SALİH NEBİ’NİN DEVESİ VE MUSA NEBİ’NİN BUZAĞI KISSASI
Görünenden İbret Almak, Vahyin Ölçüsünü Korumak
İnsan, çoğu zaman gördüğü şeyin kendisine ne anlattığından çok, nasıl
meydana geldiğiyle ilgilenir. Olağanüstü bir olayla karşılaştığında onun arkasındaki
mesajı anlamaya çalışmak yerine olayın kendisine hayran kalabilir. Oysa Kur’an,
geçmiş toplumların yaşadıklarını aktarırken bizi yalnızca olayların şaşırtıcı
yönlerine değil, bu olayların ortaya koyduğu hakikate de yöneltir.
Salih Nebi'nin kavmine gösterilen dişi deve ile Musa
Nebi'nin kavminin yaptığı buzağı kıssası, bu açıdan üzerinde düşünülmesi
gereken iki önemli örnektir. İlk bakışta birbirinden farklı görünen bu
olayların ortak noktasında insanın Allah'ın bildirdiği hakikate karşı tutumu,
kendi iradesini nasıl kullandığı ve vahyin rehberliğinden uzaklaştığında neler
yaşayabileceği vardır.
Ancak bu iki kıssayı değerlendirirken aralarındaki farkı da
gözden kaçırmamak gerekir. Salih Nebi'nin kavmi Allah'ın bir ayet olarak
gösterdiği deveyi öldürerek kendilerine bildirilen sınırı çiğnemiş, Musa
Nebi'nin kavmi ise bir buzağı heykelini ilah edinerek Allah'a ortak koşmuştur.
İki olayın ortak mesajı Allah'ın bildirdiği ölçüye karşı gelmektir; fakat
yapılan yanlışlar aynı değildir.
Salih Nebi'nin Devesi: Bir Sınır ve Sorumluluk Sınavı
Kur'an'da Salih Nebi'nin kavmi, kendisinden bir ayet göstermesini ister.
Allah'ın bildirdiği cevap, dişi devenin gösterilmesi ve onunla ilgili bir su
paylaşımı düzeninin belirlenmesidir.
“Sen de ancak bizim gibi bir beşersin. Eğer doğru söyleyenlerden isen
haydi bize bir mucize getir.” (Şuarâ, 26/154)
Salih Nebi, bunun ardından şöyle bildirir:
“İşte bu dişi deve! Onun (belli bir gün) su içme hakkı var, sizin de belli
bir gün su içme hakkınız vardır.” (Şuarâ, 26/155)
Ardından devenin herhangi bir kötülüğe uğratılmaması
konusunda uyarıda bulunur. (Şuarâ, 26/156)
Burada üzerinde durulması gereken nokta, devenin yalnızca
bir hayvan olarak görülmemesidir. Çünkü bu olayda deve, Allah'ın kavme
gösterdiği bir ayet ve aynı zamanda onların itaatini sınayan bir işaret olarak
karşımıza çıkar. Su paylaşımı ise bu sınavın somut bir parçasıdır. İnsanların
kendi çıkarlarını öne sürerek Allah'ın bildirdiği sınıra karşı çıkmamaları
istenmiştir.
Fakat kavim bu uyarıya rağmen deveyi öldürür:
“Derken onu kestiler, fakat pişman oldular.” (Şuarâ, 26/157)
Hemen ardından gelen ayet, olayın sonucunu açıkça bildirir:
“Böylece onları azap yakaladı. Şüphesiz bunda bir ibret vardır. Onların çoğu
ise iman etmiş değillerdir.” (Şuarâ, 26/158)
Bu anlatımdan çıkaracağımız sonuç, bir devenin
öldürülmesinden ibaret değildir. Asıl mesele, Allah'ın bildirdiği açık bir
sınırın bilinçli biçimde çiğnenmesidir. İnsan, kendisine bildirilen ölçüyü
beğenmediğinde, kendi arzusunu ve çıkarını hakikatin önüne koyduğunda bunun
sorumluluğunu da üstlenmiş olur.
Burada dikkat çekici olan başka bir husus daha vardır:
Kavim, önce bir ayet istemiş, ardından kendilerine gösterilen ayetin
gerektirdiği sorumluluğu yerine getirmemiştir. Demek ki insanın bir işaret
görmesi, onun hakikati kabul edeceği anlamına gelmez. Asıl belirleyici olan,
gördüğü karşısında nasıl bir tutum sergilediğidir.
Musa Nebi'nin Kavmi ve Altın Buzağı
Şimdi Musa Nebi'nin kavminin yaşadığı olaya bakalım. Bu kıssa, insanın
gözle gördüğü bir nesneye nasıl anlam yükleyebildiğini ve onu nasıl
ilahlaştırabildiğini gösteren çarpıcı bir örnektir.
Musa Nebi, Rabb'inin belirlediği süre için kavminden
ayrıldığında Samiri, onların altınlarını kullanarak bir buzağı heykeli meydana
getirir. Kur'an, bu heykelin böğürme sesi çıkardığını ve insanların ona
yöneldiğini bildirir:
“Derken Samiri onlar için böğüren bir buzağı heykeli ortaya çıkardı. Bunun
üzerine, ‘İşte sizin de ilahınız, Musa'nın da ilahı budur. Fakat Musa unuttu.’
dediler.” (Tâhâ, 20/88)
Burada insanı düşündüren önemli bir ayrıntı vardır. Ortaya çıkarılan şey,
insanların kendi elleriyle meydana getirdiği bir heykeldir. Buna rağmen onun
kendilerine fayda veya zarar veremeyeceğini düşünmek yerine ona ilahlık
yakıştırmışlardır.
Kur'an, hemen ardından onların bu tutumunu sorgulayan bir
soru yöneltir:
“Onlar, bu buzağının kendilerine hiçbir sözle karşılık veremediğini ve
kendilerine ne bir zarar ne de bir fayda verebildiğini görmüyorlar mıydı?”
(Tâhâ, 20/89)
Bu soru, kıssanın üzerinde özellikle durmamız gereken yönünü ortaya koyar.
İnsan, kendi yaptığı bir nesneye bile ilahlık yükleyebilecek kadar aklını ve
düşünme yetisini yanlış kullanabilir. Bir varlığın görünüşü, çıkardığı ses veya
insanlarda uyandırdığı hayranlık, ona ilahlık vasfı kazandırmaz.
Üstelik Harun Nebi, bu olay sırasında kavmini uyarmış ve onların bir
sınavdan geçirildiğini söylemiştir. Buna rağmen kavim, Musa Nebi dönünceye
kadar buzağıya bağlı kalacağını bildirmiştir. (Tâhâ, 20/90-91)
Musa Nebi döndüğünde ise yapılan yanlışın hesabını sormuş, Samiri'nin meydana
getirdiği buzağıyı ortadan kaldırmıştır. Kıssa, Allah'ın tek ilah olduğunu
bildiren açık bir hükümle devam eder. (Tâhâ, 20/95-98)
Bu olayın bize gösterdiği şudur: İnsan, Allah'ın yerine
koyduğu hiçbir varlıktan gerçek anlamda yardım, fayda veya zarar verme gücü
beklememelidir. Çünkü yaratılmış olan hiçbir şey yaratıcı olamaz. İnsanların
kendi elleriyle meydana getirdikleri nesnelere kutsallık yüklemeleri, hakikati
terk ederek kendi ürettikleri düşüncelerin esiri olmalarına yol açar.
İki Kıssa Arasındaki Ortak Mesaj
Salih Nebi'nin devesi ile Musa Nebi'nin kavminin buzağısı arasında önemli
bir fark olduğu gibi, üzerinde düşünülmesi gereken ortak bir yön de vardır.
Salih Nebi'nin kavmi, Allah'ın gönderdiği vahye rağmen O'nun
koyduğu sınıra uymamış; Musa Nebi'nin kavmi ise kendi elleriyle yaptıkları bir
nesneyi ilah edinmiştir. Birinde Allah'ın bildirdiği hükme karşı gelme,
diğerinde Allah'a ortak koşma vardır.
Her iki olayda da insanın kendi arzusunu hakikatin önüne
koyması dikkat çeker. Salih Nebi'nin kavmi kendilerine tanınan su düzenini
kabul etmemiş, Musa Nebi'nin kavmi ise Allah'ın birliğine ilişkin açık
uyarıları bir kenara bırakarak buzağıya yönelmiştir.
Buradan çıkarılacak ders, insanın gördüğü her şeyi doğru
değerlendirmesi gerektiğidir. Bir şeyin gözle görülmesi, ses çıkarması,
insanların ilgisini çekmesi veya olağanüstü görünmesi, onun hakikat olduğu
anlamına gelmez. Hakikatin ölçüsü, insanların bir şeye yüklediği anlam değil,
Allah'ın bildirdiği vahiydir.
Kur'an, insanı bu konuda düşünmeye çağırır. Çünkü iman,
yalnızca bir olayı görmekle değil, Allah'ın bildirdiği hakikati anlayıp kabul
etmekle ilgilidir.
Mucize Beklentisi ve İman Meselesi
Bu iki kıssa, mucize beklentisi üzerinde de düşünmemizi gerektiriyor. Salih
Nebi'nin kavmi kendisinden bir ayet istemiş, kendilerine gösterilen işaret
karşısında ise beklenen tutumu sergilememiştir. Musa Nebi'nin kavmi de Allah'ın
kendilerine verdiği nimetlere ve kendilerini kurtarmasına rağmen buzağıya
yönelmiştir.
Öyleyse gözle görülen bir olay, tek başına insanı doğru yola
ulaştırmaya yetmez. İnsan, önüne konulan işareti doğru değerlendirecek bir akla
ve Allah'ın bildirdiği hakikate bağlı bir iradeye sahip olmalıdır.
Burada mucize kavramını da dikkatli kullanmak gerekir.
Kur'an'da Allah'ın elçilerine verilen ayetlerden, insanlara gösterilen
işaretlerden ve Allah'ın kudretini ortaya koyan olaylardan söz edilir. Bunların
hepsini birbirine karıştırmak doğru değildir. Şuara Suresi'nde Salih Nebi'nin
kavminin mucize isteği ve devenin gösterilmesi anlatılırken, Tâhâ Suresi'nde
buzağıya tapınma olayının bir sapma olduğu açıklanır.
Bu kıssalardan çıkaracağımız sonuç, olağanüstü bir olayın
varlığından çok, insanın Allah'ın bildirdiği ölçü karşısındaki tutumuna
bakmamız gerektiğidir. İnsan, ne kadar şaşırtıcı bir olayla karşılaşırsa
karşılaşsın, aklını ve iradesini vahyin rehberliğinden ayırmamalıdır.
Nimet, Ayet ve Sorumluluk
Kur'an, insanın yararlanması için yaratılan nimetleri de Allah'ın ayetleri
arasında değerlendirir. Ancak bir nimetin ayet olmasıyla ona ilahlık yüklemek
arasında büyük bir fark vardır. İnsan, kendisine sunulan nimetleri tanımalı,
onlardan yararlanmalı ve bunları verenin Allah olduğunu bilmelidir.
Hac Suresi'nde büyükbaş hayvanların Allah'ın işaretlerinden
kılındığı, insanlara yarar sağladığı ve şükretmeleri için onların hizmetine
verildiği bildirilir:
“Biz büyükbaş hayvanları da sizin için Allah'ın (dininin) işaretlerinden
kıldık. Onlarda sizin için hayır vardır. Şu hâlde onlar ayakları üzerine
dururken üzerlerine Allah'ın ismini anın. Yan üstü yere düştüklerinde ise artık
onlardan hem kendiniz yiyin hem de ihtiyacını gizleyen ve gizlemeyen fakirlere
yedirin. İşte bu hayvanları biz, şükredesiniz diye sizin istifadenize verdik.”
(Hac, 22/36)
Bu ayet, insanın yaratılmış varlıklarla kurması gereken ilişkinin yönünü
gösterir. Hayvanlar insanın yararlanması için verilmiş nimetlerdir. Onları
ilahlaştırmak da Allah'ın bildirdiği sınırları hiçe saymak da doğru değildir.
Burada şükür kavramı üzerinde de düşünmek gerekir. Şükür,
yalnızca dille teşekkür etmek değildir; Allah'ın verdiği nimetleri tanımak,
onları doğru kullanmak ve yaratılış amaçlarına uygun davranmaktır. İnsan,
kendisine verilen imkânları sorumluluk bilinciyle değerlendirmelidir.
Salih Nebi'nin kavminde su paylaşımıyla ortaya konan sınır,
Musa Nebi'nin kavminde ise Allah'ın birliğini koruma sorumluluğu karşımıza
çıkar. Her iki kıssa da insanın kendisine bildirilen ölçüyü kendi çıkarına göre
değiştiremeyeceğini gösterir.
Helak ve İnsan Sorumluluğu
Bu kıssalarda üzerinde durulması gereken bir başka konu da helak kavramıdır.
Helak denildiğinde çoğu zaman insanların dünyada topluca yok edilmesi, Allah'ın
günah işleyen toplumlara dünyada ceza vermesi anlaşılır. Oysa Kur'an'ın
bütünlüğü içinde helak kavramını fiziksel bir yok oluş olarak değerlendirmek
doğru değildir. İnsanın hakikati görme yeteneğini kaybetmesi, gerçeği işitmek
istememesi ve kalbinin mühürlenmesi de üzerinde düşünülmesi gereken bir
durumdur.
Allah, insanların işledikleri yanlışlar sebebiyle hemen
cezalandırılmadığını, onlara mühlet verildiğini bildirir:
“Eğer Allah, insanları zulümleri yüzünden hemen cezalandırsaydı, yeryüzünde
hiçbir canlı bırakmazdı. Fakat onları belirlenmiş bir süreye kadar erteler.
Süreleri geldiğinde ise onu ne bir an erteleyebilirler ne de öne alabilirler.”
(Nahl, 16/61)
Bu ayet bize çok önemli bir gerçeği gösteriyor: İnsanların yanlışları
karşısında Allah'ın hemen cezalandırma yoluna gitmemesi, onların yaptıklarını
onayladığı anlamına gelmez. Dünya, insanın yaptıklarının karşılığını bütünüyle
aldığı yer değildir. Her insanın ve toplumun bir ömrü, bir imtihan süresi
vardır. Nihai hesap ve karşılık ise ahirettedir.
Helak konusunu değerlendirirken insanın hakikate karşı
tutumunu da göz önünde bulundurmalıyız. Allah, bazı insanların gerçeği görme ve
anlama imkânlarını kendi tutumları sonucunda nasıl kaybettiklerini şöyle
bildirir:
“Allah onların kalplerini ve kulaklarını mühürlemiştir. Gözlerinde de bir perde
vardır. Onlar için büyük bir azap vardır.” (Bakara, 2/7)
Burada söz konusu olan, insanın hakikate karşı kapalı hâle gelmesidir. Kişi,
kendisine ulaşan uyarıları dikkate almaz, gerçeği görmek istemez ve yanlışında
ısrar ederse zamanla hakikati kavrayamaz duruma gelir. Kur'an'ın anlattığı
kalbin mühürlenmesi, bu bakımdan üzerinde dikkatle durulması gereken bir
sonuçtur.
Salih Nebi'nin kavmi de Musa Nebi'nin kavmi de Allah'ın
bildirdiği hakikate karşı farklı biçimlerde yanlış tutumlar sergilemiştir.
Salih Nebi'nin kavmi kendilerine gösterilen ayete rağmen Allah'ın koyduğu
sınırı çiğnemiş, Musa Nebi'nin kavmi ise kendi elleriyle yaptıkları buzağıyı
ilah edinmiştir. Bu kıssaları yalnızca geçmişte yaşanmış olaylar olarak okumak
yerine, insanın hakikate karşı nasıl bir tutum geliştirdiğini anlamak için
değerlendirmeliyiz.
Bunları okurken yalnızca geçmiş toplumları yargılamakla
yetinmemeliyiz. Kendimize de şu soruyu sormalıyız: Bugün biz Allah'ın
bildirdiği ölçülere ne kadar bağlıyız? Kendi düşüncelerimizi,
alışkanlıklarımızı ve toplumdan devraldığımız kabulleri vahyin önüne koyuyor
muyuz?
Çünkü insanın yanılgısı yalnızca geçmişte yaşanmış olaylarla
sınırlı değildir. Bugün de insanlar kendi elleriyle oluşturdukları düşüncelere,
kabullere ve otoritelere hakikatin üzerinde bir değer verebilirler. Allah'ın
bildirmediği şeyleri dinin hükmü hâline getirebilir, sorgulamadan
benimsedikleri kabulleri Allah'ın emriymiş gibi savunabilirler.
İşte bu nedenle Kur'an'ın kıssaları yalnızca geçmişi
anlatmaz; insanın bugününü de sorgulamasına imkân verir. Helak üzerinde
düşünmek, başkalarının nasıl yok olduğunu konuşmaktan önce, insanın kendi
hakikat arayışını ve Allah'ın ayetleri karşısındaki tutumunu sorgulamasıdır.
Görünenin Değil, Hakikatin Peşinden Gitmek
Salih Nebi'nin devesi ve Musa Nebi'nin kavminin buzağısı, birbirinden
farklı iki olay üzerinden aynı önemli soruyu önümüze getiriyor: İnsan,
karşılaştığı şeyleri hangi ölçüye göre değerlendiriyor?
Bir tarafta Allah'ın gösterdiği işarete rağmen O'nun koyduğu
sınırı çiğneyen bir toplum, diğer tarafta kendi yaptığı bir nesneyi ilah edinen
insanlar var. Her iki olayda da insanın aklını doğru kullanmamasının ve
Allah'ın bildirdiği hakikatten uzaklaşmasının sonuçlarını görüyoruz.
Bu kıssalardan çıkaracağımız ders, olağanüstü olayların
peşinden koşmak veya her gördüğümüzde bir gizem aramak değildir. Asıl mesele,
Allah'ın ayetlerini anlamak, bildirdiği sınırları tanımak ve hayatımızı bu
ölçülere göre düzenlemektir.
Kur'an'ın iman edenlerden beklediği de budur. İman, insanın
aklını devre dışı bırakması değil, aklını Allah'ın bildirdiği hakikati anlamak
için kullanmasıdır. Bir şeyi çok kişinin kabul etmesi, onun doğru olduğunu
göstermez. Bir nesnenin insanları etkilemesi de ona ilahlık vasfı kazandırmaz.
Ölçümüz, insanların ne söylediği veya neye inandığı değil, Allah'ın ne
bildirdiğidir.
Salih Nebi'nin kavmi ile Musa Nebi'nin kavminin yaşadıkları
üzerinde düşündüğümüzde, asıl sınavın insanın karşısına çıkan olaylarda değil,
o olaylar karşısında verdiği kararlarda olduğunu görürüz. İnsan, kendisine
gösterilen işareti doğru anlamalı, kendisine verilen nimeti doğru kullanmalı ve
Allah'ın koyduğu sınırları kendi arzularına göre değiştirmemelidir.
Peki biz Kur'an'ı savunmaya mı çalışıyoruz, yoksa onun
tarafından düzeltilmeye mi razıyız?
İşte üzerinde düşünmemiz gereken asıl soru budur. Çünkü
Kur'an'ı okumak başka, onun bildirdiği hakikat karşısında kendi yanlışlarımızı
terk etmeye razı olmak başkadır. Gerçek bir iman, yalnızca bildiklerimizi
savunmakla değil, yanlışlarımızı fark ettiğimizde onlardan vazgeçebilmekle de
ortaya çıkar.
Geçmiş toplumların kıssalarından ibret almak, onların
yaşadığı olayları hayranlıkla dinlemekten ibaret değildir. O kıssalarda
anlatılan yanlışların kendi hayatımızda karşılık bulup bulmadığını
sorgulamaktır. Allah'ın ayetlerini anlamak, O'nun bildirdiği ölçüye bağlı
kalmak ve hiçbir yaratılmışı Allah'ın yerine koymamaktır.
Gerçek olan Allah’ın lütfu, hata ise benim aczimdendir.
Selam ve esenlik, hakikati arayan ve yalnızca Allah'ın
kitabını kendisine rehber edinenlerin üzerine olsun.
aydinorhon.com