KELİME-İ ŞEHADET Mİ, KELİME-İ TEVHİD Mİ?
İslam toplumunda çok sık kullanılan “Kelime-i Şehadet”
ifadesi, çoğumuz için dinin en temel kavramlarından biridir. “Eşhedü en lâ
ilâhe illallah ve eşhedü enne Muhammeden abdühû ve resûlüh” denildiğinde, bunun
Müslüman olmanın ilk ve vazgeçilmez şartı olduğu öğretilmiştir. Hatta ölüm
döşeğinde bu sözü söyleyen kişinin cennete gireceğini bildiren rivayetler de
yaygın biçimde aktarılmıştır.
Fakat konu Kur’an’ın bütünlüğü içinde ele alındığında,
üzerinde durulması gereken önemli bir ayrıntı ortaya çıkar: Kur’an, Müslüman
olmanın şartı olarak belirlenmiş bir “Kelime-i Şehadet” formülü ortaya koymaz.
Bu ifade, Kur’an’ın belirlediği bir ibadet veya iman töreni olarak yer almaz.
Buna karşılık Kur’an, tevhidi açık ve kesin bir biçimde ortaya koyar.
“Allah, kendisinden başka ilah olmadığına şahitlik etti; melekler ve ilim
sahipleri de. O’ndan başka ilah yoktur. O, mutlak güç sahibidir, hüküm ve
hikmet sahibidir.”
(Âl-i İmrân, 3/18)
Bu ayette şahitliğin konusu açıktır: Allah’tan başka ilah yoktur. Yani dinin
temelinde insanın herhangi bir kişiye bağlanması değil, Allah’ın tek ilah
olduğunun kabul edilmesi vardır. Bu nedenle Kur’an’ın ortaya koyduğu temel esas
açısından “Kelime-i Tevhid” ifadesi, “Kelime-i Şehadet” anlayışından daha
açıklayıcı bir yere oturmaktadır. “Lâ ilâhe illallah” sözü, Kur’an’ın başından
sonuna kadar işlediği tevhid anlayışının özlü bir ifadesidir.
Burada önemli bir ayrımı gözden kaçırmamak gerekir.
Muhammed’in Allah’ın elçisi olduğuna inanmak, Kur’an’ın açıkça ortaya koyduğu
bir gerçektir. Kur’an, “Muhammed Allah’ın elçisidir” der. Ancak Muhammed’in
elçiliğine iman etmek ile bunu, Allah’ın diğer elçilerine iman gerçeğinden ayrı
ve yalnızca Muhammed’in adının yer aldığı özel bir iman formülü hâline getirmek
aynı şey değildir. Kur’an, bütün elçilere iman etmeyi ve onları birbirinden
ayırmamayı emreder.Kur’an bu konuda da oldukça açıktır:
“De ki: Allah’a, bize indirilene, İbrahim’e, İsmail’e, İshak’a, Yakub’a ve
torunlarına indirilene; Musa’ya, İsa’ya ve diğer nebilere Rabb’leri tarafından
verilene inandık. Onlardan hiçbirini diğerinden ayırmayız. Biz O’na teslim
olanlarız.”
(Bakara, 2/136)
Burada iman yalnızca Muhammed’e indirgenen bir anlayış olarak ortaya konmaz.
Allah’ın gönderdiği bütün elçilere ve onlara verilen vahye inanmak, Kur’an’ın
iman anlayışının bir parçasıdır. Elçilerden birini kabul edip diğerlerini
reddetmek doğru değildir.
Aynı anlam başka bir ayette daha açık biçimde ifade edilir:
“Allah’a ve elçilerine iman eden, onlardan hiçbirini diğerinden
ayırmayanlara Allah ödüllerini verecektir. Allah çok bağışlayandır, çok
merhamet edendir.”
(Nisâ, 4/152)
Öyleyse “Kelime-i Şehadet” adı altında yalnızca “Allah” ve “Muhammed” şeklinde
iki unsuru bir araya getirerek bunu Kur’an’ın belirlediği iman formülü olarak
sunmak, Kur’an’ın daha geniş çerçevesini daraltmaktadır. Muhammed’in elçiliğine
iman etmek elbette gereklidir; fakat Allah’ın diğer elçilerini iman alanının
dışında bırakan bir anlayış Kur’an’ın bütünlüğüyle bağdaşmaz.
Bir başka önemli mesele de bu sözün ölüm anında söylenmesine
yüklenen anlamdır. Rivayetlerde, ölmek üzere olan kimseye “Lâ ilâhe illallah
Muhammed’en resulullah” sözünün telkin edilmesi ve bu sözü söyleyen kişinin
cennete gireceği yönünde ifadeler bulunmaktadır. Bu anlayış zamanla, insanın
hayatındaki bütün yanlışları ölüm anında söyleyeceği bir cümleyle telafi
edebileceği düşüncesine kadar genişletilmiştir.
Oysa Kur’an’da Firavun’un yaşadığı son anlar bu konu
üzerinde ciddi biçimde düşünmemizi gerektirir.
Firavun, denizde boğulmak üzere olduğunu anlayınca iman
ettiğini söyler:
“İsrailoğullarının inandığı ilah dışında ilah olmadığına inandım. Ben de
Müslümanlardanım.”
(Yûnus, 10/90)
Dikkat edelim: Firavun yalnızca bir söz söylemiyor. Allah’ın ilah olduğunu
kabul ediyor ve kendisinin Müslümanlardan olduğunu söylüyor. Fakat Rabb’imizin
ona verdiği cevap son derece dikkat çekicidir:
“Şimdi mi? Oysa daha önce isyan etmiş ve bozgunculardan olmuştun.”
(Yûnus, 10/91)
Buradaki “Şimdi mi?” ifadesi, ölümün eşiğine gelindiğinde söylenen sözün,
kişinin bütün hayatını ve yaptıklarını kendiliğinden ortadan kaldırmadığını
gösteren önemli bir uyarıdır. Kur’an, Firavun’un son anda söylediği sözü bir
kurtuluş formülü olarak sunmaz.
Bu olay, “Ölüm anında Kelime-i Şehadet getiren mutlaka
cennete girer” şeklindeki anlayışın Kur’an açısından yeniden düşünülmesini
gerektirir. Çünkü Firavun da ölümün kaçınılmaz olduğunu gördüğünde iman
ettiğini ve teslim olduğunu söylemiştir. Buna rağmen Rabb’imiz onun geçmişteki
inkârını ve isyanını hatırlatmıştır.
Buradan şu sonucu çıkarmak daha doğru olur: Kur’an’da
kurtuluş, ölüm anında söylenecek belirli bir cümlenin taşıdığı sihirli bir güce
bağlanmamıştır. İman, insanın hayatından kopuk bir söz değildir. Allah’a
teslimiyet, kişinin düşüncesine, davranışlarına ve hayatına yansıyan bir
bütünlük içinde ele alınır.
Bu nedenle “Kelime-i Şehadet” ile “Kelime-i Tevhid”
kavramlarını birbirine karıştırmamak gerekir. “Kelime-i Şehadet” adıyla
sonradan belirli bir kalıp oluşturulmuş olabilir. Bu kalıbın içinde yer alan
“Allah’tan başka ilah yoktur” ve “Muhammed Allah’ın elçisidir” ifadelerinin
anlamları Kur’an’a aykırı değildir. Ancak bu kalıbı Kur’an’ın belirlediği bir
iman şartı, Müslümanlığa giriş töreni veya ölüm anında cenneti garanti eden bir
söz olarak görmek için Kur’an’dan delil gerekir.
Kur’an’ın merkezine baktığımızda ise karşımıza çok daha
kapsamlı bir gerçek çıkar: Tevhid. “Lâ ilâhe illallah” yalnızca söylenecek bir
cümle değildir. Allah’tan başka ilah kabul etmemek; O’na ortak koşmamak, din
adına O’nun söylemediğini O’na söylettirmemek ve hüküm koyma yetkisini
Allah’tan başkasına vermemek demektir.
İşte tevhid burada bir söz olmaktan çıkar, hayatın merkezine
yerleşir.
Kur’an’ın bütün elçileri aynı temel çağrıyı getirmiştir:
Allah’a kulluk etmek ve O’na ortak koşmamak. Elçilerin dönemleri, toplumları ve
kendilerine verilen görevlerin ayrıntıları farklı olabilir; fakat getirdikleri
dinin özü birdir.
Bu nedenle mesele “Muhammed’i mi, diğer elçileri mi?”
şeklinde kurulamaz. Kur’an böyle bir tercih yaptırmaz. Bütün elçiler Allah’ın
elçileridir. Mümin, Allah’ın gönderdiği elçilerin hiçbirini inkâr etmez ve
aralarında iman bakımından ayrım yapmaz.
Asıl mesele, elçilerin tamamının getirdiği ortak çağrıyı
kavrayabilmektir: Allah’tan başka ilah yoktur. Bu cümle söylendiğinde değil,
gerçekten benimsendiğinde tevhid anlam kazanır. Çünkü Allah’tan başka ilah
olmadığına inanıp sonra din adına Allah’ın söylemediği hükümleri O’nun adına
koymak, tevhidin anlamını yalnızca dile indirgemek olur.
Belki de üzerinde yeniden düşünmemiz gereken asıl soru
şudur: Biz gerçekten “Lâ ilâhe illallah” diyerek neyi kabul ediyoruz?
Eğer yalnızca dilimiz söylüyor, hayatımız başka ölçülerle
şekilleniyorsa, ortada söylenmiş bir söz vardır; fakat tevhidin hayatımıza
yansıması yoktur. Kur’an’ın istediği ise yalnızca bir cümleyi ezberlemek değil,
Allah’ı tek ilah kabul eden bir bilinçle yaşamaktır.
Bu yüzden mesele “Kelime-i Şehadet söyledim, Müslüman oldum”
kadar basit değildir. Kur’an’ın ortaya koyduğu iman, bir cümleye
sığdırılamayacak kadar kapsamlıdır. Kelime-i Tevhid ise bu kapsamlı anlayışın
merkezini gösterir: Allah’tan başka ilah yoktur.
Bütün bunlar, “Kelime-i Şehadet” olarak bilinen sözün
içindeki ifadelerin yanlış olduğu anlamına gelmez. Allah’ın tek ilah olduğuna
ve Muhammed’in Allah’ın elçisi olduğuna inanmak Kur’an’ın ortaya koyduğu
gerçeklerdir. Ancak bu doğru ifadelerin sonradan belirlenmiş belirli bir kalıp
içinde, Kur’an’ın Müslüman olmak için koyduğu zorunlu bir şart veya ölüm anında
kurtuluş sağlayan özel bir formül olarak sunulması ayrıca değerlendirilmelidir.
Kur’an’ın açıkça vurguladığı temel ise tevhiddir: Allah’tan
başka ilah yoktur. Bu inanç, bütün elçilerin ortak çağrısının merkezindedir.
Mümin de Allah’ın gönderdiği elçilerin hiçbirini inkâr etmez; onları
birbirinden ayırmadan iman eder.
Öyleyse mesele bir kelimeyi söyleyip söylememekten çok, o
sözün ifade ettiği gerçeği nasıl anladığımız ve hayatımıza nasıl
taşıdığımızdır. “Lâ ilâhe illallah” demek, Allah’ın tek ilah olduğunu kabul
etmektir. Bu kabul, yalnızca dilde kalan bir söz değil, insanın Allah
karşısındaki konumunu ve din anlayışını belirleyen temel bir inançtır.
Sonuç olarak, Kelime-i Şehadet ifadesini bütünüyle yanlış
saymak da, ona Kur’an’da bulunmayan dinî sonuçlar yüklemek de doğru bir
yaklaşım değildir. Yapılması gereken, kullanılan kavramları Kur’an’ın
ölçüleriyle yeniden değerlendirmek ve hangi sözün gerçekten Kur’an tarafından
dinin vazgeçilmez bir şartı olarak ortaya konduğunu ayırt etmektir. Bu açıdan
Kur’an’ın açıkça ortaya koyduğu tevhid gerçeği, tartışmanın en sağlam başlangıç
noktasıdır.