BAKARA 62: KURTULUŞUN ÖLÇÜSÜ NEDİR?
Din konusunda insanların zihnini en çok meşgul eden
sorulardan biri şudur: Allah katında kurtuluş yalnızca Müslüman olduğunu
söyleyenlere mi aittir? Yahudiler, Hristiyanlar ve başka inanç topluluklarına
mensup insanlar Allah'ın rahmetinden bütünüyle uzak mıdır? Bir insanın
kurtuluşunu belirleyen şey, hangi topluluk içinde doğduğu ve kendisine hangi
dinî kimliğin verildiği midir, yoksa Allah'a karşı taşıdığı iman ve yaşadığı
hayat mıdır?
Bu sorulara cevap ararken öncelikle insanların din konusunda
oluşturduğu kabulleri değil, Allah'ın Kitabı'nda ne bildirdiğini esas
almalıyız. Çünkü bir ayeti kendi düşüncemize göre yorumlamak başka, onu
Kur'an'ın bütünü içinde anlamaya çalışmak başkadır.
Bakara Suresi'nin 62. ayeti, bu konuyu anlamamız açısından
son derece önemlidir:
Şüphesiz iman edenler, Yahudiler, Hristiyanlar ve
Sâbiîlerden Allah’a ve ahiret gününe inanıp salih amel işleyenler için Rabb’leri
katında mükâfat vardır. Onlar için korku yoktur, onlar üzülmeyeceklerdir.
(Bakara, 2/62)
Bu ayeti dikkatle okuduğumuzda Allah'ın insanları yalnızca mensup oldukları
dinî topluluklara göre değerlendirmediğini görüyoruz. Ayette Yahudiler,
Hristiyanlar ve Sâbiîler de açıkça anılıyor. Ancak bu topluluklara mensup
olmanın kendiliğinden kurtuluş sağlayacağı söylenmiyor. Allah'a ve ahiret
gününe iman etmek, salih amel işlemek şartı getiriliyor.
Burada iki önemli ölçüyle karşılaşıyoruz: İman ve salih
amel. Yani insanın yalnızca bir inanç topluluğunun içinde bulunması yeterli
değildir. Allah'a karşı taşıdığı iman ve bu imanın hayatındaki karşılığı
önemlidir. Aynı şekilde kendisini Müslüman olarak tanımlayan bir insan da
yalnızca bu isimle kurtuluşu garanti edilmiş sayılmaz. İmanının ve amellerinin
Allah'ın bildirdiği ölçülere uygun olması gerekir.
Aslında bu ayet, insanın doğduğu toplumun veya ailesinden
devraldığı dinî kimliğin Allah katında otomatik bir üstünlük sağlamadığını
anlamamız için önemli bir uyarıdır. İnsanların kendi aralarında oluşturdukları
aidiyetler, Allah'ın belirlediği hesap ölçüsünün yerine geçemez.
Aynı Hükmün Mâide Suresi'nde Tekrarlanması
Bakara 62'de bildirilen hükmün benzeri Mâide Suresi'nin 69. ayetinde de yer
alır:
Şüphesiz iman edenler, Yahudiler, Sâbiîler ve Hristiyanlardan Allah’a ve
ahiret gününe inanıp salih amel işleyenlere korku yoktur. Onlar
üzülmeyeceklerdir. (Mâide, 5/69)
İki ayet arasındaki benzerlik dikkat çekicidir. Her ikisinde de farklı dinî
topluluklar anılmakta, ardından Allah'a ve ahiret gününe iman ile salih amel
şartı bildirilmektedir.
Bu tekrar üzerinde düşünmeliyiz. Allah aynı temel ölçüyü iki
ayrı surede açıklarken bizim bu hükmü daraltmamızın veya yalnızca geçmişte
yaşamış insanlara ait saymamızın Kur'an'dan kaynaklanan açık bir gerekçesi
olmalıdır. Sadece alışılmış yorumlara dayanarak ayetin kapsamını ortadan
kaldırmak doğru değildir.
Burada bir başka iddia da karşımıza çıkar: Bakara 62'nin
daha sonra başka bir ayetle hükmünün kaldırıldığı, yani nesh edildiği söylenir.
Oysa Allah'ın hükümlerini sonradan değiştirdiğini veya kendi bildirdiği bir
hükmü geçersiz kıldığını ileri sürmek, Allah'ın Kitabı'nı doğru anlamakla
bağdaşmaz. Allah, koyduğu hükümlerin değişmeyeceğini açıkça bildirir:
“Allah'ın öteden beri uygulanıp gelen kanunu budur. Allah'ın kanununda asla
bir değişiklik bulamazsın.” (Fetih, 48/23).
Öyleyse bir ayetin hükmünün başka bir ayetle kaldırıldığını iddia etmeden önce,
gerçekten bir çelişki bulunup bulunmadığını sorgulamalıyız. Aynı temel ölçünün
Mâide 69'da da tekrarlanması, Bakara 62'nin hükmünün ortadan kaldırıldığı
iddiasını daha da tartışmalı hâle getirir. Allah'ın bildirdiği hükümleri
birbirine karşı kullanmak yerine, onları bir bütün olarak anlamaya
çalışmalıyız.
İslam Bütün Elçilerin Ortak Çağrısıdır
Bakara 62'yi doğru anlamak için önce İslam kavramının Kur'an'daki anlamını
bilmeliyiz. Çünkü bugün İslam denildiğinde çoğu insanın aklına yalnızca Nebi
Muhammed'in gönderilmesinden sonra ortaya çıkan dinî topluluk geliyor. Oysa
Kur'an, İslam'ı bundan çok daha geniş bir anlamda kullanıyor.
İslam, Allah'a teslimiyettir. Bu teslimiyet yalnızca bir
döneme veya bir topluluğa ait değildir. Allah'ın bütün elçilerinin insanlara
yaptığı ortak çağrı, yalnızca Allah'a kulluk etmek ve O'na teslim olmaktır.
İbrahim'in kimliği hakkında Kur'an'ın verdiği bilgi bu
açıdan son derece açıklayıcıdır:
İbrahim ne Yahudi idi ne de Hristiyan. Fakat o, hanif bir Müslümandı.
Allah'a ortak koşanlardan da değildi. (Âl-i İmrân, 3/67)
Bu ayet, Müslümanlığın yalnızca tarihsel bir topluluğun adı olmadığını açıkça
gösteriyor. İbrahim, Yahudilik ve Hristiyanlık ortaya çıkmadan önce yaşamış
olmasına rağmen Allah tarafından Müslüman olarak tanımlanıyor. Çünkü onun
teslim olduğu din, Allah'ın insanlığa gönderdiği tevhid dinidir.
Allah, dinin kendi katındaki adını da açıkça bildiriyor:
Şüphesiz Allah katında din İslam'dır. (Âl-i İmrân, 3/19)
Öyleyse burada bir ayrım yapmamız gerekiyor. Allah'ın gönderdiği dinin özü ve
insanlardan istediği teslimiyet birdir. Farklı elçilere verilen bazı hükümlerin
ve uygulamaların farklı olması ise bu temel gerçeği değiştirmez. İnsanların
tarih boyunca oluşturduğu dinî kimlikler, Allah'a teslimiyetin önüne
geçirilemez.
Ancak bu açıklama, Allah'ın daha sonra gönderdiği vahyin
kabul edilmesinin önemsiz olduğu anlamına da gelmez. Tam tersine, Allah'ın
gönderdiği her elçiye ve onun getirdiği vahye iman etmek, teslimiyetin
gereğidir.
Son Elçiye İman Etmenin Önemi
Burada şu soru ortaya çıkıyor: Allah'a ve ahiret gününe inanan, salih amel
işleyen bir Yahudi veya Hristiyan için Bakara 62'de mükâfat vaat edilmişse,
Nebi Muhammed'in gönderilmesinden sonra onun getirdiği vahye inanmak zorunlu
değil midir?
Bu sorunun cevabını yine Kur'an'da aramalıyız.
Allah, bütün elçilere iman etmenin ve onların arasında ayrım
yapmamanın gereğini şöyle bildiriyor:
Deyin ki: Biz Allah'a, bize indirilene, İbrahim'e, İsmail'e, İshak'a,
Yakup'a ve onun soyundan gelenlere indirilene; Musa'ya ve İsa'ya verilene ve
diğer nebilere Rabb’leri tarafından verilene iman ettik. Onlardan hiçbirini
diğerinden ayırt etmeyiz ve biz yalnız O'na teslim olanlarız. (Bakara,
2/136)
Bu ayet, Allah'ın elçilerinin bir kısmına inanıp diğerlerini reddetmenin doğru
bir iman anlayışı olmadığını gösteriyor. Bir insanın Allah'a teslim olduğunu
söylemesi, Allah'ın gönderdiği vahiylerden dilediğini kabul edip dilediğini
reddetme hakkı vermez.
Nebi Muhammed'e indirilen vahiy de bu bütünlüğün içindedir.
Dolayısıyla onun getirdiği vahyi tanıdığı ve hakikatini bildiği hâlde reddeden
bir insanın durumunu, yalnızca Allah'a inandığını ve iyi işler yaptığını
söyleyerek açıklayamayız.
Nitekim Allah bu konuda açık bir hüküm bildiriyor:
Kim İslam'dan başka bir din ararsa, bilsin ki kendisinden böyle bir din asla
kabul edilmeyecek ve o, ahirette ziyana uğrayanlardan olacaktır. (Âl-i
İmrân, 3/85)
Bu ayeti Bakara 62'den bağımsız değerlendiremeyiz. Bir tarafta Allah'a ve
ahiret gününe iman edip salih amel işleyenlerden söz edilirken diğer tarafta
Allah'ın bildirdiği İslam dışında bir din aramanın kabul edilmeyeceği
bildiriliyor. Bu iki hükmü birlikte anlamalıyız.
Buradan çıkaracağımız sonuç, insanların kendilerine
verdikleri dinî isimlerin kurtuluş için yeterli olmadığıdır. Asıl mesele,
Allah'a teslimiyetin gerçekten yaşanıp yaşanmadığı ve Allah'ın gönderdiği vahye
karşı nasıl bir tutum alındığıdır.
Mâide 68 Ayetinin Gösterdiği Önemli Ayrıntı
Bu konuyu değerlendirirken Mâide Suresi'nin 68. ayetini de gözden
kaçırmamalıyız. Çünkü bu ayet, Ehlikitap hakkındaki değerlendirmemize önemli
bir açıklık getiriyor.
De ki: Ey Ehlikitap! Tevrat'ı, İncil'i ve Rabb’inizden size indirileni
uygulamadıkça hiçbir şey üzere değilsiniz. Andolsun ki Rabb’inden sana
indirilen bu Kur'an, onlardan birçoğunun azgınlığını ve inkârcılığını
artıracaktır. Öyleyse kâfirler topluluğu için üzülme. (Mâide, 5/68)
Burada Allah, Ehlikitap'tan Tevrat'ı ve İncil'i uygulamalarını istiyor;
bunun yanında kendilerine indirilen vahye de bağlı olmalarını bildiriyor.
Ayetin devamında Nebi Muhammed'e indirilen Kur'an'dan söz edilmesi de
önemlidir.
Dolayısıyla bu ayeti, Ehlikitap'ın kendi dinî kimliklerini
korumalarının yeterli olduğu şeklinde anlayamayız. Allah'ın gönderdiği vahye
bağlılık esastır. İnsanların kendi dinî geleneklerini Allah'ın vahyinin önüne
geçirmeleri veya Allah'ın gönderdiği yeni bir vahyi reddetmeleri teslimiyetle
bağdaşmaz.
Mâide 69'u da hemen öncesindeki bu açıklamayla birlikte
değerlendirdiğimizde konu daha anlaşılır hâle geliyor. Allah'ın Allah'a ve
ahiret gününe iman ile salih amel şartını bildirmesi, Ehlikitap'ın vahye
bağlılık sorumluluğunu ortadan kaldırmıyor. Aksine, ayetleri birlikte okumamız
gerektiğini gösteriyor.
Bu nedenle Bakara 62'yi, bugün hangi inanca sahip olursa
olsun herkesin yalnızca iyi işler yaparak kurtulabileceği şeklinde yorumlamak
da doğru değildir. Aynı şekilde ayeti yalnızca geçmişte yaşamış insanlara ait
sayarak içindeki ilahî müjdeyi daraltmak da sağlam bir Kur'an bütünlüğü
değerlendirmesi değildir.
İnsanların Hakkındaki Son Hükmü Kim Verecek?
Burada bir başka önemli yanlışa düşmemeliyiz. Bir insanın hangi dine mensup
olduğunu bilmek, onun Allah katındaki durumunu kesin olarak bildiğimiz anlamına
gelmez.
Bir insan hakikate ulaşmış mıdır? Kendisine Allah'ın vahyi
doğru biçimde ulaşmış mıdır? Ulaşmışsa onu anlamış mıdır? Yoksa kendisine
anlatılan yanlış dinî bilgiler nedeniyle hakikati başka türlü mü tanımıştır?
Bunların hepsi insanın sorumluluğunun değerlendirilmesinde
önemlidir. Biz insanların kalplerini, niyetlerini ve neyi hangi ölçüde
bildiklerini bilemeyiz. Bu konuda son hükmü verecek olan Allah'tır.
Kur'an, Allah'ın hiç kimseye gücünün yettiğinden fazlasını
yüklemeyeceğini bildirir:
Allah hiçbir kimseyi, gücünün yetmediği bir şeyle yükümlü kılmaz.
(Bakara, 2/286)
Bu ayet, insanların sorumluluğunun Allah tarafından bilindiğini ve
değerlendirildiğini gösterir. Dolayısıyla kendi dinî kimliğimizi üstün görerek
başkalarının Allah katındaki durumları hakkında kesin hükümler vermek bizim
görevimiz değildir.
Fakat bu durum, Allah'ın bildirdiği ölçüleri belirsiz hâle
getirmez. Bir tarafta Allah'ın açık hükümleri vardır, diğer tarafta bu
hükümlerin insanlar üzerindeki karşılığını değerlendirecek olan Allah'ın
adaleti vardır. Bu ikisini birbirine karıştırmamalıyız.
Dinî Kimlik Değil, Allah'a Gerçek Teslimiyet
Bütün bu ayetleri birlikte değerlendirdiğimizde Bakara 62'nin bize verdiği
mesajı daha iyi anlayabiliyoruz.
Allah, insanları doğdukları aileye, içinde yetiştikleri
topluma veya kendilerine verilen dinî isimlere göre kurtuluşa erdirmiyor. İman
ve salih amel şartını ortaya koyuyor. Ancak bu imanın, Allah'ın gönderdiği
vahiylerin bütününü kabul eden gerçek bir teslimiyet olması gerekiyor.
Yahudi olmak, Hristiyan olmak veya Müslüman olduğunu
söylemek tek başına Allah katında üstünlük sebebi değildir. İnsanların kendi
aralarında oluşturdukları kimlikler, Allah'ın belirlediği ölçülerin yerine
geçemez. Allah'a ortak koşmamak, O'na teslim olmak, gönderdiği vahye iman etmek
ve bu imanın gereği olarak salih ameller işlemek esastır.
Burada Müslüman olduğunu söyleyen insanın da kendisini
sorgulaması gerekir. Çünkü Allah'ın Kitabı'nı bir kenara bırakıp insanların
oluşturduğu dinî kabulleri, rivayetleri ve gelenekleri Allah'ın dininin önüne
geçirmek de gerçek teslimiyetle bağdaşmaz. Bir insanın kendisine Müslüman
demesi, Allah'ın hükümlerine uygun yaşadığının kanıtı değildir.
Öyleyse Bakara 62'yi başkalarının kurtuluşunu tartışmak için
değil, öncelikle kendi imanımızı ve hayatımızı sorgulamak için okumalıyız. Biz
Allah'a gerçekten teslim olmuş muyuz? O'nun gönderdiği vahyi mi esas alıyoruz,
yoksa ailemizden ve toplumumuzdan devraldığımız kabulleri mi? Allah'ın
Kitabı'nı kendi düşüncelerimize göre mi yorumluyoruz, yoksa düşüncelerimizi
O'nun Kitabı'na göre düzeltmeye razı mıyız?
Bence bu ayetin önümüze koyduğu en önemli sorumluluklardan
biri budur.
Kurtuluş, insanların kendilerine verdikleri isimlerde değil,
Allah'ın bildirdiği iman ve teslimiyet ölçülerindedir. Başkalarının Allah
katındaki yerini belirlemek bize düşmez. Bize düşen, Allah'ın Kitabı'nda
açıkladığı ölçüleri öğrenmek, onlara uymak ve önce kendimizi sorgulamaktır.
Gerçek olan Allah’ın lütfu, hata ise benim aczimdendir.
Selam ve esenlik, hakikati arayan ve yalnızca Allah'ın
kitabını kendisine rehber edinenlerin üzerine olsun.
aydinorhon.com