Önce Kur’an: İnsanın Kalbiyle Yüzleşmesi
İnsan bazen kalabalığın içinde yürürken kendini yalnız
hisseder. Gürültü vardır, söz vardır, anlatan çoktur; fakat insanın iç
dünyasında hâlâ cevap bekleyen sorular durur. İşte din meselesi de çoğu zaman
böyle bir noktada karşımıza çıkar. Yüzlerce kitap, binlerce yorum, sayısız
anlatım… Ama insan yine de kendi kendine sorar: Gerçekten Allah bizden ne
istiyor?
Bir düşünelim. Yüce Allah insanı yaratırken onu akılsız
bırakmadı. Ona düşünme yeteneği verdi. Soru sorma cesareti verdi. İyiyi kötüden
ayırabilecek bir vicdan verdi. Ve bütün bunların yanında bir de yol gösterici
olarak vahyini indirdi.
Kur’an işte bu yüzden sıradan bir kitap değildir. O, insanın
hayat yolculuğunda önüne konulan bir pusuladır. Eğer pusula doğruysa insan
yönünü bulur. Ama pusulanın yanına başka pusulalar koyarsanız, her biri farklı
yön gösterirse insan şaşkınlık yaşamaya başlar.
Kur’an’ın kendisi hakkında söylediği sözler bu konuda son
derece açıktır:
“Biz bu Kitap’ta hiçbir şeyi eksik bırakmadık.”
(Enam, 6/38)
Bu ayet insanı derin bir düşünceye davet eder. Eğer Allah
bir kitabın içinde “hiçbir şeyi eksik bırakmadık” diyorsa, o kitap nasıl
olur da insanın hayatı için yetersiz sayılabilir?
İşte tam burada insanın kendi kalbiyle yüzleşmesi gerekir.
Çünkü mesele sadece bilgi meselesi değildir. Mesele, kimin sözünü esas
alacağımız meselesidir.
Allah’ın sözü mü?
Yoksa insanların sözleri mi?
Din Kaynağı mı, İnsan Yorumu mu?
Tarih boyunca insanlar Allah’ın indirdiği vahyin etrafına
yorumlar yapmıştır. Bu son derece doğal bir durumdur. İnsan düşünür, anlamaya
çalışır, yorum yapar. Fakat sorun yorumun kendisi değildir. Sorun, yorumun
zamanla vahyin yerine geçmesidir.
Bir düşünün. Bir insan size bir mektup gönderse ve o mektubu
size ulaştıran kişi daha sonra kendi yorumlarını da mektubun içine eklemeye
başlasa… Bir süre sonra hangisinin gerçek söz, hangisinin yorum olduğunu ayırt
etmek zorlaşmaz mı?
Din alanında da benzer bir durum yaşanmıştır.
Allah’ın kitabı bir tarafta dururken, insanların yazdığı
binlerce eser ortaya çıkmıştır. Bu eserler zamanla o kadar çoğalmıştır ki bazı
insanlar için asıl kaynak Kur’an değil, bu kitaplar haline gelmiştir.
Oysa Kur’an’ın kendisi şöyle sorar:
“Allah’tan ve O’nun ayetlerinden sonra hangi söze
inanacaklar?”
(Casiye, 45/6)
Bu soru basit bir soru değildir. Bu soru insanın zihnini
sarsan bir sorudur. Çünkü ayet açıkça şunu söyler: Allah’ın sözünden sonra
başka bir sözü din adına temel almak insanı büyük bir çelişkiye sürükler.
Burada dikkat edilmesi gereken ince bir nokta vardır.
İnsanların yazdığı kitaplar tamamen değersiz değildir. Tarihi anlatabilirler.
İnsanların tecrübelerini aktarabilirler. Geçmişte yaşanan olayları
anlatabilirler. Bunların hepsi faydalı olabilir.
Fakat bir kitabın faydalı olması başka bir şeydir, dinin
kaynağı olması başka bir şeydir.
İşte bu ayrım yapılmadığında din alanı bulanıklaşmaya
başlar.
Nebi ve Resul Kavramını Doğru Anlamak
Kur’an’da iki kavram sık sık karşımıza çıkar: Nebi ve
Resul.
Bu kavramlar çoğu zaman birbirine karıştırılır. Oysa
Kur’an’ın dili oldukça açıktır.
Nebi, Allah’tan vahiy alan kişidir.
Resul ise aldığı vahyi insanlara ulaştıran elçidir.
Nebi Muhammed bu iki görevi birlikte taşıyan bir insandır. O
hem vahyi alan bir nebi, hem de vahyi insanlara ileten bir resuldür. Fakat
burada unutulmaması gereken çok önemli bir gerçek vardır.
Muhammed’in görevi vahiy üretmek değildir.
Onun görevi vahyi iletmektir.
Kur’an bunu son derece açık bir şekilde ifade eder:
“Resulün görevi sadece tebliğdir.”
(Maide, 5/92)
Bu ayeti okuyan insanın zihninde şu soru oluşmalıdır: Eğer
resulün görevi tebliğ ise, yani Allah’ın indirdiğini insanlara ulaştırmak ise,
o zaman din adına bağımsız hükümler koyma yetkisi kime aittir?
Kur’an bu soruya da cevap verir:
“Hüküm yalnız Allah’ındır.”
(Yusuf, 12/40)
Bu ayet din anlayışının temel direklerinden biridir. Çünkü
dinin sahibi Allah’tır. İnsanlar din hakkında konuşabilir, düşünebilir, yorum
yapabilir; fakat hüküm koyma yetkisi yalnız Allah’a aittir.
İnsanların Din Üretme Eğilimi
İnsan doğası ilginçtir. İnsan bazen Allah’ın koyduğu
sınırları yeterli görmez. Daha fazlasını eklemek ister. Daha fazla kural koymak
ister. Daha fazla ayrıntı üretmek ister.
Bunu günlük hayatımızda da görürüz.
Bir kurum düşünün. Kurumun bir yönetmeliği vardır. Bu
yönetmelik açık ve nettir. Fakat zamanla bazı insanlar yeni kurallar koymaya
başlar. Küçük eklemeler yapılır. Sonra bu eklemeler büyür. Bir süre sonra
insanlar asıl yönetmeliği değil, eklenen kuralları konuşmaya başlar.
Din alanında da benzer bir süreç yaşanmıştır.
Kur’an insanlara temel ilkeleri verir. Helali ve haramı
açıklar. Adaleti, merhameti, sorumluluğu anlatır. Fakat bazı insanlar bununla
yetinmez. Daha fazla hüküm üretmek ister.
Oysa Kur’an bu konuda insanı uyarır:
“Ey iman edenler! Açıklandığında sizi zor durumda
bırakacak şeyleri sormayın.”
(Maide, 5/101)
Bu ayet insanın dikkatini çeken bir noktaya işaret eder.
Allah bazı konuları bilerek açıklamamıştır. Çünkü hayatın bir kısmını insanın
özgür iradesine bırakmıştır.
Fakat insan bazen bu boşluğu doldurmak ister. Yeni yasaklar
koyar. Yeni kurallar üretir.
Ve bir süre sonra insanlar şu soruyu sormaya başlar: Din
bu kadar zor muydu?
Çoğunluğa Uymanın Tehlikesi
İnsan sosyal bir varlıktır. Çevresindeki insanların
düşüncelerinden etkilenir. Kalabalığın içinde olmak ona güven verir.
Fakat Kur’an çoğunluk psikolojisi konusunda insanı uyarır:
“Eğer yeryüzündeki insanların çoğuna uyarsan seni
Allah’ın yolundan saptırırlar.”
(Enam, 6/116)
Bu ayet insanı ciddi bir muhasebeye çağırır.
Çünkü tarih boyunca yanlış düşünceler çoğu zaman
kalabalıkların içinde yayılmıştır. Bir fikir yaygın olabilir, ama doğru
olmayabilir.
Bir düşünün.
Bir şehirde herkes yanlış bir yönü gösterse, kuzey güney
olur mu?
Olmaz.
Gerçek yön değişmez.
Din konusunda da gerçek değişmez. Allah’ın kitabı ortada
dururken çoğunluğun ne düşündüğü gerçeği değiştirmez.
İnsanların Manevi Lider Üretme Eğilimi
Tarihin her döneminde bazı insanlar diğer insanlardan daha
fazla dini otorite elde etmeye çalışmıştır. Bu bazen bilinçli bir şekilde olur,
bazen de insanlar farkında olmadan böyle bir yapı oluşturur.
Kur’an bu durumu geçmiş toplumlar üzerinden anlatır:
“Onlar alimlerini ve rahiplerini Allah’tan başka rabbler
edindiler.”
(Tevbe, 9/31)
Bu ayeti okuyan insanın ilk tepkisi genellikle şu olur: “Biz
böyle bir şey yapmayız.”
Fakat ayetin mesajı daha derindir.
Bir insanın Allah’tan başka rabb edinmesi sadece ona secde
etmesi anlamına gelmez. Bir insanın sözünü Allah’ın sözünün önüne geçirmek
de aynı tehlikeyi doğurur.
Bir düşünün.
Bir meselede Kur’an bir şey söylüyor. Ama bir kişi çıkıp
farklı bir hüküm veriyor. İnsanlar da Kur’an’ı bırakıp o kişinin sözünü esas
alıyor.
İşte ayetin uyardığı durum tam olarak budur.
Tasavvuf İçinde Ortaya Çıkan Aşırılıklar
İslam tarihi boyunca tasavvuf adı altında birçok güzel ahlak
öğretisi ortaya çıkmıştır. İnsanlara sabrı, tevazuyu, merhameti öğreten nice
güzel örnekler vardır.
Fakat tarih boyunca bazı aşırılıklar da ortaya çıkmıştır.
Bazı anlatılarda “kutup”, “gavs”, “üçler”, “yediler” gibi
kavramlar ortaya çıkmıştır. Bu kavramlara göre bazı insanlar evrenin
yönetiminde özel bir role sahiptir.
Bu iddialar kulağa etkileyici gelebilir.
Fakat Kur’an bu konuda son derece nettir.
“Göklerin ve yerin yönetimi yalnız Allah’ındır.”
(Zümer, 39/44)
Bu ayet insanın zihnindeki bütün karmaşayı ortadan kaldırır.
Evrenin yönetimi Allah’a aittir. Hiçbir insan, ne kadar büyük olursa olsun,
Allah’ın yönetiminde ortak değildir.
Ölüm ve Hayat Yetkisi
Bazı anlatılarda velilerin ölüm üzerinde tasarruf sahibi
olduğu iddia edilir. Oysa Kur’an bu konuda son derece açıktır.
“Canları alan Allah’tır.”
(Zümer, 39/42)
Hayat ve ölüm insanın elinde değildir. Bu yetki yalnız
Allah’a aittir.
İnsan bunu kabul ettiğinde kalbinde büyük bir rahatlama
oluşur. Çünkü insan artık başka insanların elinde değil, doğrudan Allah’ın
kudreti altında olduğunu bilir.
Allah Tek Başına Anıldığında
İnsan psikolojisi bazen ilginç tepkiler verir. Kur’an bu
psikolojiyi çok çarpıcı bir şekilde anlatır.
“Allah tek başına anıldığında ahirete inanmayanların
kalpleri nefretle dolar; O’nun dışında başkaları anıldığında ise sevinirler.”
(Zümer, 39/45)
Bu ayet insanın kalbine ayna tutar.
Bir düşünelim.
Bir sohbet ortamında sadece Allah konuşulduğunda insanlar
sıkılıyor mu?
Ama bir şeyh, bir alim, bir lider konuşulduğunda ortam
canlanıyor mu?
Eğer böyleyse insanın kendi kalbini sorgulaması gerekir.
Kur’an’ın İnsan İçin Kolaylaştırılması
Kur’an insanlara zor bir kitap olarak gönderilmemiştir.
Aksine Allah onu anlaşılabilir kıldığını açıkça bildirir.
“Biz Kur’an’ı öğüt alınması için kolaylaştırdık.”
(Kamer, 54/32)
Bu ayet insanın zihnindeki büyük bir korkuyu ortadan
kaldırır. Çünkü bazı insanlar Kur’an’ı anlamanın imkânsız olduğunu düşünür.
Oysa Allah tam tersini söylüyor.
Kur’an anlaşılabilir bir kitaptır.
Elbette insanın düşünmesi gerekir. Araştırması gerekir.
Fakat Allah’ın kitabı insanın anlayamayacağı bir sırlar kitabı değildir.
İnsanın Kendi Kalbine Dönmesi
Bütün bu konuların sonunda insan yine kendisiyle baş başa
kalır.
Din aslında kalbin Allah ile kurduğu bağdır.
İnsan başka insanların sözlerine sonsuz güven duyabilir. Ama
hesap günü geldiğinde herkes kendi ameliyle yüzleşecektir.
Kur’an bu gerçeği çok açık bir şekilde hatırlatır:
“Bu Kitap sizin için bir öğüttür ve ondan sorguya
çekileceksiniz.”
(Zuhruf, 43/44)
İşte insanın kalbinde yankılanması gereken soru budur.
Biz gerçekten Allah’ın kitabını mı merkeze alıyoruz?
Yoksa din adına oluşturulan başka otoritelerin arkasından mı
gidiyoruz?
Cevabı herkes kendi içinde bulacaktır.
Çünkü Allah insanın kalbini herkesten iyi bilir.