TAŞA, TOPRAĞA VAR; İNSANA YOK!
Bir caminin önünden boynu bükük geçen, karnı aç, sırtında
doğru dürüst giysisi olmayan bir ihtiyaç sahibini düşünün. Bugüne kadar kaç
camide, böyle bir insanın ihtiyacını karşılamak için cemaatten para
toplandığına şahit olundu? Buna karşılık hemen her cuma namazı çıkışında
caminin inşaatı, halısı, kubbesi, minaresi, derneği veya başka bir ihtiyacı
için yardım toplandığını görmek sıradan bir hâle gelmiştir. Peki, neden taşın,
toprağın, mermerin ve gösterişli yapıların ihtiyaçları bu kadar kolay karşılanırken
insanın ihtiyaçları aynı ilgiyi görmüyor?
Elbette camiler insanların bir araya geldiği, Allah'ı
andığı, namaz kıldığı mekânlardır. Bunların temiz, bakımlı ve kullanılabilir
olması önemlidir. Ancak asıl sorgulanması gereken, bir ibadethanenin
ihtiyacının mı, yoksa insanın yaşama mücadelesinin mi öncelikli görüldüğüdür.
Bir caminin kubbesini yenilemek için para toplanırken hemen yakınındaki bir
evde çocuğuna ekmek alamayan bir ailenin bulunması, üzerinde düşünülmesi
gereken bir çelişkidir. Bir binanın güzelleştirilmesi için gösterilen gayret,
bir insanın hayatını güzelleştirmek için de gösteriliyor mu?
Allah'ın kitabında iyilik, yalnızca belirli ibadetlerin
yerine getirilmesi veya dinî mekânların güzelleştirilmesi üzerinden anlatılmaz.
Bakara suresinde gerçek iyiliğin ne olduğu açıklanırken ihtiyaç sahiplerine
yardım etmek de iman ve sorumluluk bilincinin ayrılmaz bir parçası olarak
gösterilir:
“Sevdiğiniz şeylerden infak etmedikçe iyiliğe asla erişemezsiniz. Her ne
infak ederseniz Allah onu bilir.” (Âl-i İmrân, 3/92)
Bu ayet, iyiliğin yalnızca eldeki fazlalıklardan kurtulmak olmadığını, insanın
değer verdiği şeylerden de başkaları için vazgeçebilmesini gerektirdiğini
ortaya koyar. Peki, camilerin daha gösterişli olması için harcanan paralar,
açlıkla mücadele eden insanların ihtiyaçlarına yönlendirilseydi ortaya nasıl
bir iyilik çıkardı?
İbadetin Önceliği İnsanı Unutturmak Olmamalı
Kur'an, ihtiyaç sahiplerini gözetmeyi açıkça emreder. Yetimin, yoksulun, yolda
kalmışın ve ihtiyaç içinde bulunanın gözetilmesi, Müslüman olmanın toplumsal
sorumluluklarından biridir. Allah şöyle buyurur:
“Onlar, kendi canları çekmesine rağmen yemeği yoksula, yetime ve esire
yedirirler.” (İnsan, 76/8)
Dikkat edilirse burada anlatılan iyilik, gösterişli bir yapı yapmak değil,
insanın kendi ihtiyacı varken bile başkasını gözetebilmesidir. Bir insanın
açlığını gidermek, soğuktan korunmasını sağlamak, barınacağı bir yer bulmasına
yardımcı olmak, Allah'ın kitabında karşılığı bulunan gerçek bir sorumluluktur.
Buna rağmen dinî faaliyetlerin merkezine çoğu zaman cami
binalarının ihtiyaçları yerleştirilirken, insanların temel ihtiyaçları ikinci
plana itilebiliyor. Sanki caminin halısı eskidiğinde bu önemli bir mesele, ama
bir ailenin kışın yakacak bulamaması daha az önemliymiş gibi davranılıyor. Oysa
Allah'ın kitabında insanın ihtiyacını görmezden gelerek yapılan gösterişli
işlerin iyilik sayılacağına dair bir anlayış yoktur.
Soğuktan Korunmak İçin Bir Çatı Bulmak
Kış ayları geldiğinde sokaklarda yaşayan insanların soğuktan donarak ölmemesi
için devletin bazı spor tesislerini ve kamu binalarını geçici barınma
alanlarına dönüştürdüğünü görüyoruz. Bu, insan hayatını korumaya yönelik önemli
bir hizmettir. Ancak şu soruyu sormak gerekiyor: Bu hizmet yeterli mi? Bir
insanın yalnızca kışın en soğuk günlerinde donmaktan kurtarılması mı gerekir,
yoksa yılın her döneminde insanca yaşayabileceği imkânlara kavuşması mı?
Sokakta yaşayan bir insanın yalnızca başını sokacak bir yere
değil, yıkanabileceği, temiz elbiseler giyebileceği, karnını doyurabileceği ve
kendisini yeniden hayata hazırlayabileceği imkânlara da ihtiyacı vardır. Bir
süreliğine spor salonuna yerleştirilmek, o insanın bütün sorunlarını çözmez.
Asıl mesele, insanı sokakta yaşamaya mahkûm eden şartları ortadan kaldırmak ve
ona yeniden düzen kurabileceği bir fırsat sunmaktır.
Cünüplük Hassasiyeti Var, Temizlik İmkânı Var mı?
Burada üzerinde özellikle durulması gereken başka bir çelişki daha var.
Camilerde cünüplük, gusül ve namaz öncesi temizlik konuları uzun uzun
anlatılır. İnsanın ibadetini yerine getirirken temiz olması gerektiği
vurgulanır. Peki, aylarca yıkanma imkânı bulamayan, çamaşırlarını yıkayamayan,
temiz giysilere ulaşamayan insanlar hiç düşünülüyor mu?
Bir insanın yıkanabileceği bir yer yoksa ona temizlikten söz
etmek ne kadar anlamlıdır? Temiz elbisesi bulunmayan, soğukta sokakta yaşayan,
temel ihtiyaçlarını karşılayamayan bir insana yalnızca dinî temizlik
kurallarını anlatmak yeterli midir? Önce o insanın yıkanabileceği, çamaşırını
yıkayabileceği ve temiz giysilere ulaşabileceği imkânları oluşturmak gerekmez
mi?
Kur'an'ın insanı gözeten yaklaşımı, böyle bir sorumluluğu
görmezden gelmemize izin vermez. Temizlik elbette önemlidir; fakat temizlikle
ilgili hükümleri anlatırken insanların temizlenme imkânından yoksun
bırakılmasını görmezden gelmek büyük bir tutarsızlıktır.
Camiler İnsana Hizmet Eden Mekânlara Dönüşemez mi?
Şimdi biraz da başka türlü düşünelim. Bir şehirde ihtiyaçtan fazla cami varsa,
mevcut camilerin bir bölümünün insanlara doğrudan hizmet edecek şekilde
değerlendirilmesi mümkün değil midir? Elbette bunun için uygunluk, güvenlik,
sağlık ve hukuki şartlar gözetilmelidir. Ancak neden camilerin çevresinde veya
uygun bölümlerinde ihtiyaç sahiplerinin kullanabileceği duş ve çamaşırhaneler
oluşturulmasın?
Neden aşevleri açılmasın? Neden karnını doyuramayan
insanlara sıcak yemek verilmesin? Neden iş bulmak veya çalışmak amacıyla büyük
şehirlere gelen, fakat henüz kalacak yer ayarlayamayan insanlar için geçici
konaklama imkânları oluşturulmasın? Örneğin, ihtiyaç ve imkânlar ölçüsünde bir
ay süreyle ücretsiz veya karşılayabilecekleri sembolik bir ücretle
barınabilecekleri yerler hazırlanamaz mı?
Bunlar camiye karşı çıkmak değildir. Tam tersine, camilerin
çevresinde ve imkânları ölçüsünde insanlara fayda sağlayan hizmetlerin
geliştirilmesini istemektir. Bir caminin yalnızca namaz vakitlerinde açılan
kapılarıyla değil, ihtiyaç içindeki insanlara uzanan kapılarıyla da anılması ne
güzel olurdu!
Düşünün; bir insan büyük şehre iş bulmak umuduyla geliyor.
Cebinde birkaç günlük yiyecek parası var, kalacak yeri yok. Birkaç gün sonra
parasını tüketiyor ve sokakta kalma tehlikesiyle karşılaşıyor. Böyle bir insana
bir ay barınma, yemek, temizlik ve iş arama imkânı sunulsa, belki de hayatı
değişecek. Bir başka insan günlerdir sıcak yemek yiyememiş. Ona bir öğün yemek
verilse, en azından o gün aç yatmayacak. Bir başkası aylardır banyo yapamamış.
Ona temizlenebileceği bir yer sağlansa, insan onuruna yakışır bir imkâna
kavuşacak.
Bunların hangisi Allah'ın rızasını gözeten bir anlayışa daha
yakındır? Bir binanın mermerini değiştirmek mi, yoksa bir insanın hayatına
dokunmak mı?
İyilik Gösteriş İçin Değil, Allah Rızası İçin Yapılır
Allah, Bakara suresinin 177. ayetinde gerçek iyiliğin yalnızca yüzleri doğuya
veya batıya çevirmekten ibaret olmadığını bildirir. İmanla birlikte yakınlara,
yetimlere, yoksullara ve yolda kalmışlara malından vermeyi de iyiliğin temel
unsurları arasında sayar. Bu ayet, dinin yalnızca şekil ve görünüşten ibaret
olmadığını açıkça ortaya koyar.
“Sevdiği malı yakınlara, yetimlere, yoksullara, yolda kalmışa, isteyene ve
özgürlüğünü kaybetmiş olanlara verir.” (Bakara, 2/177)
Demek ki iyilik, insanın hayatına dokunmayı gerektiriyor. Allah'ın verdiği
imkânları yalnızca kendi ibadet alanlarımızı güzelleştirmek için değil, ihtiyaç
içinde bulunanların hayatını kolaylaştırmak için de kullanmalıyız.
Bir caminin büyüklüğü, kubbesinin yüksekliği, minaresinin
ihtişamı veya halısının kalitesi, orada yaşayan insanların ne kadar merhametli
olduğunu göstermez. Asıl ölçü, o caminin çevresinde aç bir insanın bulunup
bulunmadığına, ihtiyaç sahibinin görülüp görülmediğine, yolda kalanın yardım
bulup bulmadığına bakmaktır.
Çocuklar İçin Oyun, Aileler İçin Yaşam Alanları
Camiler yalnızca yetişkinlerin namaz kıldığı mekânlar olmak zorunda mı?
Çocukların camiye alışması, Allah'ı ve dini sevmeleri için onları sadece namaz
vakitlerinde camiye getirmek yeterli midir? Neden camilerin uygun bölümlerinde
çocukların güvenle oynayabilecekleri, vakit geçirebilecekleri alanlar
oluşturulmasın? Çocukların oyun oynadığı, ailelerin birlikte vakit geçirdiği,
insanların birbirleriyle tanışıp kaynaştığı mekânlar hâline getirilen camiler,
toplum hayatında çok daha geniş bir yer edinemez mi?
Nebi Muhammed dönemindeki Mescid-i Nebevî'nin işlevlerine
baktığımızda, bugünkü cami anlayışından daha geniş bir kullanım alanıyla
karşılaşıyoruz. Tarihî kaynaklarda Mescid-i Nebevî'nin eğitim ve öğretim
faaliyetlerinin yanı sıra toplumsal toplantılara, istişarelere, elçi
heyetlerinin kabulüne, misafirlerin ağırlanmasına ve ihtiyaç sahiplerinin
barındırılmasına da hizmet ettiği anlatılır. Nikâh akitlerinin
gerçekleştirildiğine ilişkin kayıtlar da bulunmaktadır. Hatta bazı sosyal ve
kültürel etkinlikler de burada yapılmıştır.
Bu tarihî örnekler, mescidin toplumun günlük hayatından
kopuk bir mekân olmadığını gösteriyor. Öyleyse bugün camileri yalnızca namaz
kılınıp çıkılan binalar olarak düşünmek yerine, insanların ihtiyaçlarına cevap
veren yaşam alanları hâline getirmeyi neden düşünmeyelim?
Çocukların camiye alışması için onları sürekli susturmak,
koşmamalarını ve oynamamalarını söylemek yerine, enerjilerini güvenle
değerlendirebilecekleri alanlar oluşturulabilir. Elbette ibadet alanının düzeni
ve diğer insanların ibadet hakkı korunmalıdır. Ancak bunun için caminin uygun
bölümlerinde, hatta mümkünse bahçesinde çocuk oyun alanları hazırlanabilir.
Böylece çocuklar camiyi yalnızca kendilerinden sessizlik beklenen bir yer
olarak değil, aileleriyle birlikte güzel vakit geçirdikleri, kendilerini ait
hissettikleri bir mekân olarak tanıyabilirler.
Bir düşünün; çocuklar oyun oynarken anneleri ve babaları
sohbet edebiliyor, ihtiyaç sahipleri sıcak yemek yiyebiliyor, yıkanma ve
çamaşır yıkama imkânı bulunabiliyor, başka şehirlerden iş aramak için gelen
insanlar geçici olarak konaklayabiliyor. Böyle bir cami, yalnızca bir
ibadethane değil, bulunduğu çevrenin sosyal ihtiyaçlarına da cevap veren bir
merkez olurdu.
Nebi Muhammed dönemindeki Mescid-i Nebevî'nin farklı
işlevlerinden söz edilirken bugün camilerin neden bu kadar dar bir kullanım
alanına sıkıştırıldığını da sorgulamak gerekiyor. İbadet elbette önemlidir;
ancak insanın hayatını kolaylaştıran, çocukları sevindiren, aileleri bir araya
getiren ve ihtiyaç sahiplerine sahip çıkan hizmetler de ihmal edilmemelidir.
Önce İnsan, Önce Yaşam
Bir toplumda ihtişamlı ibadethaneler yükselirken insanlar açlık, yoksulluk,
barınma ve temizlik sorunlarıyla mücadele ediyorsa, burada önceliklerin yeniden
düşünülmesi gerekir. İhtiyaç fazlası yapılar için harcanan kaynakların bir
bölümü insanın yaşam şartlarını iyileştirmek için kullanılamaz mı? Bir kubbenin
daha görkemli olması yerine bir çocuğun kışlık montu alınamaz mı? Bir caminin
halısı yenilenirken bir ailenin mutfağına erzak götürülemez mi? Bir minare daha
yükseltilirken evsiz bir insanın başını sokabileceği bir yer hazırlanamaz mı?
Allah'ın kitabında iyilik, gösterişli yapılarla değil,
imanla, adaletle, paylaşmayla ve insanı gözetmekle anlam kazanır. İbadet,
insanı başkasının derdine karşı duyarsızlaştırıyorsa orada üzerinde düşünülmesi
gereken ciddi bir sorun vardır.
Taşa, toprağa, mermerlere ve kubbelere gösterilen özen,
insana gösterilmiyorsa yapılanların önceliği sorgulanmalıdır. Çünkü bir insanın
açlığını gidermeyen, soğuktan korunmasına yardımcı olmayan, barınma ve temizlik
ihtiyacını görmeyen bir anlayışın, ihtişamlı binalarla ne kadar övünürse
övünsün, insanın hayatında oluşturduğu eksiklik ortadadır.
Bir caminin kapısından içeri giren insan Allah'ı anmaya
geliyor. Peki, o kapının önünden boynu bükük geçen ihtiyaç sahibi neden içeriye
bir umutla bakamıyor? Belki de artık şu soruyu sormanın zamanı gelmiştir:
Allah'ın evini güzelleştirmek için gösterdiğimiz gayretin ne
kadarını Allah'ın yarattığı insanın hayatını güzelleştirmek için gösteriyoruz?
Gerçek olan Allah’ın lütfu, hata ise benim aczimdendir.
Selam ve esenlik, hakikati arayan ve yalnızca Allah'ın
kitabını kendisine rehber edinenlerin üzerine olsun.
aydinorhon.com