Mezhepler Kur’an’a Uygun mu?

 Mezhepler Kur’an’a Uygun mu?

İslam tarihi boyunca Kur’an’ın anlaşılması sürecinde farklı yorumların ortaya çıkması kaçınılmazdı. Çünkü Kur’an, mekanik bir ezber kitabı değil; düşünen, sorgulayan ve sorumluluk alan bir insan profiline hitap eder. Aynı ayeti okuyan iki insanın farklı noktalara dikkat kesilmesi, farklı sonuçlara ulaşması doğaldır. Asıl mesele, bu farklılıkların zamanla kutsallaştırılması ve dinleştirilmesidir.

İlk dönemlerde ortaya çıkan görüş ayrılıkları, birer düşünce çabasıydı. Kimse kendi yorumunu Allah’ın mutlak hükmü olarak sunmuyordu. Farklı düşünenler vardı ama bu farklılıklar kimlik hâline gelmemişti. Ölçü Kur’an’dı; yorum ise insana aitti. Bu denge bozulmadığı sürece sorun da yoktu.

Ancak tarih ilerledikçe bu denge kayboldu. Yorumlar katılaştı, isimlendirildi ve zamanla dinin kendisi gibi algılanmaya başladı. İşte mezhep dediğimiz yapı böyle doğdu.

 

Siyaset, İktidar ve Mezheplerin Kurumsallaşması

Mezheplerin ortaya çıkışını yalnızca ilmi bir süreç gibi anlatmak eksik olur. Çünkü bu sürecin arka planında ciddi siyasi hesaplar vardır. Özellikle Emevi ve Abbasi dönemlerinde iktidarlar, dini kontrol edebilmek için belli yorumları desteklemiş, belli görüşleri bastırmıştır.

Devletin desteklediği görüşler hızla yayılmış, korunmuş ve meşrulaştırılmıştır. Buna karşılık iktidarla ters düşen anlayışlar ya yok sayılmış ya da sapkınlıkla suçlanmıştır. Böylece mezhepler, yalnızca düşünce okulları değil; siyasi meşruiyet araçları hâline gelmiştir.

Bu noktadan sonra mezhep, Kur’an’ı anlamaya yardımcı bir araç olmaktan çıkmış; Kur’an’ın yerine geçen bir referans hâlini almıştır. İnsanlar “Allah ne diyor?” sorusunu sormadan önce “mezhebim ne diyor?” demeye başlamıştır.

Oysa Kur’an bu gidişata açıkça karşı çıkar:

“Dinlerini parça parça edenler ve grup grup olanlar var ya; senin onlarla hiçbir ilişkin yoktur.”
(En‘âm, 159)

Bu ayet, dini bölmeyi masum bir farklılık olarak sunmaz. Aksine, bunun ilahi iradeye aykırı olduğunu bildirir.

 

Birlik Emri ve Gerçek Ölçü

Kur’an’ın temel çağrılarından biri birliktir. Bu birlik, belli bir grubun etrafında toplanmak değil; vahyin etrafında buluşmaktır.

“Hep birlikte Allah’ın ipine sarılın, parçalanmayın.”
(Âl-i İmrân, 103)

“Allah’ın ipi” ifadesi, insan ürünü bağları değil; doğrudan vahyi işaret eder. Çünkü insanı Allah’a bağlayan tek bağ Kur’an’dır. Ancak zamanla bu bağın yerine farklı ipler uzatılmıştır. Her mezhep kendi ipini örmüş, insanlar da o ipleri “kurtuluş yolu” sanmıştır.

Sonuçta din, birleştiren bir zemin olmaktan çıkmış; ayrıştıran bir kimliğe dönüşmüştür. Aynı kitaba inanan insanlar, farklı mezhep etiketleri üzerinden birbirini dışlamaya başlamıştır.

 

Hüküm Koyma Yetkisi Meselesi

Mezhep tartışmasının merkezinde çok temel bir ilke yer alır: Hüküm koyma yetkisi.

Kur’an bu konuda tartışmaya yer bırakmaz:

“Hüküm yalnızca Allah’ındır.”
(Yûsuf, 40)

Bu ilke, dinin temel taşıdır. Helal ve haram belirlemek, ibadetlerin sınırlarını çizmek, dini kurallar koymak yalnızca Allah’a aittir. Ancak mezheplerin oluşturduğu yapı, bu yetkinin fiilen paylaşılmasına yol açmıştır.

Kur’an’da olmayan pek çok detay, zamanla “din böyle” kalıbıyla sunulmuştur. Abdestte eklenen şartlar, namazın biçimine dair farklı uygulamalar, helal-haram alanında yapılan ilaveler… Bunların büyük bir kısmı Kur’an’da yoktur.

Kur’an bu durumu önceden haber verir:

“Yoksa Allah’ın izin vermediği şeyleri dinden sayan ortakları mı var?”
(Şûrâ, 21)

Bu ayet, din adına yapılan her eklemenin tehlikesine işaret eder. Çünkü Allah’ın sustuğu yerde konuşmak, O’nun yetkisine müdahaledir.

 

Din Neden Bu Kadar Karmaşık Hale Geldi?

Kur’an’ın dili sade, mesajı nettir. Allah, dini insanın taşıyabileceği bir yük olarak indirmiştir. Ancak tarih boyunca din, gitgide karmaşıklaştırılmıştır. Bunun temel nedenlerinden biri, kontrol ihtiyacıdır.

Sade bir din, bireyi özgürleştirir. Özgür birey düşünür, sorgular ve hesap sorar. Bu durum, dini otorite kurmak isteyen yapılar için tehlikelidir. Bu yüzden din, detaylarla, ihtilaflarla, istisnalarla kuşatılmıştır.

Oysa Allah kitabı için şunu söyler:

“Andolsun biz Kur’an’ı öğüt alınsın diye kolaylaştırdık.”
(Kamer, 17)

Kolaylaştırılmış bir kitap, karmaşık sistemlere muhtaç değildir. Anlaşılması için ruhban sınıfına gerek yoktur.

 

Mezheplerin Psikolojik ve Toplumsal Dayanakları

Mezheplerin hâlâ güçlü olmasının nedeni yalnızca dini değildir. İnsan psikolojisi de bu yapıyı besler. İnsan, belirsizlikten hoşlanmaz. Net kalıplar, kesin kurallar güven hissi verir. Mezhepler bu ihtiyacı karşılar.

Ayrıca birey, içine doğduğu yapıyı sorgulamakta zorlanır. Çünkü sorgulamak yalnızlaşma riskini beraberinde getirir. Çevreden dışlanma korkusu, çoğu zaman hakikati aramanın önüne geçer.

Kur’an ise tam tersini ister:

“Onlar sözü dinlerler ve en güzeline uyarlar.”
(Zümer, 18)

Bu ayet, sorgulamayı imanın parçası hâline getirir.

 

Dini Otorite ve Kur’an’ın Geri Plana Atılması

Yüzyıllar boyunca din, belli bir zümrenin tekelinde sunulmuştur. Kur’an, halkın değil; “uzmanların” kitabı gibi gösterilmiştir. Böylece insanlar Kur’an’la doğrudan ilişki kurmaktan uzaklaştırılmıştır.

Oysa Kur’an, kendisini şöyle tanımlar:

“Bu Kur’an bana vahyedildi ki onunla sizi ve ulaştığı herkesi uyarayım.”
(En‘âm, 19)

Kur’an evrenseldir. Ulaştığı herkese hitap eder. Anlamaya çalışan herkes içindir.

 

Kur’an’a Dönmek Ne Demektir?

Kur’an’a dönmek, geçmişi inkâr etmek değildir. Kur’an’a dönmek, ölçüyü düzeltmektir. Din adına söylenen her sözün Kur’an’a arz edilmesidir.

Allah bu konuda güvence verir:

“Rabbinin sözü doğruluk ve adalet bakımından tamamlanmıştır.”
(En‘âm, 115)

Tamamlanmış bir söz, ek kabul etmez.

Kur’an’a dönmek, dini sadeleştirmektir. Araya giren etiketleri ayıklamaktır. Doğrudan vahyin rehberliğine yönelmektir.

 

Sonuç: Kitap Merkeze Alınmadan Birlik Mümkün Değil

Mezheplerin Kur’an’ın önüne geçmesi, dini parçalamıştır. Bugün yaşanan ayrılıkların temelinde bu vardır. Kur’an merkeze alınmadıkça bu dağınıklık sona ermez.

Allah’ın kitabı hayata indiğinde, insan sözü geri çekilir. Etiketler anlamını yitirir. Hakikat görünür hâle gelir.

Kur’an hâlâ aynı cümleyi kurmaktadır:

“Sana indirdiğimiz kitap, onlar için yeterlidir.”
(Nahl, 44)

Bu yeterlilik kabul edildiği gün, din yeniden nefes alacaktır.

Gerçek olan Allah’ın lütfu, hata ise benim aczimdendir.

Selam ve esenlik seninle olsun.
aydinorhon.com