İSRA VE MİRAÇ: GELENEĞİN ANLATTIKLARI, KUR’AN’IN BİLDİRDİKLERİ
İsra ve Miraç denildiğinde bugün Müslümanların büyük bir
bölümünün zihninde belirli bir gece, göklere yükseliş, nebilerle görüşme, Allah
ile konuşma, cennet ve cehennemin görülmesi ve namazın farz kılınması gibi pek
çok anlatı canlanır. Bu anlatılar zamanla dinî inancın önemli bir parçası
hâline gelmiş, hatta Miraç gecesi belirli bir tarihe bağlanarak kandil olarak
kutlanmaya başlanmıştır. Ancak bir anlatının toplumda yaygın biçimde kabul
görmesi, onun Allah tarafından bildirildiği anlamına gelir mi? Bir olayın
çevresinde yüzyıllar boyunca oluşmuş ayrıntıları, Kur’an’ın açıkça bildirdiği
gerçeklerle aynı yerde değerlendirebilir miyiz?
Bir konuyu doğru anlayabilmek için önce Allah’ın kitabına
bakmamız gerekir. Kur’an bu olay hakkında ne söylüyor? Hangi bilgileri açıkça
bildiriyor, hangi konularda açıklama yapmıyor? İnsanların aktardığı anlatılarla
Allah’ın bildirdiklerini birbirinden ayırabiliyor muyuz?
İsra ve Miraç konusunu ele alırken de ölçümüz bu olmalıdır.
Amacımız, bir anlatıyı sırf gelenek hâline geldiği için kabul etmek veya
peşinen reddetmek değildir. Asıl amacımız, Allah’ın bildirdiğiyle insanların
anlattıklarını birbirinden ayırmak ve din adına ileri sürülen iddiaları vahyin
ışığında değerlendirmektir.
İsra Nedir?
İsra kelimesi geceleyin yürütmek, gece yolculuğu yaptırmak anlamıyla
ilişkilidir. Kur’an’da bu olay, İsra suresinin ilk ayetinde şöyle bildirilir:
Bir gece, kendisine bazı ayetlerimizi gösterelim diye kulunu Mescid-i
Haram’dan, çevresini bereketlendirdiğimiz Mescid-i Aksa’ya götüren Allah,
eksikliklerden uzaktır. Şüphesiz O, hakkıyla işitendir, hakkıyla görendir.
(İsrâ, 17/1)
Bu ayette açıkça bildirilen üç önemli husus vardır. Allah, kulunu bir gece
Mescid-i Haram’dan Mescid-i Aksa’ya götürmüştür. Bu yolculuğun amacı da ona
Allah’ın bazı ayetlerini göstermektir. Ayet, yolculuğun başlangıç ve varış
noktalarını isimleriyle belirtir; ancak yolculuğun nasıl gerçekleştiğini
ayrıntılı biçimde açıklamaz.
Kulun fiziksel olarak mı, yoksa bizim alışık olduğumuz
fiziksel yolculuk anlayışının dışında bir şekilde mi götürüldüğü konusunda
ayette açık bir açıklama bulunmaz. Bu nedenle yolculuğun gerçekleşme biçimi
hakkında kesin konuşmak yerine Allah’ın bildirdiği bilgiyle yetinmek gerekir.
Ayetin açıklamadığı başka hususlar da vardır. Gök katlarının
tek tek dolaşıldığı, cennet ve cehennemin gezildiği, başka nebilerle
görüşüldüğü veya Allah ile yüz yüze konuşulduğu bu ayette anlatılmaz. Bunları
İsra suresinin ilk ayetinin bildirdiği bilgiler gibi göstermek doğru değildir.
Burada küçük ama önemli bir ayrım yapalım: Mescid-i Aksa,
kelime anlamı bakımından “en uzak mescit”tir. Bu ifade, Kudüs'teki bugünkü
Mescid-i Aksa ile özdeşleştirilmek zorunda değildir. Ancak ayette bir
yolculuğun varış noktası olarak geçtiği ve çevresinin bereketli kılındığı
bildirildiği için buranın hiçbir mekânı ifade etmediğini de söyleyemeyiz.
Metni, bu ayrımı koruyarak şöyle düzenleyelim:
Mescid-i Haram ve Mescid-i Aksa
İsrâ ayetinde iki ifade geçer: Mescid-i Haram ve Mescid-i Aksa. Mescid-i Haram,
Mekke'de Kâbe'nin bulunduğu kutsal alandır. Mescid-i Aksa ise Arapça bir ifade
olup kelime anlamı bakımından “en uzak mescit” demektir. Buradaki Aksa
kelimesi, uzaklık bildiren bir sıfattır. Dolayısıyla bu ifadeyi doğrudan
Kudüs'te bugün Mescid-i Aksa adıyla bilinen yerin özel adı olarak kabul etmek,
ayetin kendi ifadesinden çıkan kesin bir sonuç değildir.
Ayetin anlatımına baktığımızda Allah'ın kulunu Mescid-i
Haram'dan Mescid-i Aksa'ya götürdüğünü görüyoruz. İfade, Mekke'deki Mescid-i
Haram'dan uzak bir mescide yapılan yolculuğu anlatmaktadır. Ancak ayette bu
mescidin hangi coğrafi noktada bulunduğu, bugünkü adıyla neresi olduğu veya
hangi tarihî yapıyla özdeşleştirilmesi gerektiği açıklanmamıştır.
Bu nedenle Mescid-i Aksa ifadesini, başka bir delil ortaya
koymadan Kudüs'teki bugünkü yapıyla özdeşleştirmek doğru değildir. Aynı şekilde
ayetin belirli bir tarihî yapıyı tarif ettiğini ileri sürmek de ayetin açıkça
bildirmediği bir bilgiyi ona yüklemek olur.
Ayetin bir başka önemli ifadesi de bu mescidin çevresinin
bereketli kılınmış olmasıdır. Bu ifade, yolculuğun varış noktasının ve
çevresinin Allah tarafından bereketli kılındığını bildirir. Ancak bu bereketin
hangi bölgeyi kapsadığı ve söz konusu mescidin nerede bulunduğu ayette
ayrıntılı biçimde açıklanmaz.
Öyleyse burada dikkat etmemiz gereken husus şudur: Allah'ın
bildirdiği yolculuğu kabul etmeli, fakat ayetin açıklamadığı coğrafi
ayrıntıları kesin bilgiymiş gibi sunmamalıyız. “En uzak mescit” ifadesinin
anlamını göz ardı ederek onu doğrudan bugünkü bir yapının adı hâline getirmek
yerine, önce Kur'an'ın kullandığı kelimenin anlamını ve ayetin bütününü dikkate
almalıyız.
Gösterilen Ayetler Nelerdir?
İsra 17/1’in üzerinde durduğu en önemli ifadelerden biri, Allah’ın kuluna
bazı ayetlerini göstermek istemesidir. Peki, burada sözü edilen ayetler
nelerdir?
Kur’an’da ayet kavramı farklı bağlamlarda kullanılır.
Allah’ın vahyettiği mesajlar ayet olarak anıldığı gibi, yaratılıştaki ilahi
işaretler de ayetlerdir. Güneşin ve Ay’ın hareketi, gece ile gündüzün birbirini
izlemesi, göklerin ve yerin yaratılışı insanın üzerinde düşünmesi gereken
Allah’ın işaretleridir.
Geceyi, gündüzü, Güneş’i ve Ay’ı yaratan O’dur. Her biri bir yörüngede
hareket etmektedir. (Enbiyâ, 21/33)
Yine göklerin ve yerin yaratılışında, gece ile gündüzün
art arda gelişinde akıl sahipleri için işaretler bulunduğu bildirilir.
(Âl-i İmrân, 3/190)
Bu bakımdan ayet kavramını yalnızca yazılı vahiy metinleriyle sınırlandırmak
doğru değildir. Allah’ın insanlara indirdiği vahiy de ayettir; kâinattaki
yaratılış düzeni de Allah’ın varlığını, gücünü ve hikmetini gösteren
ayetlerdir.
Ancak İsra 17/1’de gösterilen ayetlerin tam olarak neler
olduğu açıklanmaz. Bunların yalnızca kâinattaki yaratılış işaretleri olduğunu
söyleyemeyeceğimiz gibi, belirli olaylardan veya sonradan anlatılan sahnelerden
oluştuğunu da kesinleştiremeyiz.
Burada kendi düşüncemizi ayetin açık hükmüyle
karıştırmamalıyız. Allah’ın ayetleri, vahiyde bildirdiği gerçekler ve
yaratılışta gösterdiği işaretlerdir. Benim bu konudaki anlayışım da Allah’ın
ayetlerini, vahyi ve bütün yaratılışı birbirinden kopuk değil, aynı ilahi
gerçeğin farklı biçimlerde ortaya konulması olarak değerlendirmektir.
Olağanüstü diye anlatılan her olayın sorgulanmadan kabul edilmesi yerine,
Allah’ın hangi ayetini bildirdiğine bakılmalıdır.
Necm Suresinde Anlatılan Görme Olayı
İsra konusuyla birlikte değerlendirilmesi gereken diğer ayetler Necm
suresinin 5-18. ayetleridir. Bu ayetlerde bir görme olayından,
Sidretü’l-Müntehâ’dan, Me’vâ cennetinden ve Rabb’imizin büyük ayetlerinden
bazılarının görülmesinden söz edilir.
Bu ayetlerde anlatılanları dikkatle okumak gerekir.
Öncelikle burada bir görme olayının bulunduğu açıktır. Ancak görülen şeylerin
bütün ayrıntıları açıklanmaz. Ayetler, gök katlarının tek tek dolaşıldığı bir
güzergâh tarif etmez. Her katta hangi nebiyle görüşüldüğünü anlatmaz. İsra
suresindeki yolculuğun ardından bütün göklerin geçildiğini de açıkça söylemez.
Necm suresinde geçen yaklaşma ifadeleri de üzerinde
durulması gereken bir konudur. Ayetlerde üstün güçlere sahip olanın
öğretmesinden, en yüksek ufuktan, yaklaşmadan ve vahyedilenden söz edilir. Bu
ifadelerin kimleri ve hangi olayı anlattığı konusunda farklı yorumlar
yapılmıştır. Ancak 13-18. ayetlerde açıkça bildirilen husus, Nebi Muhammed’in
Rabb’inin büyük ayetlerinden bazılarını gördüğüdür.
Andolsun, o, Rabb’inin büyük ayetlerinden bazılarını gördü. (Necm,
53/18)
Bu ifade önemlidir. Çünkü ayet, görülen şeyin Allah’ın zatı olduğunu söylemez.
Rabb’imizin büyük ayetlerinden bazılarının görüldüğünü bildirir. Allah’ın
ayetlerini görmekle Allah’ın zatını görmek aynı şey değildir. Bu iki hususu
birbirine karıştırmak, ayetin açık ifadesinin ötesine geçmek olur.
Sidretü’l-Müntehâ ve Me’vâ Cenneti
Necm suresinde Sidretü’l-Müntehâ ve Me’vâ cenneti de anılır. Ancak Kur’an
bu kavramların bulunduğu yeri ayrıntılı bir coğrafi tarifle açıklamaz.
Sidretü’l-Müntehâ’nın göğün yedinci katında bulunduğunu, Me’vâ cennetinin de
belirli bir gök katındaki yerleşim olduğunu söylemek ayetin açıkça bildirdiği
bilgiler değildir.
Bir kavramın Kur’an’da geçmesi, onun hakkında sonradan
anlatılan bütün ayrıntıların da doğru olduğu anlamına gelmez. Kur’an’ın
bildirdiği sınırda durmak gerekir. Sidretü’l-Müntehâ’nın yeri ve mahiyeti
hakkında tahminler yürütülebilir; fakat bu tahminleri Allah’ın kesin bilgisi
gibi sunamayız.
Aynı şekilde Necm suresindeki bu ifadelerden hareketle Nebi
Muhammed’in bütün gök katlarını dolaştığı, her katta başka nebilerle görüştüğü
ve Allah’ın huzuruna çıktığı sonucunu kesin olarak çıkaramayız. Ayetlerin
söylediğiyle insanların bu ayetlere eklediği ayrıntıları birbirinden ayırmak
zorundayız.
İsra ile Miraç Aynı Şey midir?
İsra, Kur’an’da açıkça bildirilen gece yolculuğudur. Miraç ise geleneksel
dinî anlatımda bu yolculuğun ardından göklere yükseliş olarak açıklanır.
Zamanla iki kavram tek bir olayın birbirini izleyen aşamaları gibi
anlatılmıştır.
Ancak Kur’an’ın İsra suresinde bildirdiği yolculuk ile
geleneksel Miraç anlatısının bütün ayrıntıları aynı şey değildir. İsra ayetinde
başlangıç ve varış noktaları belirtilir; yolculuğun amacı bazı ayetlerin
gösterilmesi olarak açıklanır. Necm suresinde de Rabb’imizin büyük ayetlerinden
bazılarının görülmesinden söz edilir. Fakat bu iki anlatımın bütün geleneksel
ayrıntılarıyla tek bir gece içinde gerçekleştiği açıkça bildirilmez.
Dolayısıyla İsra ayetini, sonradan oluşmuş Miraç anlatısının
bütün ayrıntılarına delil göstermek doğru değildir. İki konuyu birbirine
bağlayan yorumlar yapılabilir; ancak yorum ile Allah’ın açıkça bildirdiği bilgi
arasındaki sınır korunmalıdır.
Burak ve Nebilerle Görüşme Anlatısı
Geleneksel Miraç anlatısında Burak adı verilen özel bir bineğin bulunduğu
ve Nebi Muhammed’in bu binek üzerinde göklere yükseldiği aktarılır. Ayrıca
farklı gök katlarında Âdem, Yahya, İsa, Yusuf, İdris, Harun, Musa ve İbrahim
nebilerle görüştüğü anlatılır.
Fakat İsra suresinde Burak adı verilen bir binekten söz
edilmez. Necm suresinde de gök katlarında nebilerle görüşüldüğüne ilişkin bir
açıklama bulunmaz. Kur’an geçmiş nebilerin hayatlarından ve görevlerinden söz
eder; ancak bu karşılaşmaları Miraç olayının aşamaları olarak anlatmaz.
Burada dikkat edilmesi gereken nokta şudur: Bir olayın
Kur’an’da anlatılmamış olması, onun kesinlikle yaşanmadığını tek başına
kanıtlamaz. Fakat Kur’an’da bildirilmeyen bir ayrıntıyı Allah’ın kesin hükmü
veya dinin değişmez bir gerçeği gibi sunmak da doğru değildir. Bir iddianın din
adına kesinlik kazanabilmesi için Allah’ın bildirdiği bir dayanağa ihtiyaç
vardır.
Ölmüş nebilerle görüşme anlatısı da bu ölçüyle
değerlendirilmelidir. Kur’an, ölümden sonra insanın dünyadaki hayatına geri
dönmesine ilişkin önemli açıklamalar yapar. Mü’minûn suresinin 99-100.
ayetlerinde ölüm geldiğinde insanın dünyaya dönmek istediği, fakat önünde
yeniden diriltileceği güne kadar bir berzah bulunduğu bildirilir.
Bu ayetleri dikkate aldığımızda, ölmüş nebilerin dünyadaki
hayatlarına dönerek bir görüşme gerçekleştirdiklerini söyleyen anlatıları
sorgulamamız gerekir. Bununla birlikte ayetin açıkça söylemediği bir konuda,
Allah’ın hiçbir istisnai durum yaratamayacağı şeklinde mutlak bir hüküm de
kurmamalıyız. Bizim söyleyebileceğimiz şudur: Kur’an, Miraç sırasında ölmüş
nebilerle görüşüldüğünü bildirmez. Bu nedenle böyle bir anlatıyı Kur’an’ın
kesin hükmü olarak kabul edemeyiz.
Allah’ı Görme ve Allah’la Görüşme İddiası
Miraç anlatısının en dikkat çekici bölümlerinden biri, Nebi Muhammed’in
Allah’ın huzuruna çıktığı, O’nunla konuştuğu ve hatta O’nu gördüğü iddiasıdır.
Bu iddia üzerinde özellikle durmalıyız. Çünkü Allah’ı yaratılmış bir varlık
gibi düşünmek, O’nun yüceliğini ve hiçbir şeye benzemediğini göz ardı etmek
olur.
Necm suresinde Nebi Muhammed’in gördüklerinden ve
Rabb’imizin büyük ayetlerinden bazılarının kendisine gösterilmesinden söz
edilir. Ancak bu ayetler, onun Allah’ın zatını gördüğünü açıkça bildirmez.
Allah’ın görülmesi konusunda A’râf suresindeki Musa Nebi
olayını da hatırlayalım. Musa Nebi Rabb’ini görmek istediğinde kendisine,
Allah’ı göremeyeceği bildirilir. Ardından dağa tecelli edilince dağ paramparça
olur ve Musa bayılarak yere düşer.
Beni asla göremezsin. Fakat şu dağa bak; eğer o yerinde durabilirse sen de
beni görebilirsin. (A’râf, 7/143)
Bu olay, Allah’ın yaratılmışlara benzemediğini ve insan idrakinin sınırlarını
anlamamız bakımından son derece önemlidir. En’âm suresinde de Allah’ın gözlerle
idrak edilemeyeceği bildirilir:
Gözler O’nu idrak edemez. O ise bütün gözleri idrak eder. (En’âm, 6/103)
Öyleyse Necm suresinde Rabb’imizin büyük ayetlerinden bazılarının görülmesini,
Allah’ın zatının görülmesi şeklinde yorumlamak için nasıl bir dayanağımız
olabilir? Allah’ın ayetlerini görmek başka, Allah’ın zatını görmek başkadır.
Kur’an, Allah’ın Musa Nebi ile konuştuğunu bildirir. Ancak
bu bilgi, Nebi Muhammed’in Miraç sırasında Allah’ı gördüğünü veya geleneksel
anlatılarda aktarılan biçimde O’nunla görüştüğünü kanıtlamaz. Bir nebi hakkında
bildirilen bir olay, başka bir nebi hakkında aynı olayın yaşandığını
kendiliğinden göstermez.
Allah’ı yaratılmışlara benzeten, O’nu bir mekâna yerleştiren
veya insan gibi görülebilen bir varlık olarak anlatan ifadeler karşısında
dikkatli olmalıyız. Her şeyin yaratıcısı olan Allah, yarattıklarına benzemez.
O’nun yüceliğini insanların tasvirleriyle sınırlandıramayız.
Elli Vakit Namazın Beş Vakte İndirilmesi
Geleneksel Miraç anlatısının en bilinen bölümlerinden biri de namazın elli
vakit olarak farz kılındığı, daha sonra Musa Nebi’nin tavsiyesiyle Nebi
Muhammed’in Allah’a tekrar tekrar başvurduğu ve sonunda namazın beş vakte
indirildiği iddiasıdır.
Bu anlatım üzerinde düşünmek gerekir. Öncelikle Kur’an’da
böyle bir pazarlık anlatısı bulunmaz. Elli vakit namazın farz kılındığı, daha
sonra beş vakte indirildiği veya bu konuda Musa Nebi ile Nebi Muhammed arasında
bir konuşma geçtiği bildirilmez.
İkinci olarak, bu anlatı Allah’ın kullarını ve onların
gücünü bilmediği gibi bir düşünceye kapı aralamıyor mu? Allah, yarattığı
insanın neye gücünün yeteceğini bilmez mi? Önce elli vakit namaz emredip sonra
kullarının bunu yerine getiremeyeceği anlaşılınca sayıyı azaltmak, Allah’ın
hükmünü sonradan değiştirdiği izlenimini doğurmaz mı?
Oysa Kur’an, Allah’ın kanununda değişiklik bulunmadığını
bildirir. (Fâtır, 35/43; Ahzâb, 33/62; Fetih, 48/23) Bu ayetleri, namazın
vakitlerinin sayısını doğrudan açıklayan ayetler gibi değil, Allah’ın
sünnetinin ve yasasının değişmezliğini bildiren ayetler olarak
değerlendirmeliyiz. Elli vakitten beş vakte indirme anlatısı ise Kur’an’da yer
almamaktadır.
Bir başka soru da şudur: Nebi Muhammed’den önce yaşayan
insanlar namaz kılmıyor muydu? Kur’an, önceki nebilerin de namazla ilgili
emirler aldıklarını bildirir. İbrahim Nebi Rabb’inden kendisini ve soyundan
gelenleri namazı devamlı kılanlardan yapmasını ister. (İbrâhim, 14/40) İsmail
Nebi'nin ailesine namazı ve zekâtı emrettiği bildirilir. (Meryem, 19/55) İsa
Nebi de yaşadığı sürece namaz kılmak ve zekât vermekle emrolunduğunu söyler.
(Meryem, 19/31)
Öyleyse namaz, yalnızca Nebi Muhammed döneminde ortaya çıkan
veya Miraç gecesinde ilk defa belirlenen bir ibadet değildir. Önceki nebilerin
de namazla sorumlu tutulduğu Kur’an’da açıkça görülmektedir.
Kur’an, namazın müminler üzerine belirlenmiş vakitlerde
yerine getirilmesi gereken bir yükümlülük olduğunu bildirir:
Şüphesiz namaz, müminler üzerine vakitleri belirlenmiş bir farzdır.
(Nisâ, 4/103)
İsra suresinde de namazın vakitleriyle ilgili açıklamalar bulunur. (İsrâ,
17/78) Dolayısıyla namazın farz oluşunu ve Allah katındaki önemini açıklamak
için Kur’an’da bulunmayan bir pazarlık anlatısına ihtiyacımız yoktur. Namazın
dayanağı, Allah’ın kitabında bildirdiği emirleridir.
Fiziksel Müdahale Kalbi Manevi Olarak Temizlemez
Miraç anlatılarının bir başka bölümü de Nebi Muhammed’in göğsünün açıldığı,
kalbinin çıkarılarak temizlendiği ve ardından tekrar yerine konulduğu
iddiasıdır. Bu anlatımda kalbin özel bir işlemden geçirildiği, böylece göklere
yükselişe hazırlandığı ileri sürülür.
Öncelikle şunu sormalıyız: Kur’an, İsra olayını anlatırken
böyle bir göğüs açma hadisesinden söz ediyor mu? Nebi Muhammed’in kalbinin
çıkarılıp temizlendiğini ve tekrar yerine yerleştirildiğini bildiren bir ayet
var mı? Hayır. Kur’an’da bu olayın gerçekleştiğini bildiren bir açıklama
bulunmamaktadır.
Üstelik kalbin yerinden çıkarılması, temizlenmesi ve yeniden
bedene yerleştirilmesi gibi bir anlatım, insan bedenine yönelik son derece
olağanüstü bir müdahale tasviridir. Bu anlatıyı yalnızca etkileyici olduğu için
kabul etmek, onu dinin kesin bir gerçeği hâline getirmez.
Burada fiziksel temizlik ile manevi arınma arasındaki farkı
da gözden kaçırmamak gerekir. Bir insanın kalbini bedeninden çıkarıp fiziksel
bir işlemden geçirmek, onu manevi anlamda temizlemez. Hatta kalbi bir gün
boyunca çamaşır suyunda bekletseniz bile onu manevi olarak arındıramazsınız.
Çünkü burada söz konusu olan temizlik, bedenin temizliği değil, insanın
imanının, niyetinin ve davranışlarının arınmasıdır. Fiziksel bir müdahale,
insanın iç dünyasındaki kötülükleri ortadan kaldıramaz.
Burada mucize kavramını da doğru değerlendirmeliyiz. Benim
Kur’an merkezli anlayışımda Allah’ın ayetleri, vahiyde bildirdiği gerçekler ve
kâinattaki yaratılış işaretleridir. İnsanların olağanüstü diye anlattıkları her
olayı, sırf alışılmışın dışında olduğu için Allah’ın gerçekleştirdiği bir
mucize olarak kabul edemeyiz. Bir olayın Allah’a nispet edilebilmesi için
sağlam bir dayanak gerekir.
Kur’an’da insanın manevi arınması da bedensel bir işlemle
değil, iman, takva, doğru davranış ve kötülüklerden uzaklaşmayla
ilişkilendirilir. Şems suresinde insanın nefsini arındırmasının kurtuluşa, onu
kötülüklerle örtmesinin ise kayba götürdüğü bildirilir (Şems, 91/9-10).
Öyleyse kalbin temizlenmesini anlamak için göğsün açılması
ve kalbin fiziksel olarak çıkarılması gibi bir anlatıya ihtiyaç var mı?
Kur’an’ın insanın arınmasına ilişkin açıklamaları ortadayken, ayette bulunmayan
bir bedensel işlemi dinî bir gerçek gibi kabul etmek doğru mudur?
Cennet ve Cehennemin Gezildiği Anlatısı
Bazı Miraç anlatılarında Nebi Muhammed’in cenneti ve cehennemi dolaştığı,
cennet nimetlerini gördüğü, cehennemde azap gören insanların durumlarına tanık
olduğu aktarılır. Hatta belirli günahları işleyen insanların hangi şekillerde
cezalandırıldıklarına ilişkin ayrıntılı sahneler anlatılır.
Kur’an elbette cennetten ve cehennemden söz eder. İnsanların
yaptıklarının karşılığını göreceğini, hesap vereceğini ve hiç kimseye haksızlık
edilmeyeceğini bildirir. Ancak cennet ve cehennemin varlığını bildiren ayetler,
Nebi Muhammed’in Miraç sırasında bu yerleri dolaştığını veya rivayetlerde
anlatılan sahneleri gördüğünü kanıtlamaz.
Bu anlatımda ayrıca adalet bakımından üzerinde düşünülmesi
gereken bir sorun vardır. Eğer Nebi Muhammed döneminde ölmüş insanlar
cehennemde azap görüyorsa, henüz dünyada yaşamakta olan ve ileride büyük
zulümler işleyecek insanların hesapları nasıl değerlendirilecektir? O dönemde
ölen bir insanın bin dört yüz yıl boyunca azap gördüğü, buna karşılık daha
sonraki dönemlerde zulmeden insanların dünyada yaşamaya devam ettiği bir
tasvir, insanın zihninde haklı sorular doğurmaz mı? Âdem Nebi döneminde ölen
insanların durumu ne olacaktır? Onlar da o zamandan beri cehennemde mi
beklemektedir?
Bu soruları sormak, ahirete veya Allah’ın adaletine itiraz
etmek değildir. Tam tersine, Allah’ın adaletini insanların anlattığı sahneler
üzerinden değil, O’nun kitabında bildirdiği ölçüler üzerinden anlamaya
çalışmaktır.
Kur’an, herkesin yaptıklarının karşılığını göreceğini ve
Allah’ın hiç kimseye zerre kadar haksızlık etmeyeceğini bildirir. Fakat Miraç
sırasında cennet ve cehennemin gezildiği, orada insanların hangi günahları
sebebiyle nasıl cezalandırıldığının görüldüğü şeklinde bir anlatım Kur’an’da
bulunmaz.
Cennet ve cehennemin ne zaman yaratıldığı, ahiret hayatının
hangi aşamalarında nasıl bir durumun söz konusu olduğu gibi konuları da ayrıca
ayetler üzerinden incelemek gerekir. Burada kesin olarak söyleyebileceğimiz,
geleneksel anlatıda yer alan cennet-cehennem gezisinin Kur’an tarafından
bildirilmediğidir. Kur’an’ın açıklamadığı bir sahneyi Allah’ın kesin bilgisi
gibi sunamayız.
Fiziksel Müdahale Kalbi Manevi Olarak Temizlemez
Miraç anlatılarının bir başka bölümü de Nebi Muhammed’in
göğsünün açıldığı, kalbinin çıkarılarak temizlendiği ve ardından tekrar yerine
konulduğu iddiasıdır. Bu anlatımda kalbin özel bir işlemden geçirildiği,
böylece göklere yükselişe hazırlandığı ileri sürülür.
Öncelikle şunu sormalıyız: Kur’an, İsra olayını anlatırken
böyle bir göğüs açma hadisesinden söz ediyor mu? Nebi Muhammed’in kalbinin
çıkarılıp temizlendiğini ve tekrar yerine yerleştirildiğini bildiren bir ayet
var mı? Hayır. Kur’an’da bu olayın gerçekleştiğini bildiren bir açıklama
bulunmamaktadır.
Üstelik kalbin yerinden çıkarılması, temizlenmesi ve yeniden
bedene yerleştirilmesi gibi bir anlatım, insan bedenine yönelik son derece
olağanüstü bir müdahale tasviridir. Bu anlatıyı yalnızca etkileyici olduğu için
kabul etmek, onu dinin kesin bir gerçeği hâline getirmez.
Burada fiziksel temizlik ile manevi arınma arasındaki farkı
da gözden kaçırmamak gerekir. Bir insanın kalbini bedeninden çıkarıp fiziksel
bir işlemden geçirmek, onu manevi anlamda temizlemez. Hatta kalbi bir gün
boyunca çamaşır suyunda bekletseniz bile onu manevi olarak arındıramazsınız.
Çünkü burada söz konusu olan temizlik, bedenin temizliği değil, insanın
imanının, niyetinin ve davranışlarının arınmasıdır. Fiziksel bir müdahale,
insanın iç dünyasındaki kötülükleri ortadan kaldıramaz.
Burada mucize kavramını da doğru değerlendirmeliyiz. Benim
Kur’an merkezli anlayışımda Allah’ın ayetleri, vahiyde bildirdiği gerçekler ve
kâinattaki yaratılış işaretleridir. İnsanların olağanüstü diye anlattıkları her
olayı, sırf alışılmışın dışında olduğu için Allah’ın gerçekleştirdiği bir
mucize olarak kabul edemeyiz. Bir olayın Allah’a nispet edilebilmesi için
sağlam bir dayanak gerekir.
Kur’an’da insanın manevi arınması da bedensel bir işlemle
değil, iman, takva, doğru davranış ve kötülüklerden uzaklaşmayla
ilişkilendirilir. Şems suresinde insanın nefsini arındırmasının kurtuluşa, onu
kötülüklerle örtmesinin ise kayba götürdüğü bildirilir (Şems, 91/9-10).
Öyleyse kalbin temizlenmesini anlamak için göğsün açılması
ve kalbin fiziksel olarak çıkarılması gibi bir anlatıya ihtiyaç var mı?
Kur’an’ın insanın arınmasına ilişkin açıklamaları ortadayken, ayette bulunmayan
bir bedensel işlemi dinî bir gerçek gibi kabul etmek doğru mudur?
Miraç Gecesinin Tarihi ve Kandil Olarak Kutlanması
Miraç olayının Recep ayının yirmi yedinci gecesinde gerçekleştiği kabul
edilir. Bu tarih zamanla dinî takvimde özel bir gece hâline gelmiş ve Miraç
Kandili adıyla kutlanmaya başlanmıştır.
Ancak Kur’an’da İsra olayının hangi tarihte gerçekleştiği
açıklanmaz. Recep ayının yirmi yedinci gecesi olduğuna ilişkin bir bilgi de
bulunmaz. Dolayısıyla bu tarihin Allah tarafından belirlenmiş olduğunu veya
Kur’an’da özel bir gece olarak bildirildiğini söyleyemeyiz.
Allah’ı anmak, dua etmek, namaz kılmak ve O’na yönelmek
elbette değerlidir. Fakat belirli bir geceye Allah tarafından özel bir ibadet,
özel bir sevap veya dinî bir zorunluluk verildiğini ileri sürmek için de
Allah’ın bildirdiği bir dayanak gerekir.
Bir gecenin toplumda kandil olarak kutlanması, o gecenin
Kur’an tarafından belirlenmiş olduğu anlamına gelmez. Dinî gelenek ile Allah’ın
vahyettiği hükümleri birbirinden ayırmalıyız.
Miraç Bir Geceye mi Sığdırılmalıdır?
Miraç denildiğinde çoğunlukla belirli bir gecede yaşandığı anlatılan
olağanüstü bir yolculuk anlaşılır. Oysa vahyin insan hayatındaki yerini
düşündüğümüzde, insanın Allah’ın mesajıyla buluşmasının yalnızca bir geceye ait
olmadığını görürüz.
Kur’an, insanları karanlıklardan aydınlığa çıkarmak için
indirilmiş bir hidayet rehberidir. Vahiy insanın düşüncesini, bakışını ve
hayatını değiştirir. İnsan, Allah’ın ayetlerini tanıdıkça, yaratılış üzerinde
düşündükçe ve vahyin gösterdiği yolda ilerledikçe manevi bir yükseliş yaşar.
Bu açıdan Miraç kavramını yalnızca göklere yükseliş olarak
değil, insanın vahiy aracılığıyla hakikate yükselmesi şeklinde de
değerlendirebiliriz. Vahiyle buluşan, Allah’ın mesajını anlayarak hayatına
taşıyan ve karanlıklardan aydınlığa çıkan insan, manevi anlamda yükselişe
ulaşmış olur.
Burada önemli bir ayrımı korumalıyız: Kur’an, Miraç
kelimesini bütün insanlar için bu şekilde tanımlamaz. Bu, vahyin insan
üzerindeki etkisini anlatmak için yaptığımız bir değerlendirmedir. Ancak bu
değerlendirme, Miraç’ı yalnızca bir gecede gerçekleştiği ileri sürülen olayın
ayrıntılarına hapsetmekten daha geniş bir manevi anlam üzerinde düşünmemizi
sağlar.
Vahiy bir gecede başlayabilir; fakat insanın vahyi anlaması,
onunla değişmesi ve Allah’a yönelmesi bir ömür süren bir yolculuktur. Bu
yolculuğun her aşamasında insanın önünde yeni bir anlama, düşünme ve arınma
imkânı bulunur.
Allah'ın Bildirdiğiyle İnsanların Anlattıklarını Ayırmak
Bütün bu konuları birlikte değerlendirdiğimizde önemli bir sonuç ortaya
çıkıyor. Kur’an, İsra suresinde Allah’ın kulunu bir gece Mescid-i Haram’dan
Mescid-i Aksa’ya götürdüğünü ve ona bazı ayetlerini göstermek istediğini
bildirir. Necm suresinde de görme olayından, Sidretü’l-Müntehâ’dan, Me’vâ
cennetinden ve Rabb’imizin büyük ayetlerinden bazılarının görülmesinden söz
edilir.
Bunlar Allah’ın kitabında bulunan bilgilerdir. Buna karşılık
Burak adlı bineğin kullanılması, yedi göğün tek tek dolaşılması, her katta
başka nebilerle görüşülmesi, Allah’ın zatının görülmesi, elli vakit namazın
beşe indirilmesi, cennet ve cehennemin gezilmesi, göğsün açılarak kalbin
çıkarılıp temizlenmesi ve olayın Recep ayının yirmi yedinci gecesinde
gerçekleşmesi gibi ayrıntılar Kur’an’da anlatılmaz.
Bu ayrıntıların başka kaynaklarda bulunması ayrı bir
konudur. Bir anlatının tarihî veya dinî kaynaklarda yer alması, onun Kur’an’ın
bildirdiği bilgi hâline gelmesini sağlamaz. İnsanlar bir olay hakkında
rivayetler aktarabilir, yorumlar yapabilir ve zamanla bu yorumlara yeni
ayrıntılar ekleyebilir. Fakat bunların Allah’ın dininin kesin hükümleri
olduğunu söylemek için vahye dayalı bir kanıt gerekir.
Kur’an, bilmediğimiz şeylerin ardına düşmememizi öğütler:
Hakkında bilgin olmayan şeyin ardına düşme. Çünkü kulak, göz ve gönül,
bunların hepsi ondan sorumludur. (İsrâ, 17/36)
Bu ayet, din konusunda nasıl bir sorumluluk taşıdığımızı açıkça ortaya koyar.
Duyduğumuz her anlatıyı araştırmadan kabul edemeyiz. İnsanların aktardıklarını
Allah’ın sözü gibi sunamayız. Bir konuda Kur’an’ın açıklamadığı ayrıntıları
kendi kanaatimizle tamamlayıp kesin hükme dönüştüremeyiz.
Burada amacımız geçmişte bu anlatılara inanmış insanları
suçlamak veya bir tartışmayı kazanmak değildir. Asıl mesele, dinimizi hangi
kaynağa göre tanımladığımızdır. Bir olayın ne kadar etkileyici anlatıldığı
değil, Allah’ın o konuda ne bildirdiği önemlidir.
İsra olayının Kur’an’da bildirilen yönünü kabul etmek başka,
bu olayın çevresinde oluşmuş bütün rivayetleri Allah’ın kesin hükmü gibi
benimsemek başkadır. Bizim sorumluluğumuz, anlatılan her şeyi peşinen reddetmek
değil; Allah’ın kitabında bulunmayan ayrıntıları sorgulamadan dinin değişmez
gerçeği olarak kabul etmemektir.
İsra ve Miraç konusunu değerlendirirken kendimize şu soruyu
sormalıyız: Biz Allah’ın bildirdiğine mi bağlı kalıyoruz, yoksa insanların
yüzyıllar boyunca oluşturduğu anlatıları mı dinimizin ölçüsü hâline
getiriyoruz?
Vahiy, insanı karanlıklardan aydınlığa çıkarır. Allah’ın
ayetlerini anlamak, yaratılış üzerinde düşünmek ve O’nun bildirdiği hakikatlere
göre yaşamak, insanın manevi yükselişinin temelidir. Miraç’ı yalnızca bir
gecede yaşandığı anlatılan olaylarla sınırlamak yerine, vahyin insanı hakikate
taşıyan yönünü de düşünmeliyiz.
Çünkü önemli olan, insanların anlattığı bir yolculuğun bütün
ayrıntılarını ezberlemek değil, Allah’ın gösterdiği ayetleri anlamak ve o
ayetlerin aydınlattığı yolda yürümektir.
Din konusunda ölçümüz değişmemelidir: Allah’ın bildirdiğini
kabul etmek, bildirmediği konuda ise O’nun adına kesin konuşmamak.
Gerçek olan Allah’ın lütfu, hata ise benim aczimdendir.
Selam ve esenlik, hakikati arayan ve yalnızca Allah'ın
kitabını kendisine rehber edinenlerin üzerine olsun.
aydinorhon.com