısında Allah'ın hemen cezalandırma yoluna gitmemesi, onların yaptıklarını onayladığı anlamına gelmez. Dünya, insanın yaptıklarının karşılığını bütünüyle aldığı yer değildir. Her insanın ve toplumun bir ömrü, bir imtihan süresi vardır. Nihai hesap ve karşılık ise ahirettedir.

Helak konusunu değerlendirirken insanın hakikate karşı tutumunu da göz önünde bulundurmalıyız. Allah, bazı insanların gerçeği görme ve anlama imkânlarını kendi tutumları sonucunda nasıl kaybettiklerini şöyle bildirir:
“Allah onların kalplerini ve kulaklarını mühürlemiştir. Gözlerinde de bir perde vardır. Onlar için büyük bir azap vardır.” (Bakara, 2/7)
Burada söz konusu olan, insanın hakikate karşı kapalı hâle gelmesidir. Kişi, kendisine ulaşan uyarıları dikkate almaz, gerçeği görmek istemez ve yanlışında ısrar ederse zamanla hakikati kavrayamaz duruma gelir. Kur'an'ın anlattığı kalbin mühürlenmesi, bu bakımdan üzerinde dikkatle durulması gereken bir sonuçtur.

Salih Nebi'nin kavmi de Musa Nebi'nin kavmi de Allah'ın bildirdiği hakikate karşı farklı biçimlerde yanlış tutumlar sergilemiştir. Salih Nebi'nin kavmi kendilerine gösterilen ayete rağmen Allah'ın koyduğu sınırı çiğnemiş, Musa Nebi'nin kavmi ise kendi elleriyle yaptıkları buzağıyı ilah edinmiştir. Bu kıssaları yalnızca geçmişte yaşanmış olaylar olarak okumak yerine, insanın hakikate karşı nasıl bir tutum geliştirdiğini anlamak için değerlendirmeliyiz.

Bunları okurken yalnızca geçmiş toplumları yargılamakla yetinmemeliyiz. Kendimize de şu soruyu sormalıyız: Bugün biz Allah'ın bildirdiği ölçülere ne kadar bağlıyız? Kendi düşüncelerimizi, alışkanlıklarımızı ve toplumdan devraldığımız kabulleri vahyin önüne koyuyor muyuz?

Çünkü insanın yanılgısı yalnızca geçmişte yaşanmış olaylarla sınırlı değildir. Bugün de insanlar kendi elleriyle oluşturdukları düşüncelere, kabullere ve otoritelere hakikatin üzerinde bir değer verebilirler. Allah'ın bildirmediği şeyleri dinin hükmü hâline getirebilir, sorgulamadan benimsedikleri kabulleri Allah'ın emriymiş gibi savunabilirler.

İşte bu nedenle Kur'an'ın kıssaları yalnızca geçmişi anlatmaz; insanın bugününü de sorgulamasına imkân verir. Helak üzerinde düşünmek, başkalarının nasıl yok olduğunu konuşmaktan önce, insanın kendi hakikat arayışını ve Allah'ın ayetleri karşısındaki tutumunu sorgulamasıdır.

Görünenin Değil, Hakikatin Peşinden Gitmek
Salih Nebi'nin devesi ve Musa Nebi'nin kavminin buzağısı, birbirinden farklı iki olay üzerinden aynı önemli soruyu önümüze getiriyor: İnsan, karşılaştığı şeyleri hangi ölçüye göre değerlendiriyor?

Bir tarafta Allah'ın gösterdiği işarete rağmen O'nun koyduğu sınırı çiğneyen bir toplum, diğer tarafta kendi yaptığı bir nesneyi ilah edinen insanlar var. Her iki olayda da insanın aklını doğru kullanmamasının ve Allah'ın bildirdiği hakikatten uzaklaşmasının sonuçlarını görüyoruz.

Bu kıssalardan çıkaracağımız ders, olağanüstü olayların peşinden koşmak veya her gördüğümüzde bir gizem aramak değildir. Asıl mesele, Allah'ın ayetlerini anlamak, bildirdiği sınırları tanımak ve hayatımızı bu ölçülere göre düzenlemektir.

Kur'an'ın iman edenlerden beklediği de budur. İman, insanın aklını devre dışı bırakması değil, aklını Allah'ın bildirdiği hakikati anlamak için kullanmasıdır. Bir şeyi çok kişinin kabul etmesi, onun doğru olduğunu göstermez. Bir nesnenin insanları etkilemesi de ona ilahlık vasfı kazandırmaz. Ölçümüz, insanların ne söylediği veya neye inandığı değil, Allah'ın ne bildirdiğidir.

Salih Nebi'nin kavmi ile Musa Nebi'nin kavminin yaşadıkları üzerinde düşündüğümüzde, asıl sınavın insanın karşısına çıkan olaylarda değil, o olaylar karşısında verdiği kararlarda olduğunu görürüz. İnsan, kendisine gösterilen işareti doğru anlamalı, kendisine verilen nimeti doğru kullanmalı ve Allah'ın koyduğu sınırları kendi arzularına göre değiştirmemelidir.

Peki biz Kur'an'ı savunmaya mı çalışıyoruz, yoksa onun tarafından düzeltilmeye mi razıyız?

İşte üzerinde düşünmemiz gereken asıl soru budur. Çünkü Kur'an'ı okumak başka, onun bildirdiği hakikat karşısında kendi yanlışlarımızı terk etmeye razı olmak başkadır. Gerçek bir iman, yalnızca bildiklerimizi savunmakla değil, yanlışlarımızı fark ettiğimizde onlardan vazgeçebilmekle de ortaya çıkar.

Geçmiş toplumların kıssalarından ibret almak, onların yaşadığı olayları hayranlıkla dinlemekten ibaret değildir. O kıssalarda anlatılan yanlışların kendi hayatımızda karşılık bulup bulmadığını sorgulamaktır. Allah'ın ayetlerini anlamak, O'nun bildirdiği ölçüye bağlı kalmak ve hiçbir yaratılmışı Allah'ın yerine koymamaktır.

Gerçek olan Allah’ın lütfu, hata ise benim aczimdendir.

Selam ve esenlik, hakikati arayan ve yalnızca Allah'ın kitabını kendisine rehber edinenlerin üzerine olsun.
aydinorhon.com

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

DEĞİŞMEYEN NİZAMIN DEĞİŞEN İNSANLARI

 DEĞİŞMEYEN NİZAMIN DEĞİŞEN İNSANLARI

BÖLÜM I: FITRATIN AHDİ VE İNSANIN ŞERİATI

1. Giriş: İnsanın Çift Kutuplu Varoluş Serüveni
İnsanoğlunun yeryüzündeki varlık serüveni, statik bir yaratılıştan ibaret değildir. İnsan, hem ilahi bir programla donatılmış hem de kendi kaderini inşa etmek üzere yeryüzüne bırakılmış çift kutuplu bir varlıktır. Bu varoluşun iki büyük kırılma noktası vardır: İlki, ruhlar aleminde atılan o büyük imza; ikincisi ise yeryüzünde akli ve bedeni rüştün başladığı buluğ çağıdır. Bu iki evre arasındaki geçiş, insanın mutlak teslimiyetten bireysel sorumluluğa, yani fıtratın hazır korumasından beşeriyetin kendi ürettiği şeriatlara geçiş hikayesidir. Bu hikâyeyi doğru okumak, Allah’ın evrene koyduğu değişmez yasalar ile insanın kendi cüzi iradesiyle durmaksızın değiştirdiği toplumsal düzlemler arasındaki keskin sınırı anlamayı gerektirir.

2. Buluğ Öncesi Dönem: Kalû Belâ, Fıtri Ahit ve Mutlak İnanç
İnsanın yaratıcısıyla olan ilk teması, zaman ve mekân boyutunun ötesinde, zamansız bir düzlemde gerçekleşmiştir. Bu ilişki şöyle beyan edilir:

"Hani Rabbin âdemoğullarından, onların sırtlarından nesillerini çıkarıp (yaratıp) onları kendilerine şahit tutmuş ve 'Ben sizin Rabb’iniz değil miyim?' (demiş), onlar da 'Evet, buna şâhidiz' demişlerdi. Kıyamet gününde 'Biz bundan habersizdik.' dersiniz diye," (Araf Suresi, 7/172. Ayet)

Bu ayet-i kerime, her insanın ruhsal, zihinsel ve biyolojik kodlarına Allah’ın varlığı ve birliği fikrinin silinmez bir biçimde kazındığını ilan eder. İslam düşüncesinde "Kalû Belâ" veya "Elest Ahdi" olarak isimlendirilen bu sözleşme, insanın yeryüzündeki çocukluk döneminin de teminatıdır. Çocuk, doğduğu andan itibaren akli ve bedeni bir ergenlik eşiği olan buluğ çağına ulaşana kadar bu fıtri temizlik, safiyet ve mutlak iman üzere yaşar. Çocukluk dönemi, elest bezmindeki o saf "Evet" cevabının yeryüzündeki kesintisiz, kirlenmemiş bir uzantısıdır. Çocuk zihni ve kalbi, dışarıdan bir müdahale gelmediği sürece kainatın bir yaratıcısı olduğunu, O'nun birliğini ve otoritesini fıtraten kabul eder. Bu evrede insan, ilahi yasanın doğrudan koruması altındadır ve henüz kendi şeriatını üretecek ya da seçecek bir cüzi irade olgunluğuna erişmemiştir. İnanç, fıtratın doğal bir sonucudur.

3. Buluğ Çağı ve Yol Ayrımı: İnsanların Kendi Şeriatlarını Edinmesi
Fakat yeryüzü imtihanı, insanın sonsuza dek bu korunaklı fıtrat kozasında kalmasına izin vermez. Biyolojik ve zihni gelişim, insanı kaçınılmaz olarak buluğ çağına ulaştırır. Buluğ çağı, insan için fıtri akıştan iradi seçime geçişin, yani hukuki ve dini sorumluluğun (mükellefiyetin) başladığı sınır çizgisidir. Bu eşikten atlayan birey, artık kendi kararlarının yükünü sırtlanmak zorundadır.

İşte tam bu noktada, insanlığın o tek tip, fıtri inanç birliği parçalanır ve yerini çeşitliliğe, hatta çatışmalara bırakır. İnsanlar buluğ çağından sonra fıtratlarında hazır buldukları o saf ilahi eksenden uzaklaşarak kendilerine farklı farklı şeriatlar, yaşam tarzları, ideolojiler, ahlak normları ve beşeri kanunlar edinirler. Bu durumun ilahi muraddaki karşılığı şöyle açıklanır:
"Sana da daha önceki Kitabı(n aslını) doğrulayıcı ve onu koruyucu olarak Kitabı (Kur'an'ı) bir amaç ile indirdik. Aralarında Allah'ın indirdiği ile hükmet! Sana gelen gerçeği bırakıp da onların arzularına uyma! Hepiniz için bir kanun ve bir yol (şeriat) belirledik. Allah dileseydi sizi tek bir ümmet yapardı fakat size verdiği imkânlarla sizi denemek için (böyle yaptı). İyiliklerde yarışın! Hepinizin dönüşü yalnızca Allah'adır. (Allah) hakkında ayrılığa düştüğünüz şeyleri(n içyüzünü) size bildirecektir." (Maide Suresi, 5/48. Ayet)
Ayette geçen “Hepiniz için bir kanun ve bir yol belirledik” ifadesi, buluğ sonrasındaki beşeri serbestiyetin ve imtihanın zeminini çizer. Allah, insanı robotik bir varlık olarak tasarlamamış, onu tek bir şeriata uymaya zorlayarak "tek bir ümmet" haline getirmemiştir. Aksine, ergenlikle birlikte cüzi iradeyi serbest bırakmış, insanı kendi seçimiyle baş başa koymuştur. İnsanlar bu aşamadan sonra ya fıtratlarındaki o ezeli ahde sadık kalarak Allah’ın indirdiği hakikatle hükmederler ya da nefsi arzularına, atalarından gördükleri geleneklere veya dönemin popüler felsefelerine uyarak kendilerine ilahi sınırların tamamen dışında "yeni şeriatlar" uydururlar. Farklılaşma, insanın irade alanının bir tezahürüdür.

4. İki Ayrı Düzlem: Allah’ın Değişmez Yasası ve İnsanın Değişken Durumu
Burada teolojik ve sosyolojik açıdan hayati bir ayrım devreye girmektedir: Allah’ın yasasının değişmezliği ile insanların kendi şeriatlarını/durumlarını değiştirmesi iki tamamen ayrı düzlemdir ve birbirine karıştırılmamalıdır.

Allah’ın evrene, toplumlara ve tarihin akışına koyduğu kurallar bütünü olan Sünnetullah, sabittir, evrenseldir ve asla esnemez. Fizik kuralları nasıl değişmiyorsa, ahlaki ve toplumsal çöküş ya da yükseliş yasaları da öyle değişmez. Zulmeden bir toplumun er ya da geç yıkılması, adaleti gözetenlerin ise hangi dinden olurlarsa olsunlar dünyada muvaffak olması Allah'ın değişmez bir yasasıdır. Ancak, insanların kendi iç dünyalarını, inanç tercihlerini, ahlaki seviyelerini ve dolayısıyla kendi pratik şeriatlarını değiştirmeleri tamamen esnek, dinamik ve insana bağlı bir alandır.
Söylemimizin merkezindeki o sarsılmaz ilahi kaide tam da burada devreye girer: “Siz durumunuzu değiştirmedikçe Allah değiştirmez.” (Rad, 13/11).
Allah, insanların kendi özgür iradeleriyle inşa ettikleri toplumsal yapılara, seçtikleri beşeri şeriatlara doğrudan müdahale edip onları zorla düzeltmez veya cezalandırmaz. Allah, insan topluluklarının iradesine saygı duyar ve değişim hamlesini doğrudan doğruya kulun kendisine bırakır. Bu durum, iki yasanın muazzam bir dengesidir:

• İnsanın Değişken Şeriatı: Toplumlar ve bireyler, buluğ çağından sonra kendi yaşam yollarını (şeriatlarını) seçmekte, iyiye ya da kötüye doğru yönelmekte serbesttirler. Kendi durumlarını istedikleri an değiştirebilirler.
• Allah'ın Değişmez Yasası: İnsan veya toplum kendi iradesiyle yönünü fıtrata, adalete ve hakikate doğru çevirip bir adım atmadıkça, Allah’ın evrensel adalet ve yardım yasası harekete geçmez. Toplum kendini hangi yönde değiştirirse, Allah’ın değişmez yasası o seçimin fiziksel ve ruhsal sonuçlarını yaratır.

Allah’ın yasasını değiştirmemesi, O’nun adaletinin ve evrendeki nizamın bir gereğidir; insanların kendi şeriatlarını ve durumlarını değiştirmesi ise yeryüzündeki varlık gerekçelerinin, yani imtihanın asıl motorudur.

5. Sonuç: İmtihanın Sınırı ve İyiliklerde Yarışmak
Özetlemek gerekirse; insanoğlu buluğ çağına kadar Allah’ın koruyucu, fıtri ve ezeli yasası uyarınca saf bir iman ve teslimiyetle yaşar. Ancak rüşt yaşına ulaştığı andan itibaren, elest bezminde verdiği söze sadık kalıp kalmayacağının sınanması için serbest bırakılır. Bu serbestlik, insanların yeryüzünde kendi arzularına göre farklı farklı şeriatlar, yollar ve batıl inançlar edinmesine kapı aralar.

Buna rağmen Allah’ın evrensel adalet yasası hükmünü yürütmeye devam eder. İlahi yasa sabittir: İnsan kendi durumunu, kendi beşeri şeriatını hakka doğru değiştirmek için bir irade göstermedikçe, ilahi yardım gelmeyecek ve toplumsal dönüşüm yaşanmayacaktır. Maide 48'in sonunda yer alan “İyiliklerde yarışın!” ilahi emri, buluğ sonrasındaki bu kaotik ve çok şeriatlı dünyada insanın yönelmesi gereken yegane pusuladır. Kul, fıtratındaki o ilk temiz ahdi hatırlayarak, kendi iradesiyle doğrunun ve iyinin safına geçmeli, böylece Allah'ın değişmez lütuf yasasını hak etmelidir.

BÖLÜM II: ARZULARIN ŞERİATI VE İLAHİ HÜKÜM

1. Giriş: Fıtrattan Kopuşun Pratik Tezahürü
İlk bölümde, insanın buluğ çağına kadar fıtratın mutlak koruması altında olduğunu, ancak bu eşikten sonra cüzi iradesiyle baş başa kalarak kendi yollarını ve şeriatlarını seçtiğini ortaya koymuştuk. Bu ikinci bölümde ise insanın fıtrattan koptuktan sonra yöneldiği o yapay limanları, yani kendi arzularından ürettiği beşeri şeriatların mahiyetini ve bu durumun ilahi yasa karşısındaki hükmünü ele alacağız. Maide Suresi 48. ayette yer alan uyarılar ve Rad Suresi 11. ayetteki değişim yasası, bireysel tercihlerimizin toplumsal birer realiteye nasıl dönüştüğünü ve fıtrata dönme sorumluluğumuzu gözler önüne sermektedir.

2. "Onların Arzularına Uyma": Nefsi ve Beşeri Şeriatların Doğuşu
Maide Suresi 48. ayet-i kerimede, Nebi Muhammed’in şahsında tüm insanlığa sarsıcı bir ihtar yapılır:
“Sana gelen gerçeği bırakıp da onların arzularına uyma!”
Bu ilahi ikaz, buluğ çağından sonra fıtri ahdi unutan ve kendi çıkarlarını, zevklerini, ideolojilerini birer hayat nizamı haline getiren insanlığın psikolojisini deşifre eder. İnsan, yaratılışındaki o saf teslimiyeti terk ettiğinde boşlukta kalamaz; mutlaka o boşluğu kendi heva ve hevesiyle doldurur. Dolayısıyla insanların kendilerine edindikleri farklı farklı şeriatlar, aslında nefislerin ve arzuların kanunlaşmış halidir.

Kendi durumunu, ahlakını ve yaşam felsefesini ilahi olana göre değil, geçici heveslerine göre şekillendiren toplumlar, kendilerine "arzuların şeriatını" inşa ederler. Hakikatten kopan bu yapay şeriatlar; adaleti güce, ahlakı çıkara ve inancı dünyevi menfaatlere feda eder. Allah’ın "Onların arzularına uyma" emri, insanın buluğ sonrasında önünde açılan bu sapkın yollara karşı fıtrattaki ezeli ahde sadık kalma zorunluluğunu hatırlatan sarsılmaz bir barikattır.

3. İyilikte Yarışmak: Durumu Değiştirmenin Pratik Yolu
Peki, insanlar arzularının peşinden giderek kendi durumlarını bozduklarında ve batıl şeriatlar edindiklerinde bu döngü nasıl kırılacaktır? İşte burada yine Rad Suresi 11. ayetteki o muazzam kaide devreye girer:
“Siz durumunuzu değiştirmedikçe Allah değiştirmez.”
İnsanın kendi eliyle bozduğu, fıtrattan uzaklaştırdığı toplumsal yapıyı ve kendi uydurduğu batıl şeriatları yeniden aslına döndürmesinin pratik formülü Maide 48'de verilmiştir: “İyiliklerde yarışın!”
Farklı yolların, beşeri heveslerin ve inanç ayrılıklarının kuşattığı yeryüzünde insan için yegane çıkış yolu, hayırda ve adalette hırslı bir yarışa girmektir. İnsanın kendi durumunu değiştirmesi; edilgen bir bekleyişle değil, aktif bir iyilik üretme mücadelesiyle mümkündür. Bir toplum, nefsinin arzularından ürettiği o çarpık şeriatları bırakıp yönünü yeniden fıtrata, adalete ve iyiliğe doğru çevirdiğinde, kendi içsel durumunu değiştirmiş olur. İnsan bu hamleyi yaptığı an, Allah’ın evrensel ve değişmez lütuf yasası harekete geçer ve o toplumun üzerindeki zilleti, karanlığı ve huzursuzluğu kaldırır. Değişmeyen ilahi yasa, insanın kendi şeriatını düzeltme yönündeki bu pratik çabasına adaletle karşılık verir.

4. Son Hüküm: Ayrılığa Düşülen Şeylerin İçyüzü
Maide Suresi 48. ayetin nihayeti, buluğ çağından sonra başlayan ve yeryüzünü binbir çeşit beşeri şeriatla dolduran bu büyük imtihanın son perdesini ilan eder:
“Hepinizin dönüşü yalnızca Allah'adır. (Allah) hakkında ayrılığa düştüğünüz şeyleri(n içyüzünü) size bildirecektir.”
Bu ifade, insanların yeryüzünde kendi iradeleriyle seçtikleri ve uğruna kavgalar ettikleri tüm o yapay yolların, ideolojilerin ve şeriatların nihai bir mahkemede tartılacağını gösterir. Allah’ın yasası gereği yeryüzünde serbest bırakılan, kendi durumunu iyiye veya kötüye doğru değiştirmekte özgür olan insanoğlu, bu özgürlüğün mutlak faturasını ödeyecektir. Buluğ çağına kadar fıtraten sahip olunan o yalın inanç birliği, ergenlikten sonra yerini beşeri ihtilaflara bırakmış olabilir; ancak dönüş yeniden o tek ve mutlak otoriteyedir. Mahşer günü, insanların kendi arzularına uyarak uydurdukları şeriatların ne kadar boş ve temelsiz olduğu, fıtrattaki o ezeli ahdin ise ne kadar sarsılmaz bir hakikat olduğu ayan beyan ortaya çıkacaktır.

5. Sonuç: Kitabın Nihai Muhasebesi
Bu iki bölümlük serüvenin bizlere sunduğu teolojik harita nettir: İnsan, Araf 172 uyarınca çocukluk dönemi boyunca Allah’ın koruyucu fıtrat yasasıyla, mutlak bir inanç temizliği içinde yaşar. Buluğ çağının gelişiyle birlikte cüzi irade perdesi açılır ve insan, Maide 48'in işaret ettiği gibi kendi arzularının, kültürünün ya da nefsini merkeze alan beşeri şeriatların labirentine dalar.

Bu kaotik düzlemde Allah’ın evrensel yasası (Sünnetullah) hiçbir sapmaya uğramadan ve asla esnemeden, dimdik durmaktadır: “Siz durumunuzu değiştirmedikçe Allah değiştirmez.” İnsanlık, kendi ürettiği batıl şeriatların karanlığından kurtulmak istiyorsa, buluğ öncesindeki o temiz fıtrata, yani elest bezmindeki ahdine kendi iradesiyle dönmek ve iyiliklerde yarışmak zorundadır. Değişmez olan ilahi nizam, insanın kendi durumunu hakka doğru değiştirme iradesini beklemektedir; zira yeryüzü imtihanının özü de, varış yerindeki o büyük hesaplaşmanın sarsılmaz gerçeği de tam olarak bu iradede gizlidir.

SONUÇ: İLAHİ YASA VE BEŞERİ ONAYIN MUHASEBESİ
Bu iki bölümlük tahlilin bizi ulaştırdığı nihai nokta, kavramsal bir kafa karışıklığını ortadan kaldırmak ve yeryüzü imtihanının özünü kavramak adına hayati bir öneme sahiptir. İlahi kelamda bir taraftan Allah’ın yasasında hiçbir değişiklik bulunamayacağı ilan edilirken, diğer taraftan insanların farklı yollar ve şeriatlar edindiğinden bahsedilmesi, ilk bakışta bir tenakuz gibi algılanmamalıdır. Allah'ın Sünnetullahında kesinlikle hiçbir değişim olmaz. Sünnetullah ile şeriat kavramları yaklaşık olarak aynı anlama geldiği için, burada asla bir çelişki görmemeliyiz. Değişmezlik ve değişkenlik arasındaki bu ince çizgi, söz konusu şeriatların kaynağında gizlidir.

Ayette işaret edilen ve buluğ çağından sonra insanların içine düştüğü o farklılaşmış şeriatları koyan Allah değildir. Bu kuralları, yolları ve yaşam biçimlerini doğrudan insanların kendileri inşa etmiş, kendi nefsi arzularına göre var etmişlerdir. Yüce Yaratıcı, insanlığı yeryüzünde bir imtihana tabi tuttuğu ve onları yol seçiminde tamamen serbest bıraktığı için, insanların kendi cüzi iradeleriyle seçtikleri bu batıl yollara ve beşeri şeriatlara birer imtihan sahası olarak sadece onay vermiş, mühlet tanımıştır.

Dolayısıyla, Allah’ın yasasında (Sünnetullah) hiçbir değişiklik bulamayız; o sarsılmaz bir biçimde yürürlüktedir. Değişen ve bozulan yollar ise tamamen insanın kendi eliyle ürettiği ve Allah'ın da özgür iradeye tanıdığı serbestiyet gereği varlığına onay verdiği beşeri düzlemlerdir. İnsanlık için yegane kurtuluş, Allah'ın onay vererek serbest bıraktığı bu değişken arzular şeriatını terk edip, O'nun evrensel, adil ve değişmez olan ezeli yasasına kendi iradesiyle teslim olmaktır.

Gerçek olan Allah’ın lütfu, hata ise benim aczimdendir.

Selam ve esenlik, hakikati arayan ve yalnızca Allah'ın kitabını kendisine rehber edinenlerin üzerine olsun.
aydinorhon.com