BOŞANMA: KUR’AN MERKEZLİ BİR YAKLAŞIMLA AİLE, HAK VE TOPLUM
Evlilik: Birlikte Yaşama Kararından Daha Fazlası
Evlilik, iki insanın aynı evi paylaşmasından veya
hayatlarını birleştirmesinden ibaret değildir. Kur’an’ın ortaya koyduğu
anlayışta evlilik; sevgi, merhamet, güven, karşılıklı sorumluluk ve hakların
gözetilmesi üzerine kurulan ciddi bir birlikteliktir. Bu birlikteliğin
temelinde yalnızca duygular değil, aynı zamanda ahlaki ve hukuki yükümlülükler
de bulunmaktadır.
Allah, evliliğin insan hayatındaki yerini şöyle açıklar:
“Kaynaşmanız için size kendi cinsinizden eşler yaratıp aranıza sevgi ve
merhamet koyması da O’nun ayetlerindendir. Şüphesiz bunda düşünen bir toplum
için ayetler vardır.” (Rum, 30/21)
Bu ayet, evliliğin temelinde huzur, sevgi ve merhametin bulunduğunu gösterir.
İnsanların birbirlerine karşı duydukları sevgi, zamanla karşılıklı güvene ve
sorumluluk bilincine dönüşmelidir. Çünkü evlilik, yalnızca birlikte geçirilen
güzel zamanlardan değil, hayatın güçlüklerinin de birlikte göğüslenmesinden
oluşur.
Kur’an, eşlerin birbirleriyle ilişkisini son derece anlamlı
bir benzetmeyle anlatır:
“Onlar sizin için bir elbise, siz de onlar için bir elbisesiniz.”
(Bakara, 2/187)
Elbise insanı korur, örter ve ona yakınlık sağlar. Eşlerin birbirlerine karşı
konumları da böyledir. Birbirlerinin eksikliklerini istismar etmek yerine
örtmeli, zayıflıklarını kullanmak yerine destek olmalı, güvenlerini sarsmak
yerine korumalıdırlar.
Evliliğin sıradan bir birliktelik olmadığını gösteren bir
başka ayet ise bu bağı “sağlam bir sözleşme” olarak nitelendirir (Nisa, 21).
Dolayısıyla nikâh, yalnızca iki insanın birlikte yaşamaya başlaması değil,
karşılıklı hak ve sorumlulukları üstlenmesidir.
Bu sözleşmenin sağlıklı yürüyebilmesi için karşılıklı rıza,
güven, sadakat, adalet ve sorumluluk bilinci gereklidir. Taraflardan birinin
diğerini baskı altında tutması, haklarını görmezden gelmesi veya evliliği kendi
üstünlüğünü kabul ettireceği bir alan olarak görmesi, bu birlikteliğin temelini
zedeler.
Kur’an, evlilikte kadın ve erkeği birbirine karşı hak sahibi
bireyler olarak ele alır. Evlilikte esas olan bir tarafın diğerine hükmetmesi
değil, iki tarafın da sorumluluklarını bilerek ortak bir hayat kurmasıdır.
Evlilikte Haklar ve Sorumluluklar
Evlilikte hakların korunması, yalnızca boşanma aşamasında değil,
birliktelik devam ederken de önemlidir. Çünkü bir ilişkinin adalet üzerine
kurulması, tarafların birbirlerine karşı yükümlülüklerini yerine getirmeleriyle
mümkündür.
Kur’an, kadınların da erkekler gibi haklarının bulunduğunu
açıkça bildirir:
“Kadınların da örfe uygun olarak yükümlülükleri kadar hakları vardır.”
(Bakara, 2/228)
Bu ifade, evlilikte hak ve sorumlulukların tek taraflı olmadığını gösterir.
Kadın yalnızca kendisinden görev beklenen bir birey değildir. Onun da korunması
gereken hakları, saygı görme beklentisi ve kendi iradesi vardır.
Erkeğin aile içindeki ekonomik sorumlulukları da bu
çerçevede değerlendirilmelidir. Nisa suresinin 34. ayetinde erkeklerin aile
içindeki sorumlulukları ve harcama yükümlülükleriyle bağlantılı bir konumdan
söz edilir. Bu sorumluluk, erkeğe sınırsız bir otorite veya kadını yönetme
hakkı vermez. Bir yükümlülüğün yerine getirilmesi, karşı tarafın haklarını
ortadan kaldırmaz.
Kadının evlilikteki önemli haklarından biri mehirdir. Kur’an
bu konuda şöyle bildirir:
“Kadınlara mehirlerini gönül hoşluğuyla verin.” (Nisa, 4/4)
Mehir, kadının kendisine ait bir hakkıdır. Erkeğin bunu vermekten kaçınması
veya kadının rızası olmadan geri almaya çalışması doğru değildir.
Burada mehir ile nafakanın birbirinden farklı kavramlar
olduğunu da belirtmek gerekir. Mehir, evlilik nedeniyle kadına verilen bir
haktır. Nafaka ise Kur’an'da aile fertlerinin geçiminin sağlanması ve özellikle
boşanma sonrasındaki ekonomik yükümlülükler bağlamında ele alınır.
Çocukların bakım ve geçim sorumluluğunda da adalet esas
alınmıştır. Bakara suresinin 233. ayeti, çocuğun emzirilmesi ve geçimi
konusunda babanın ekonomik yükümlülüğüne dikkat çeker.
Bütün bunlar gösteriyor ki evlilikte haklar, taraflardan
birinin diğerine sağladığı bir lütuf değildir. Her iki tarafın da gözetmesi
gereken sorumluluklardır.
Evlilikte Sorunlar ve Uzlaşma Yolları
Her evlilik aynı ölçüde huzurlu yürümeyebilir. Zamanla anlaşmazlıklar,
iletişim sorunları, ekonomik sıkıntılar, güven kaybı ve farklı beklentiler
ortaya çıkabilir. Önemli olan, bu sorunların nasıl ele alındığıdır.
Kur’an, evlilikte anlaşmazlıkların büyümesini ve tarafların
birbirlerine haksızlık etmesini önlemeye yönelik bir yaklaşım ortaya koyar.
Nisa suresinin 35. ayetinde, eşler arasında ayrılık
tehlikesi belirdiğinde her iki taraftan birer hakem görevlendirilmesi
bildirilir:
“Eğer karı kocanın arasının açılmasından endişe ederseniz, erkeğin
ailesinden bir hakem ve kadının ailesinden bir hakem gönderin. Bunlar uzlaşmak
isterlerse Allah aralarını bulur. Şüphesiz Allah bilendir, haberdardır.”
(Nisa, 4/35)
Burada dikkat edilmesi gereken husus, hakemlerin taraflardan birini desteklemek
için değil, anlaşmazlığı adaletle değerlendirmek ve uzlaşma imkânını araştırmak
için görevlendirilmesidir.
Aileyi korumak, her ne pahasına olursa olsun evliliği devam
ettirmek anlamına gelmez. Önemli olan, sorunların çözümü mümkünse birlikteliğin
korunması; mümkün değilse tarafların birbirlerine haksızlık etmeden
ayrılabilmesidir.
Çünkü sürekli kavga, baskı, hak ihlali ve huzursuzluk üreten
bir evliliği yalnızca dışarıdan sağlam görünmesi için sürdürmek, Kur’an'ın
adalet anlayışıyla bağdaşmaz.
Talak: Boşanmanın Kur’an’daki Düzeni
Kur’an, boşanmayı yasaklamaz. Ancak evlilik gibi ciddi bir sözleşmenin sona
erdirilmesini de gelişigüzel sözlere, öfkeye ve keyfî kararlara bırakmaz.
Boşanmanın Kur’an'daki temel düzenlemelerinden biri Bakara
suresinin 229. ayetinde açıklanır:
“Boşama iki defadır. Bundan sonrası ya iyilikle tutmak ya da güzellikle
bırakmaktır.” (Bakara, 2/229)
Bu ayet, boşanmanın sınırsız biçimde kullanılabilecek bir tehdit veya baskı
aracı olmadığını gösterir. İki kez boşama hakkından söz edilmesinin ardından,
evliliği sürdürmek isteyenlerin bunu iyilikle yapmaları, ayrılmak isteyenlerin
ise güzellikle ayrılmaları istenir.
Burada önemli olan, talakın yalnızca bir cümleye
indirgenemeyecek olmasıdır. Kur’an'ın ortaya koyduğu sistemde bekleme süresi,
yeniden değerlendirme, barışma ihtimali ve ayrılık durumunda hakların korunması
gibi unsurlar bulunmaktadır.
Talakın uygulanışında zamanlama da önemlidir. Talak
suresinin ilk ayetinde boşamanın iddet dikkate alınarak gerçekleştirilmesi ve
iddetin sayılması bildirilir:
“Ey Nebi! Kadınları boşadığınız zaman onları iddetlerini gözeterek boşayın
ve iddeti sayın. Rabb'iniz Allah'a karşı sorumluluğunuzun bilincinde olun.”
(Talak, 65/1)
Bu düzenleme, boşanmanın öfke anında verilen ani bir kararla
sonuçlandırılmaması gerektiğini gösterir. Sürecin ölçülü yürütülmesi,
tarafların haklarının korunması ve yeniden düşünme imkânının bulunması
önemlidir.
Aynı ayette, kadınların iddet süresince evlerinden
çıkarılmaması ve kendilerinin de çıkmamaları bildirilir. Böylece boşanma
sürecinde kadının barınma hakkı da gözetilmiş olur.
Bakara suresinin 228. ayetinde boşanmış kadınların üç kurû
beklemeleri bildirilir. Kur’an'ın kullandığı bu kavramın anlamı konusunda
farklı yorumlar bulunmaktadır. Burada önemli olan, iddetin belirli bir bekleme
süresi olarak düzenlenmiş olmasıdır. Bu süre, olası hamileliğin anlaşılması ve
evlilik bağının sona erme sürecinin belirli kurallara bağlanması bakımından
önem taşır.
Aynı ayette, barışma ve düzeltme niyeti bulunması hâlinde
eşlerin yeniden bir araya gelme imkânına da yer verilir. Böylece boşanma
süreci, tarafların birbirlerine karşı düşmanlık geliştirecekleri bir dönem
değil, kararlarını adalet ve sorumluluk bilinciyle değerlendirecekleri bir
dönem olarak düzenlenir.
Boşama iki defa ile sınırlandırıldıktan sonra üçüncü boşama
gerçekleştiğinde ise farklı bir hüküm devreye girer:
“Eğer onu boşarsa artık bundan sonra kadın başka bir eşle evlenmedikçe ona
helal olmaz. Eğer bu yeni eş de onu boşarsa Allah'ın sınırlarını
koruyabileceklerini düşünüyorlarsa birbirlerine dönmelerinde ikisine de bir
günah yoktur.” (Bakara, 2/230)
Bu düzenleme, boşamanın sürekli tekrarlanan bir tehdit ve baskı aracına
dönüştürülmesini engelleyen önemli bir hükümdür.
Dolayısıyla Kur’an'daki talak sistemini, bir anda söylenen üç boşama sözüyle
eşdeğer görmek doğru değildir. Ayetlerde anlatılan düzen, boşama sayısını ve
sonuçlarını belirleyen aşamalı bir hükümdür.
Kadının Boşanma Hakkı ve Ayrılıkta Adalet
Boşanma konusunda toplumda yerleşmiş yanlış anlayışlardan biri, boşama
hakkının yalnızca erkeğe ait olduğu düşüncesidir. Oysa Kur’an, kadının da
evlilik birliğini sona erdirebilmesine ilişkin hükümler ortaya koymuştur.
Bakara suresinin 229. ayetinde, eşlerin Allah'ın sınırlarını
koruyamayacaklarından endişe etmeleri durumunda kadının evlilikten ayrılmak
için verdiği bedelden söz edilir. Bu düzenleme, kadının da evlilik birliğinden
çıkış talebinde bulunabileceğini gösterir.
Burada önemli olan, ayrılık sürecinin karşılıklı hakları
gözeterek yürütülmesidir. Kadının ayrılmak istemesi, onun bütün haklarından
vazgeçtiği anlamına gelmez. Hangi hakların hangi koşullarda söz konusu olduğu,
ilgili ayetler çerçevesinde değerlendirilmelidir.
Boşanma gerçekleştiğinde de tarafların birbirlerine karşı
sorumlulukları sona ermiş sayılmaz. Kur’an, ayrılık sırasında da iyiliği ve
adaleti emreder.
Bakara suresinin 231. ayetinde, kadınların zarar vermek
amacıyla evlilikte tutulmaları yasaklanır. Bu ayetin ortaya koyduğu temel ilke
son derece açıktır: Evlilik, bir insanı cezalandırmak, baskı altında tutmak
veya hayatını zorlaştırmak için kullanılamaz.
Aynı şekilde boşanma sırasında kadının ekonomik haklarının
gasp edilmesi, mehir hakkının görmezden gelinmesi veya çocukların bir baskı
aracına dönüştürülmesi de adalet anlayışıyla bağdaşmaz.
Kur’an, boşanmış kadınlara da maddi destek verilmesini
öngörür:
“Boşanmış kadınlar için de uygun bir geçimlik vardır. Bu, sorumluluk bilinci
taşıyanlar üzerine bir borçtur.” (Bakara, 2/241)
Talak suresinin 6. ve 7. ayetlerinde de barınma, geçim ve ekonomik imkânlar
ölçüsünde harcama yapılması konuları ele alınır. Özellikle hamile olan
kadınların doğumlarına kadar geçimlerinin sağlanması bildirilir.
Bu hükümler, boşanmanın ardından kadının ekonomik ve sosyal
bakımdan sahipsiz bırakılmaması gerektiğini ortaya koyar.
Boşanmanın Çocuklar ve Toplum Üzerindeki Etkileri
Boşanma, yalnızca eşlerin hayatını ilgilendiren bir karar değildir.
Evlilikten doğan çocuklar, aile çevresi ve toplumsal ilişkiler de bu süreçten
etkilenir.
Özellikle çocuklar açısından anne ve babanın ayrılması,
alışılmış yaşam düzeninin değişmesi anlamına gelebilir. Ekonomik koşullar,
yaşanılan çevre, ebeveynlerin birbirlerine karşı tutumları ve çocuğun bu
süreçte nasıl korunduğu, ortaya çıkabilecek sonuçları doğrudan etkiler.
Ancak burada önemli bir ayrım yapılmalıdır. Boşanmanın
çocukları etkilemesi, her evliliğin mutlaka sürdürülmesi gerektiği anlamına
gelmez. Sürekli çatışma, şiddet, baskı ve güvensizlik ortamında büyümek de
çocukların ruhsal gelişimini olumsuz etkileyebilir.
Bu nedenle mesele yalnızca boşanmanın gerçekleşip
gerçekleşmemesi değildir. Asıl mesele, çocukların haklarının ve güvenliğinin
nasıl korunduğudur.
Anne ve babanın ayrılmış olması, çocuklarına karşı
sorumluluklarının sona erdiği anlamına gelmez. Eğitim, sağlık, barınma, bakım
ve ekonomik ihtiyaçlar konusunda sorumluluk devam eder.
Kur’an'ın genel adalet anlayışı, boşanma sonrasında da
çocukların tarafların anlaşmazlıklarından zarar görmemesini gerektirir.
Çocukların anne ve babaları arasındaki çekişmelerde bir araç olarak
kullanılması, onların haklarının ihlal edilmesidir.
Boşanmanın ekonomik sonuçları da göz ardı edilmemelidir. Bir
evin giderlerinin iki ayrı yaşam düzenine bölünmesi, tarafların ekonomik
imkânlarını zorlayabilir. Özellikle çocukların bakımını üstlenen tarafın geçim
koşulları daha fazla etkilenebilir. Bu nedenle boşanma sürecinde maddi
yükümlülüklerin adaletli biçimde yerine getirilmesi büyük önem taşır.
Toplumsal açıdan bakıldığında ise aile kurumunun sağlıklı
olması, yalnızca evliliklerin sayısıyla ölçülemez. Aile içindeki sevgi, güven,
adalet ve sorumluluk da en az evliliğin devamı kadar önemlidir.
Aileyi Korumak ve Boşanmayı Önlemek
Kur’an'ın aileye yaklaşımında dikkat çeken temel unsurlardan biri,
anlaşmazlıkların büyümeden çözülmesine verilen önemdir. Evliliğin korunması
için eşlerin birbirlerine karşı anlayışlı, sabırlı ve adaletli davranmaları
gerekir.
Evlilik öncesinde tarafların birbirlerini tanımaları,
beklentilerini açıkça ortaya koymaları ve evlilikle birlikte üstlenecekleri
sorumlulukları bilmeleri önemlidir. Yalnızca duygusal yakınlıkla kurulan, fakat
karşılıklı sorumluluk bilincinden yoksun birliktelikler zamanla ciddi
sorunlarla karşılaşabilir.
Evlilik devam ederken de iletişim kopukluğu, ekonomik
anlaşmazlıklar ve karşılıklı güvensizlik gibi sorunların görmezden gelinmemesi
gerekir. Sorunlar büyüdüğünde ailelerin veya tarafsız kişilerin desteği
alınabilir. Kur’an'ın Nisa suresinin 35. ayetinde ortaya koyduğu hakemlik
yöntemi de bu bakımdan önemli bir yol göstericidir.
Bununla birlikte aileyi korumak adına kadının veya erkeğin
haklarından vazgeçmesi beklenemez. Bir tarafın sürekli fedakârlık yapması,
diğer tarafın ise sorumluluklarını yerine getirmemesi üzerine kurulu bir
evlilik adaletli değildir.
Evliliğin devam etmesi kadar, nasıl devam ettiği de
önemlidir. Sevgi ve merhametin yerini korku, baskı ve düşmanlık almışsa
yalnızca evlilik bağının korunması gerçek anlamda aileyi korumak değildir.
Kur’an'ın boşanma hükümleri de bu dengeyi gözetir. Önce
uzlaşma ve yeniden değerlendirme imkânı tanınır; ayrılık kaçınılmaz olduğunda
ise tarafların birbirlerine haksızlık etmeden yollarını ayırmaları istenir.
Sonuç: Evlilikte Sevgi, Ayrılıkta Adalet
Kur’an'ın evlilik ve boşanma konusundaki hükümleri birlikte
değerlendirildiğinde ortaya tutarlı bir anlayış çıkmaktadır. Evlilik, sevgi,
merhamet, güven ve karşılıklı sorumluluk üzerine kurulmalıdır. Boşanma ise
öfkeye, keyfî kararlara ve bir tarafın diğerini cezalandırma isteğine
bırakılamaz.
Kur’an, evliliği korumak için uzlaşma yollarını gösterirken,
ayrılık kaçınılmaz olduğunda da tarafların haklarını güvence altına alır.
Kadının mehir hakkını, ekonomik güvencesini, çocukların bakımını ve boşanma
sonrasındaki yükümlülükleri dikkate alır.
Bu yaklaşımda ne erkeğin sınırsız yetkisi vardır ne de
kadının hakları görmezden gelinebilir. Her iki taraf da Allah'ın belirlediği
sınırlar içerisinde hareket etmek ve birbirlerine karşı adaletli davranmakla
yükümlüdür.
Unutulmaması gereken en önemli nokta şudur: Evlilik bir
insanın diğerine sahip olması değil, iki insanın karşılıklı hak ve
sorumluluklarla ortak bir hayat kurmasıdır. Bu ortaklık sona erdiğinde de
insanlık, vicdan ve adalet sona ermez.
Kur’an'ın ortaya koyduğu ölçü, evliliğin sürdürülmesinde de
sona erdirilmesinde de aynıdır: Hakka riayet etmek, haksızlıktan uzak durmak ve
Allah'ın belirlediği sınırları çiğnememek.
Çünkü bir evliliğin gerçek değeri yalnızca ne kadar
sürdüğüyle değil, içerisinde ne kadar adalet, sevgi ve merhamet yaşandığıyla
ölçülür. Ayrılığın gerçek değeri de tarafların birbirlerine yaşattıkları acıyla
değil, ayrılırken dahi hakları koruyabilmeleriyle ortaya çıkar.
Gerçek olan Allah’ın lütfu, hata ise benim aczimdendir.
Selam ve esenlik, hakikati arayan ve yalnızca Allah'ın
kitabını kendisine rehber edinenlerin üzerine olsun.
aydinorhon.com